# Kosmo kaj scienco en Esperanto: planedoj, steloj, sciencoj

Source: https://esperantopedia.org/eo/frazoj/kosmo-kaj-scienco/
Language: eo
Updated: 2026-10-11

> Suno, luno, stelo, planedo: Esperantaj vortoj pri planedoj, kosmoveturado, lernejaj sciencoj kaj laboratorio, kun prononco kaj ligo al la tagnomoj.

La plej bazaj kosmaj vortoj estas ***suno***, ***luno***, ***stelo*** kaj ***planedo***. Planedaj nomoj estas internaciaj kaj finiĝas per *-o* (*Marso*, *Jupitero*, *Plutono*), nomoj de lernobjektoj finiĝas per *-io* aŭ *-iko* (*astronomio*, *biologio*, *fiziko*), kaj la homoj, kiuj laboras en ili, nomiĝas per *-isto*-vortoj aŭ pli mallongaj radikoj (*fizikisto*, *astronomo*). Ĉiutagajn ĉielvortojn vi trovos en la paĝo pri [naturo](https://esperantopedia.org/eo/frazoj/naturo/). La prononcaj gvidiloj montras la akcentatan silabon per majuskloj; ĝi estas ĉiam la antaŭlasta (vidu la [alfabeton](https://esperantopedia.org/eo/lerni/alfabeto/)).

## Planedoj de la Sunsistemo

Kalkulante de la Suno, la planedoj estas *Merkuro, Venuso, Tero, Marso, Jupitero, Saturno, Urano* kaj *Neptuno*.

| Planedo | Prononco | Noto |
|---|---|---|
| *Merkuro* | mer-KU-ro | la plej proksima al la Suno |
| *Venuso* | ve-NU-so | dua; la diino nomiĝas *Venero* |
| *Tero* | TE-ro | tria |
| *Marso* | MAR-so | kvara; adjektivo *marsa*; loĝanto de Marso en sciencfikcio estas *marsano* |
| *Jupitero* | ju-pi-TE-ro | kvina kaj plej granda |
| *Saturno* | sa-TUR-no | sesa, due plej granda, konata pro siaj ringoj |
| *Urano* | u-RA-no | sepa |
| *Neptuno* | nep-TU-no | oka |
| *Plutono* | plu-TO-no | nanplanedo; ĝis 2006 kalkulata kiel naŭa planedo |

La ordo venas el ReVo, kiu difinas *Marson* kiel *la kvaran planedon* de la sunsistemo. Plej multaj planedaj nomoj estas ankaŭ nomoj de dioj: ReVo listigas *Marson* kiel romian dion de milito kaj *Uranon* kiel grekan dion de la ĉielo. Pri la tagoj *lundo, mardo, merkredo* vidu la sekcion sube kaj la paĝon pri [tagoj kaj monatoj](https://esperantopedia.org/eo/frazoj/tagoj-kaj-monatoj/).

## Majuskloj: suno aŭ Suno?

Planedaj nomoj estas ordinaraj propraj nomoj: majusklo, sen *la* (*Marso*, *sur Marso*). *Suno, luno* kaj *tero* estas ordinaraj vortoj. PMEG rimarkigas, ke oni ofte skribas *la Suno* kun majusklo, kiam oni celas nian Sunon kiel nomon, kaj tiaj nomoj konservas *la*, same kiel *la Granda Ursino*. Majuskloj ne estas devigaj, do aperas ambaŭ skribmanieroj.

| Skribo | Kion ĝi signifas |
|---|---|
| *La suno brilas.* | ekzemplo de PMEG; ordinara vorto |
| *la Suno*, *la Luno*, *la Tero* | nia Suno, nia Luno, la planedo Tero kiel nomoj; ReVo skribas *Suno-Tero-distanco* |
| *sunoj* | steloj, kiuj havas proprajn planedojn |
| *la lunoj de Jupitero* | la naturaj satelitoj de Jupitero (ĉiu natura satelito estas *luno*) |
| *tero* | grundo; en simpla teksto ankaŭ la planedo |

## Planedoj kaj tagoj de la semajno

Unuavide la tagnomoj *lundo, mardo, merkredo, ĵaŭdo* kaj *vendredo* similas al planedaj nomoj, sed ili ne estas konstruitaj el la Esperantaj planedaj vortoj. Vikipedio klarigas, ke la latinaj tagnomoj estis donitaj laŭ sep astroj, kiuj laŭ la tiama kredo ĉirkaŭiris la Teron: Luno, Marso, Merkuro, Jupitero, Venuso, Saturno kaj Suno. La Esperantaj nomoj venas rekte el la franca (*lundi, mardi, mercredi, jeudi, vendredi*), krom *sabato*. Do *lundo* estas „tago de la Luno”, *mardo* „tago de Marso”, *merkredo* „tago de Merkuro”, *ĵaŭdo* „tago de Jovo” (alia nomo de Jupitero) kaj *vendredo* „tago de Venuso”, sed en Esperanto tiuj estas memstaraj radikoj.

La lastaj du tagoj ne memorigas pri Saturno kaj Suno: laŭ Vikipedio ili renomiĝis laŭ la juda kaj la kristana ŝabatoj, kaj en Esperanto *sabato* venas de la hebrea *ŝabat* kaj *dimanĉo* de la latina „tago de la Sinjoro”. Per tio Esperanto diferencas de la angla, kie *Saturday* kaj *Sunday* ankoraŭ montras Saturnon kaj Sunon.

| Planedo (majuskle) | Tago (minuskle) | Rilato |
|---|---|---|
| *la Luno* | *lundo* | tago de la Luno |
| *Marso* | *mardo* | tago de Marso |
| *Merkuro* | *merkredo* | tago de Merkuro |
| *Jupitero* (Jovo) | *ĵaŭdo* | tago de Jovo |
| *Venuso* | *vendredo* | tago de Venuso |
| *Saturno*, *la Suno* | *sabato*, *dimanĉo* | neniu rilato en Esperanto |

Atentu la ortografion: planedoj havas majusklon (*Marso*), tagoj minusklon (*mardo*), do la vortoj ne konfuziĝas skribe.

## La Sunsistemo kaj pli for

| Vorto | Prononco | Noto |
|---|---|---|
| *sunsistemo* | sun-sis-TE-mo | la Suno kun la korpoj ĉirkaŭ ĝi |
| *planedo* | pla-NE-do | ĉirkaŭiras stelon kaj liberigis sian orbiton de aliaj korpoj |
| *nanplanedo* | nan-pla-NE-do | *nana* „tre malgranda” + *planedo* |
| *asteroido* | as-te-ro-I-do | de metroj ĝis kilometroj en grando |
| *kometo* | ko-ME-to | ricevas voston proksime al la Suno |
| *meteoro* | me-te-O-ro | lumo de korpo, kiu eniras la atmosferon |
| *falstelo* | fal-STE-lo | „falanta stelo”, hela meteoro |
| *galaksio* | ga-lak-SI-o | unu el la grandaj amasoj de steloj en la universo |
| *Lakta Vojo*, *Laktovojo* | LAK-ta VO-jo, lak-to-VO-jo | ReVo malkonsilas *galaksio* por nia propra galaksio |
| *universo* | u-ni-VER-so | ĉio, kio ekzistas |
| *eklipso* | ek-LIP-so | *luneklipso* de la Luno, *suneklipso* de la Suno |
| *novluno*, *plenluno* | nov-LU-no, plen-LU-no | la Luno ne videblas / la tuta videbla flanko lumas |

## Astronomio kaj kosmoveturado

| Vorto | Prononco | Noto |
|---|---|---|
| *stelo* | STE-lo | mem lumanta; ReVo kalkulas nian Sunon kiel stelon |
| *konstelacio* | kon-ste-la-CI-o | unu el 88 oficialaj regionoj de la ĉielo |
| *stelaro* | ste-LA-ro | grupo de steloj; la figuro, kiun ĝi desegnas, estas *stelfiguro* |
| *la Granda Ursino* | GRAN-da ur-SI-no | la granda stelfiguro de la norda ĉielo |
| *Oriono* | o-ri-O-no | sen *la* (PMEG) |
| *teleskopo* | te-le-SKO-po | por observi foran objektojn |
| *observejo*, *stelobservejo* | ob-ser-VE-jo, ste-lob-ser-VE-jo | ReVo havas ankaŭ *observatorio* |
| *orbito* | or-BI-to | la kurbo, kiun unu korpo sekvas ĉirkaŭ alia |
| *satelito* | sa-te-LI-to | luno, aŭ aparato, kiu orbitas planedon |
| *raketo* | ra-KE-to | ankaŭ artfajraĵa raketo |
| *kosmoŝipo* | kos-mo-ŜI-po | ReVo: sama kiel *kosmoveturilo* |
| *astronaŭto*, *kosmonaŭto* | as-tro-NAŬ-to, kos-mo-NAŬ-to | ReVo difinas *astronaŭto* kiel *kosmonaŭto* |
| *kosmo* | KOS-mo | la universo, precipe la regiono ekster la Tero |
| *spaco* | SPA-co | libera loko, interspaco; ReVo markas *spaco* por la kosmo kiel *evitinde* |
| *eksterterano* | ek-ster-te-RA-no | iu el ekster la Tero |

Verboj: *orbiti* (iri laŭ orbito ĉirkaŭ alia korpo), *rondiri* (iri ĉirkaŭ io; ReVo: la Luno *rondiras ĉirkaŭ* la Tero), *turniĝi* (la Tero turniĝas ĉirkaŭ sia *akso*), *ekflugi* (komenci flugon; ReVo: *kosmodromo* estas la loko por la *ekflugo* de kosmoŝipoj), *observi* (atente rigardi).

## Kiel oni konstruas kosmajn vortojn?

| Vortparto | Signifo | Ekzemploj |
|---|---|---|
| *-ar-* | grupo de multaj | *stelo* → *stelaro* |
| *-et-* | malgranda | *stelo* → *steleto* malgranda stelo |
| *-ej-* | loko | *observejo* |
| *-il-* | ilo | *mezuri* → *mezurilo* |
| *-ig-* | fari, kaŭzi | *en·orbit·ig·i* meti en orbiton |
| *ekster-* | ekstere de | *eksterterano*, *ekstersunsistema* ekster la sunsistemo |
| kunmetaĵo | la unua vorto priskribas la duan | *sunsistemo, suneklipso, plenluno, kosmoŝipo* |

Pli en [sufiksoj](https://esperantopedia.org/eo/gramatiko/sufiksoj/) kaj [vortfarado](https://esperantopedia.org/eo/gramatiko/vortfarado/).

## Lernejaj sciencoj kaj sciencistoj

| Scienco | Prononco | Noto |
|---|---|---|
| *scienco* | sci-EN-co | scio bazita sur esploro |
| *fiziko* | fi-ZI-ko | movado de korpoj kaj iliaj interagoj |
| *ĥemio*, *kemio* | ĥe-MI-o, ke-MI-o | ReVo listigas ambaŭ formojn |
| *biologio* | bi-o-lo-GI-o | scienco pri la vivo |
| *matematiko* | ma-te-ma-TI-ko | scienco pri nombroj kaj formoj |
| *geografio* | ge-o-gra-FI-o | scienco pri la surfaco de la Tero kaj ĝiaj regionoj |
| *geologio* | ge-o-lo-GI-o | scienco pri la tera krusto |
| *astronomio* | as-tro-no-MI-o | scienco pri la ĉielkorpoj |
| *meteorologio* | me-te-o-ro-lo-GI-o | scienco pri la vetero, ankaŭ *meteologio*; vidu [veteron kaj sezonojn](https://esperantopedia.org/eo/frazoj/vetero-kaj-sezonoj/) |
| *komputiko* | kom-pu-TI-ko | ReVo: sama kiel *informatiko*, *informadiko*; vidu [teknologion](https://esperantopedia.org/eo/frazoj/teknologio-kaj-interreto/) |

Nomoj de sciencoj estas ordinaraj singularaj substantivoj: *Fiziko estas interesa.* Kontraste al la angla (*physics*, *mathematics*), ili ne havas pluralan aspekton.

| Fakulo | Prononco | Noto |
|---|---|---|
| *sciencisto*, *scienculo* | sci-en-CIS-to, sci-en-CU-lo | *sciencisto* estas profesiulo; *scienculo* ĉiu, kiu esploras iun fakon |
| *fizikisto* | fi-zi-KIS-to | *fiziko* + *-ist-* |
| *ĥemiisto*, *kemiisto* | ĥe-mi-IS-to, ke-mi-IS-to | *ĥemio* + *-ist-* |
| *matematikisto* | ma-te-ma-ti-KIS-to | *matematiko* + *-ist-* |
| *biologo* | bi-o-LO-go | ankaŭ *biologiisto* |
| *geografo* | ge-o-GRA-fo | ankaŭ *geografiisto* |
| *geologo* | ge-o-LO-go | ankaŭ *geologiisto* |
| *astronomo* | as-tro-NO-mo | ne *astronomisto* |

Du ŝablonoj klarigas la liston. Kiam la persono ne havas propran radikon, aldonu *-ist-* al la scienco: *fiziko* → *fizikisto*. PMEG rimarkigas, ke *fiziko* ne povas samtempe signifi la fizikiston, ĉar ĝi estas la nomo de la scienco. Multaj nomoj en *-io* havas paralelan radikon sen la *i*: *biologio* → *biologo*. La formoj en *-iisto* eblas, sed la duobla *i* estas ĝena, tial oni preferas la mallongan radikon, kaj PMEG diras, ke oni ne kreu *astronomisto*. PMEG nomas la *-olog-* de *biologo* eksafikso: internacia finaĵo, ne regula Esperanta sufikso. Lernobjektojn kaj klasĉambrajn vortojn vi trovos en la paĝo pri [lernejo](https://esperantopedia.org/eo/frazoj/lernejo-kaj-instruado/).

## Laboratorio kaj eksperimento

| Vorto | Prononco | Noto |
|---|---|---|
| *laboratorio* | la-bo-ra-to-RI-o | laborejo por esploroj kaj eksperimentoj |
| *eksperimento* | eks-pe-ri-MEN-to | metoda provo de hipotezo |
| *eksperimenti* | eks-pe-ri-MEN-ti | ordinare *eksperimenti pri* + temo |
| *hipotezo* | hi-po-TE-zo | nepruvita supozo, kiu estas provota |
| *teorio* | te-o-RI-o | organizita klarigo, kiu antaŭdiras fenomenojn |
| *mezuri* | me-ZU-ri | kompari kun unuo; substantivo *mezuro* |
| *pruvi* | PRU-vi | montri per rezonado aŭ fakto |
| *mikroskopo* | mi-kro-SKO-po | montras tion, kion la nuda okulo ne vidas |
| *atomo* | a-TO-mo | nukleo plus elektronoj |
| *molekulo* | mo-le-KU-lo | la plej malgranda unuo de kemia substanco |
| *energio* | e-ner-GI-o | en fiziko, kapablo fari laboron |
| *gravito* | gra-VI-to | forto, kiu altiras masojn unu al alia |

## Kosmo kaj scienco en frazoj

| Esperanto | Noto |
|---|---|
| *La Tero turniĝas ĉirkaŭ sia akso.* | *sia* montras la posedanton: la subjekton *la Tero*. |
| *La Luno rondiras ĉirkaŭ la Tero.* | *ĉirkaŭ* + nomo, sen *-n*; simila frazo troviĝas en ReVo. |
| *Marso estas la kvara planedo de la sunsistemo.* | Ordnombro *kvara* kun *la*; ReVo difinas Marson tiel. |
| *Saturno havas multajn lunojn.* | *multajn lunojn* havas *-j* (plurala) kaj *-n* (objekto); adjektivo kaj substantivo akordiĝas. |
| *Ĉu estas vivo sur Marso?* | Jes-ne-demando per *ĉu*; *sur Marso* sen *la*. |
| *Nokte ni observas la stelojn per teleskopo.* | *nokte* = dum la nokto; *per* montras ilon. |
| *Mia fratino volas esti astronaŭto.* | Post *esti* la profesio staras sen artikolo kaj sen *-n*. |
| *La kosmoŝipo ekflugis hieraŭ.* | *ek-* montras la komencon de la ago. |
| *La sciencistoj eksperimentas pri nova metodo.* | *pri* + temo, sen *-n*. |

## Oftaj demandoj

### Kio estas planedo en Esperanto, kaj kio estas Plutono?

*Planedo* estas ĉielkorpo, kiu orbitas stelon kaj liberigis sian orbiton de aliaj korpoj (ReVo). *Plutono* estas *nanplanedo*; ReVo diras, ke ĝi estis kalkulata kiel naŭa planedo ĝis 2006.

### Ĉu planedaj nomoj skribiĝas per majusklo en Esperanto?

Jes. Ili estas propraj nomoj, do *Marso* kaj *Jupitero* havas majusklon kaj ne havas *la*. Majusklo ĉe *la Suno*, same ĉe *la Luno* kaj *la Tero*, estas laŭvola; PMEG diras, ke *la Suno* ofte tiel skribiĝas.

### Kiel oni nomas la kosmon en Esperanto?

*Kosmo* por la universo ekster la Tero, kun *kosma* „de la kosmo” kaj *kosmoŝipo*. ReVo markas *spaco* por la kosmo kiel *evitinde*.

### Kio estas la diferenco inter *astronaŭto* kaj *kosmonaŭto*?

Neniu en Esperanto: ReVo difinas *astronaŭto* kiel *kosmonaŭto*, persono, kiu vojaĝas en la kosmon.

### Kiel oni nomas sciencistojn en Esperanto?

*Sciencisto* aŭ *scienculo* por iu, kiu okupiĝas pri scienco, kaj *fizikisto* por fakulo pri fiziko; fakuloj pri biologio kaj astronomio estas *biologo* kaj *astronomo*, sen *-ist-*.

### Ĉu la Esperantaj tagnomoj venas de la planedoj?

Parte. *Lundo, mardo, merkredo, ĵaŭdo* kaj *vendredo* venas el la francaj tagnomoj, kiuj iam estis donitaj laŭ Luno, Marso, Merkuro, Jovo (Jupitero) kaj Venuso, sed *sabato* kaj *dimanĉo* ne rilatas al Saturno kaj Suno.

## Fontoj

- [ReVo: suno, sunsistemo](https://reta-vortaro.de/revo/art/sun.html), [luno, plenluno, novluno](https://reta-vortaro.de/revo/art/lun.html), [tero, eksterterano](https://reta-vortaro.de/revo/art/ter.html), [planedo, nanplanedo](https://reta-vortaro.de/revo/art/planed.html), [kometo](https://reta-vortaro.de/revo/art/komet.html), [asteroido](https://reta-vortaro.de/revo/art/astero.html), [galaksio](https://reta-vortaro.de/revo/art/galaksi.html), [Lakta Vojo](https://reta-vortaro.de/revo/art/lakt.html), [universo](https://reta-vortaro.de/revo/art/univer.html), [nana](https://reta-vortaro.de/revo/art/nan.html)
- [ReVo: Merkuro](https://reta-vortaro.de/revo/art/merkur1.html), [Venuso](https://reta-vortaro.de/revo/art/venus.html), [Marso, marsano](https://reta-vortaro.de/revo/art/mars.html), [Jupitero](https://reta-vortaro.de/revo/art/jupiter.html), [Saturno](https://reta-vortaro.de/revo/art/saturn.html), [Urano](https://reta-vortaro.de/revo/art/uran.html), [Neptuno](https://reta-vortaro.de/revo/art/neptun.html), [Plutono](https://reta-vortaro.de/revo/art/pluton.html)
- [ReVo: stelo, stelaro, falstelo](https://reta-vortaro.de/revo/art/stel.html), [konstelacio](https://reta-vortaro.de/revo/art/konste.html), [Oriono](https://reta-vortaro.de/revo/art/orion.html), [Granda Ursino](https://reta-vortaro.de/revo/art/urs.html), [meteoro](https://reta-vortaro.de/revo/art/meteor.html), [eklipso, luneklipso, suneklipso](https://reta-vortaro.de/revo/art/eklips.html), [orbito](https://reta-vortaro.de/revo/art/orbit.html), [akso](https://reta-vortaro.de/revo/art/aks.html)
- [ReVo: raketo](https://reta-vortaro.de/revo/art/raket.html), [satelito](https://reta-vortaro.de/revo/art/sateli.html), [teleskopo](https://reta-vortaro.de/revo/art/telesk.html), [observi, observejo, stelobservejo](https://reta-vortaro.de/revo/art/observ.html), [observatorio](https://reta-vortaro.de/revo/art/observ1.html), [kosmo](https://reta-vortaro.de/revo/art/kosm.html), [spaco](https://reta-vortaro.de/revo/art/spac.html), [kosmonaŭto](https://reta-vortaro.de/revo/art/kosmonauxt.html), [astronaŭto](https://reta-vortaro.de/revo/art/astronauxt.html), [kosmoŝipo](https://reta-vortaro.de/revo/art/sxip.html), [kosmodromo](https://reta-vortaro.de/revo/art/kosmodrom.html)
- [ReVo: astronomo](https://reta-vortaro.de/revo/art/astron.html), [astronomio](https://reta-vortaro.de/revo/art/astron1.html), [fiziko, fizikisto](https://reta-vortaro.de/revo/art/fizik.html), [ĥemio, kemio, ĥemiisto](https://reta-vortaro.de/revo/art/hxemi.html), [biologio](https://reta-vortaro.de/revo/art/biolog1.html), [biologo](https://reta-vortaro.de/revo/art/biolog.html), [matematiko, matematikisto](https://reta-vortaro.de/revo/art/matema.html), [geografio](https://reta-vortaro.de/revo/art/geogra1.html), [geografo](https://reta-vortaro.de/revo/art/geogra.html), [geologio](https://reta-vortaro.de/revo/art/geolog1.html), [geologo](https://reta-vortaro.de/revo/art/geolog.html), [meteorologio](https://reta-vortaro.de/revo/art/meteor2.html), [informatiko](https://reta-vortaro.de/revo/art/informatik.html), [scienco, sciencisto, scienculo](https://reta-vortaro.de/revo/art/scienc.html)
- [ReVo: laboratorio](https://reta-vortaro.de/revo/art/labora.html), [eksperimento](https://reta-vortaro.de/revo/art/eksper.html), [hipotezo](https://reta-vortaro.de/revo/art/hipote2.html), [teorio](https://reta-vortaro.de/revo/art/teori.html), [mezuri](https://reta-vortaro.de/revo/art/mezur.html), [pruvi](https://reta-vortaro.de/revo/art/pruv.html), [mikroskopo](https://reta-vortaro.de/revo/art/mikros.html), [atomo](https://reta-vortaro.de/revo/art/atom.html), [molekulo](https://reta-vortaro.de/revo/art/moleku.html), [energio](https://reta-vortaro.de/revo/art/energi.html), [gravito](https://reta-vortaro.de/revo/art/gravit.html)
- [ReVo: lundo](https://reta-vortaro.de/revo/art/lund.html), [mardo](https://reta-vortaro.de/revo/art/mard.html); [Semajno](https://eo.wikipedia.org/wiki/Semajno) – Vikipedio (la nomoj de la tagoj kaj ilia deveno)
- [PMEG: majuskloj ĉe propraj nomoj](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/propraj_nomoj/majuskloj.html), [la ĉe propraj nomoj](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/difiniloj/la/propraj_nomoj.html), [la kaj konata afero (la suno)](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/difiniloj/la/konateco.html)
- [PMEG: IST](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/sufiksoj/ist.html), [I (geografio → geografo)](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/neoficialaj_afiksoj/sufiksoj/i.html), [OLOG](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/neoficialaj_afiksoj/sufiksoj/olog.html), [IĜ (La tero turniĝas ĉirkaŭ sia akso)](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/sufiksoj/igh.html)