# Naturo en Esperanto: arbo, rivero, monto, ĉielo

Source: https://esperantopedia.org/eo/frazoj/naturo/
Language: eo
Updated: 2026-10-11

> Arbo, rivero, monto, floro: Esperantaj naturvortoj kun prononco, kaj kiel -ar-, -et- kaj -ej- faras arbaron, riveretojn kaj herbejojn el simplaj radikoj.

La plej bazaj naturvortoj estas ***arbo***, ***rivero***, ***monto***, ***floro*** kaj ***suno***. Ili estas ordinaraj substantivoj kun la finaĵo *-o*, kaj kelkaj vortpartoj multobligas ilin: *arbo* plus *-ar-* donas *arbaro*, kaj *rivero* plus *-et-* donas *rivereto*. La prononcaj gvidiloj montras la akcentatan silabon per majuskloj; ĝi estas ĉiam la antaŭlasta (vidu la [alfabeton](https://esperantopedia.org/eo/lerni/alfabeto/)).

## Pejzaĝo kaj akvo

| Vorto | Prononco | Noto |
|---|---|---|
| *naturo* | na-TU-ro | ĉio, kio ekzistas sen homa faro: pejzaĝo, plantoj, bestoj |
| *pejzaĝo* | pej-ZA-ĝo | parto de la tero, kiun oni vidas samtempe |
| *monto* | MON-to | granda natura altaĵo de la tero |
| *montaro* | mon-TA-ro | grupo de multaj montoj |
| *monteto*, *altaĵo* | mon-TE-to, al-TA-ĵo | malalta monto; alta loko, vidu sube |
| *vulkano* | vul-KA-no | monto, el kiu eliras fandita roko |
| *valo* | VA-lo | malalta tereno inter montoj aŭ montetoj |
| *ebenaĵo* | e-be-NA-ĵo | granda ebena tereno |
| *kampo* | KAM-po | ebena tero, kultivata aŭ kultivebla |
| *herbejo* | her-BE-jo | tereno, kie kreskas herbo |
| *arbaro* | ar-BA-ro | granda tereno kovrita de arboj |
| *ĝangalo* | ĝan-GA-lo | densa arbaro en varmaj regionoj |
| *dezerto* | de-ZER-to | seka regiono kun malmulte da plantoj |
| *marĉo* | MAR-ĉo | malprofunda stagna akvo kun ŝlimo |
| *pado* | PA-do | malpavimita vojeto |
| *rivero* | ri-VE-ro | natura akvofluo, kiu enverŝiĝas en maron, lagon aŭ alian riveron |
| *rivereto* | ri-ve-RE-to | malgranda rivero |
| *fonto* | FON-to | loko, kie akvo eliras el la tero |
| *akvofalo* | ak-vo-FA-lo | akvo, kiu falas de alta loko |
| *lago* | LA-go | natura akvo, ĉirkaŭita de tero |
| *maro* | MA-ro | tre granda amaso de sala akvo |
| *oceano* | o-ce-A-no | unu el la plej grandaj maroj de la mondo |
| *marbordo* | mar-BOR-do | tero apud la maro |
| *plaĝo* | PLA-ĝo | sabla marbordo por naĝi kaj sunbani sin |
| *sablo* | SA-blo | tre malgrandaj ŝtoneroj |
| *insulo* | in-SU-lo | tero ĉirkaŭita de akvo |
| *insularo* | in-su-LA-ro | grupo de insuloj |
| *glaĉero* | gla-ĈE-ro | granda amaso de glacio, kiu malrapide glitas malsupren laŭ monto |
| *roko* | RO-ko | granda ŝtono aŭ ŝtona monto |

ReVo difinas *monteto* kiel malaltan, malgrandan monton, ordinare kun plata aŭ ronda supro, kaj *altaĵo* kiel lokon, kiu leviĝas super la normala nivelo de la tero. *Kampo* estas unue ebena tero, kiu estas aŭ povas esti kultivata, kaj *herbejo* estas loko, kie kreskas sovaĝa aŭ kultivata herbo. *Marĉo* estas ŝlima tero sub malprofunda, senmova akvo, kaj *pado* estas senpavimita vojeto, kiun faris piediroj, rajdantoj aŭ biciklantoj.

## Plantoj kaj arboj

| Vorto | Prononco | Noto |
|---|---|---|
| *arbo* | AR-bo | planto kun alta ligna trunko |
| *arbusto* | ar-BUS-to | ligna planto, kiu branĉiĝas jam ĉe la bazo |
| *floro* | FLO-ro | parto de planto, el kiu fariĝas frukto, ofte bela kaj kolora |
| *herbo* | HER-bo | malalta verda planto, kiu kovras la grundon |
| *folio* | fo-LI-o | plata verda parto de planto |
| *branĉo* | BRAN-ĉo | parto de arbo, kiu kreskas el la trunko |
| *trunko* | TRUN-ko | ĉefa ligna parto de arbo |
| *radiko* | ra-DI-ko | subtera parto de planto |
| *burĝono* | bur-ĜO-no | komenco de nova folio aŭ floro |
| *semo* | SE-mo | ero, el kiu kreskas nova planto |
| *frukto* | FRUK-to | dolĉa aŭ suka parto de planto kun semoj |
| *vegetaĵo*, *kreskaĵo* | ve-ge-TA-ĵo, kres-KA-ĵo | ĉiu planto |
| *musko* | MUS-ko | malalta planto, kiu formas molan tavolon sur ŝtonoj kaj arboj |
| *fungo* | FUN-go | vivaĵo sen folioj kaj floroj, ofte kun ĉapelo |
| *rozo* | RO-zo | floro kun dornoj, kaj ties arbusto |
| *kverko* | KVER-ko | granda arbo, kies frukto estas glano |
| *pino* | PI-no | ĉiamverda arbo kun longaj pintaj folioj |
| *betulo* | be-TU-lo | arbo kun blanka ŝelo |
| *saliko* | sa-LI-ko | arbo aŭ arbusto, kiu ŝatas malsekan lokon |
| *pomarbo*, *pomujo* | po-MAR-bo, po-MU-jo | arbo, sur kiu kreskas pomoj |

ReVo difinas *arbo* kiel lignan plurjaran planton kun alta trunko, kiu branĉiĝas supre, kaj *arbusto* kiel tian, kiu branĉiĝas de la bazo. Arbo povas esti nomata laŭ sia frukto: laŭ ReVo la arbo, sur kiu kreskas pomoj, estas *pomujo* aŭ *pomarbo*. *Kreskaĵo* „aĵo, kiu kreskas” estas sinonimo de *vegetaĵo*. Bestoj havas propran paĝon: vidu [bestojn](https://esperantopedia.org/eo/frazoj/bestoj/).

## Ĉielo, suno kaj elementoj

| Vorto | Prononco | Noto |
|---|---|---|
| *ĉielo* | ĉi-E-lo | la videbla spaco super ni |
| *suno* | SU-no | stelo, kiu donas lumon kaj varmon al la Tero |
| *luno* | LU-no | natura satelito de la Tero |
| *stelo* | STE-lo | lumpunkto en la nokta ĉielo |
| *nubo* | NU-bo | amaso da akvogutetoj en la aero |
| *horizonto* | ho-ri-ZON-to | linio, kie la ĉielo ŝajne tuŝas la teron aŭ la maron |
| *tero* | TE-ro | la planedo, la solida grundo kaj la grundomaterialo; vidu sube |
| *akvo* | AK-vo | likvaĵo, kiu pluvas kaj plenigas riverojn kaj marojn |
| *fajro* | FAJ-ro | flamo kun varmo kaj lumo |
| *aero* | a-E-ro | gaso, kiun ni spiras |
| *aŭroro* | aŭ-RO-ro | malforta lumo antaŭ la sunleviĝo |
| *krepusko* | kre-PUS-ko | malforta lumo post la sunsubiro aŭ antaŭ la sunleviĝo |
| *sunleviĝo* | sun-le-VI-ĝo | momento, kiam la suno aperas |
| *sunsubiro* | sun-su-BI-ro | momento, kiam la suno malaperas |
| *sunbrilo* | sun-BRI-lo | lumo de la suno |
| *ĉielarko* | ĉi-e-LAR-ko | kolora arko en la ĉielo, ofte post pluvo |

*Tero* kovras tri aferojn: la planedon, la solidan grundon (kontraste al akvo) kaj la grundomaterialon. Por la planedo kiel globo ReVo aldonas *terglobo*. *Aŭroro* estas la matena krepusko, *krepusko* la malforta lumo post la sunsubiro aŭ antaŭ la sunleviĝo. Pluvon, neĝon, venton kaj sezonojn vi trovos ĉe la paĝo [vetero kaj sezonoj](https://esperantopedia.org/eo/frazoj/vetero-kaj-sezonoj/).

## Kiel naturvortoj estas konstruitaj

| Vortparto | Signifo | Ekzemploj |
|---|---|---|
| *-ar-* | grupo de multaj similaj aĵoj | *arbaro* (multaj arboj), *montaro* (multaj montoj), *insularo* (multaj insuloj), *stelaro* (grupo de steloj), *foliaro* (ĉiuj folioj de planto) |
| *-et-* | malgranda, malforta | *monteto* (malalta monto), *rivereto* (malgranda rivero), *lageto* (malgranda lago), *arbeto* (malgranda arbo) |
| *-eg-* | granda, forta | *riverego* (granda, forta rivero), *ŝtonego* (grandega, nemovebla ŝtono), *ventego* (tre forta vento) |
| *-ej-* | loko | *herbejo* (loko kun herbo), *glaciejo* (laŭ PMEG proksimume *glaĉero*), *promenejo* (loko por promeni), *sablejo* (sabla loko) |
| *-aĵ-* | konkreta afero | *altaĵo* (alta loko), *ebenaĵo* (ebena tereno), *kreskaĵo* (afero, kiu kreskas) |
| *sen-* | sen | *sennuba* (sen nuboj), *senakva* (sen akvo) |
| *pra-* | tre malnova, praa | *praarbaro* (praa arbaro) |

PMEG uzas *arbo* → *arbaro* kiel ekzemplon de *-ar-* kaj diras, ke *-ej-* povas montri ankaŭ naturan lokon, kie io abundas: *herbejo*, *sablejo*, *glaciejo*. Pli da detaloj vidu ĉe [sufiksoj](https://esperantopedia.org/eo/gramatiko/sufiksoj/) kaj [prefiksoj](https://esperantopedia.org/eo/gramatiko/prefiksoj/).

## Kontraŭaĵoj kaj kunmetaĵoj

| Paro | Prononco |
|---|---|
| *alta*, *malalta* | AL-ta, mal-AL-ta |
| *profunda*, *malprofunda* | pro-FUN-da, mal-pro-FUN-da |
| *larĝa*, *mallarĝa* | LAR-ĝa, mal-LAR-ĝa |
| *longa*, *mallonga* | LON-ga, mal-LON-ga |
| *proksima*, *malproksima* | prok-SI-ma, mal-prok-SI-ma |
| *seka*, *malseka* | SE-ka, mal-SE-ka |
| *leviĝi*, *malleviĝi* | le-VI-ĝi, mal-le-VI-ĝi |

La prefikso *mal-* donas kontraŭaĵojn, kaj multaj naturvortoj estas kunmetaĵoj, en kiuj la ĉefa vorto staras laste: *akvofalo* estas „akvo + falo”, *sunleviĝo* „suno + leviĝo”, *sunsubiro* „suno + subiro”, *ĉielarko* „ĉielo + arko”, *marbordo* „maro + bordo”, *sunbrilo* „suno + brilo” kaj *pluvarbaro* „pluvo + arbaro”. *Akvofalo* havas ligan *-o-*, *sunleviĝo* ne; kiam uzi ĝin, vidu ĉe [vortfarado](https://esperantopedia.org/eo/gramatiko/vortfarado/).

## Verboj pri naturo

| Vorto | Prononco | Noto |
|---|---|---|
| *kreski* | KRES-ki | pligrandiĝi, kiel planto |
| *flori* | FLO-ri | havi florojn |
| *ekflori* | ek-FLO-ri | komenci flori |
| *ĝermi* | ĜER-mi | komenci kreski el semo |
| *flui* | FLU-i | moviĝi kiel akvo |
| *brili* | BRI-li | radii lumon |
| *leviĝi* | le-VI-ĝi | iri supren, pri suno kaj luno |
| *subiri* | su-BI-ri | malaperi sub la horizonton, pri suno kaj luno |
| *blovi* | BLO-vi | moviĝi kiel vento |
| *fali* | FA-li | moviĝi malsupren pro pezo |
| *sekiĝi* | se-KI-ĝi | fariĝi seka |
| *ruĝiĝi* | ru-ĜI-ĝi | fariĝi ruĝa |

*Kreski* ne havas objekton. Se vi mem kreskigas ion, uzu *kultivi*: *Mi kultivas florojn.* ReVo difinas *flori* kiel porti florojn, kaj *subiri* pri la suno kaj steloj kiel iri sub la horizonton.

Por ekskurso en la naturo vi bezonas ankoraŭ kelkajn verbojn: *promeni* „iri por plezuro”, *piediri* „iri piede”, *ekskursi* „fari ekskurson”, *grimpi* „supreniri per la manoj kaj piedoj”, *tendumi* „loĝi en tendo”, *naĝi* „moviĝi en akvo per la korpo” kaj *ripozi* „refreŝigi la fortojn”. Vidu ankaŭ [vojaĝajn frazojn](https://esperantopedia.org/eo/frazoj/voja%C4%9Do/).

## Naturo en frazoj

| Frazo | Noto |
|---|---|
| *Ni promenis en la arbaro.* | *En la arbaro* sen *-n*: la promenado okazis tie. |
| *Ni iris en la arbaron.* | *En la arbaron* kun *-n*: movo en la arbaron. |
| *La rivero fluas al la maro.* | *Al* jam montras direkton, do sen *-n*. |
| *Ni tendumis apud la lago.* | *Apud* = tuj ĉe; la preterito havas *-is*. |
| *Kiom alta estas tiu monto?* | *Kiom* + adjektivo demandas pri grado. |
| *La lago estas profunda, sed la rivero estas malprofunda.* | *Mal-* donas la kontraŭon; *sed* montras kontraston. |
| *Printempe la arboj ekfloras kaj la herbo kreskas.* | *Printempe* estas adverbo; *ek-* montras komencon. |
| *Vespere la suno subiras kaj la ĉielo ruĝiĝas.* | *Ruĝiĝi* = fariĝi ruĝa. |
| *Nokte la luno brilas, kaj ni vidas multajn stelojn.* | *Multajn stelojn* havas *-j* kaj *-n*. |
| *Mi ŝatas promeni en la naturo.* | *Ŝati* + infinitivo; la infinitivo ne ŝanĝiĝas. |

Komparu la unuajn du frazojn. *En la arbaro* sen *-n* diras, kie okazas la promenado, dum *en la arbaron* kun la [akuzativo *-n*](https://esperantopedia.org/eo/gramatiko/akuzativo/) montras movon en la arbaron (PMEG). La vorto *al* jam montras direkton, do *al la maro* ne havas *-n*.

## Naturvortoj en via lingvo kaj en Esperanto

- **Tero.** La pola *ziemia* kaj la rusa *земля* kovras la samajn sencojn kiel *tero*: la planedon, la grundon kaj la grundomaterialon. La angla disigas *Earth*, *ground*, *soil* kaj *land*, la germana *Erde*, *Boden* kaj *Land*. Atentu: la angla *land* kaj la germana *Land* similas al *lando*, sed tiu estas difinita regiono aŭ ŝtato (*la eŭropaj landoj*), ne la grundo; por la grundo diru *tero*.
- **Arbaro kaj ligno.** La angla *wood* kaj la franca *bois* signifas kaj la materialon, kaj malgrandan arbaron; la rusa *дерево* signifas kaj „arbon”, kaj „lignon”. Esperanto disigas: *arbo*, *arbaro* kaj *ligno* (la materialo).
- **Herbo.** La angla distingas *grass* kaj *herb*, la germana *Gras* kaj *Kraut*, la pola *trawa* kaj *zioło*. Esperanto havas unu radikon *herbo* kaj precizigas per kunmetaĵoj, ekzemple *spicherbo* kaj *kuracherbo*.
- **Fonto kaj fontano.** La angla *fountain*, la pola *fontanna* kaj la rusa *фонтан* respondas al *fontano* (artefarita ŝprucilo), ne al *fonto*. *Fonto* estas la loko, kie akvo eliras el la tero, kaj ankaŭ figure „origino”.
- **Rivero.** La franca distingas *rivière* kaj *fleuve* (rivero, kiu fluas en la maron), la germana *Fluss* kaj *Strom*. Esperanto havas *rivero*, kaj por tre granda rivero *riverego*, kiun ReVo tradukas per *fleuve* kaj *Strom*.
- **Prononco.** *Ĉ* en *ĉielo*, *marĉo*, *branĉo* kaj *glaĉero* sonas kiel la angla *ch* en *chair* aŭ la pola *cz*; *ĝ* en *ĝangalo*, *plaĝo* kaj *pejzaĝo* kiel la angla *j* en *jam* aŭ la pola *dż*; *ĵ* en *altaĵo* kaj *kreskaĵo* kiel la franca *j* aŭ la pola *ż*. En *aŭroro* la litero *ŭ* formas diftongon kun *a* (*aŭ-RO-ro*), kiel la angla *ow* en *cow*; en *fajro* la *j* formas diftongon kun *a* (*FAJ-ro*).

## Oftaj demandoj

### Kio estas la diferenco inter arbo, arbaro kaj ligno?

*Arbo*, plurale *arboj*, estas ligna planto kun trunko. Multaj arboj kune formas *arbaron*, malgranda arbo estas *arbeto*, kaj arbo, sur kiu kreskas pomoj, estas *pomarbo* aŭ *pomujo*. La materialo, el kiu arbo konsistas, estas *ligno*.

### Kio estas la diferenco inter natura kaj sovaĝa?

*Naturo* estas la tuto de tio, kio ekzistas sen homa faro. La adjektivo *natura* signifas „rilata al la naturo”, kaj *sovaĝa* signifas ne malsovaĝigita kaj proksima al la naturo.

### Kiel oni nomas diversajn specojn de arbaro?

*Arbaro* venas de *arbo* kaj *-ar-* „grupo de multaj”. Praa arbaro estas *praarbaro*, kaj densa tropika arbaro estas *ĝangalo* aŭ *pluvarbaro*.

### Kion signifas *tero* en Esperanto?

*Tero* signifas la planedon, la solidan grundon kaj la grundomaterialon. La planedo kiel globo estas ankaŭ *terglobo*.

### Kiel oni nomas la momentojn, kiam la suno aperas kaj malaperas?

*Sunleviĝo* kaj *sunsubiro*. Kiel verboj: *La suno leviĝas* kaj *La suno subiras*.

## Fontoj

- [PMEG: AR (arbo → arbaro)](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/sufiksoj/ar.html), [ET](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/sufiksoj/et.html), [EG](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/sufiksoj/eg.html), [EJ (herbejo, sablejo, glaciejo, promenejo)](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/sufiksoj/ej.html)
- [PMEG: N por direkto](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/rolmontriloj/n/direkto.html)
- [ReVo: monto, montaro, monteto](https://reta-vortaro.de/revo/art/mont.html), [valo](https://reta-vortaro.de/revo/art/val.html), [rivero, rivereto, riverego](https://reta-vortaro.de/revo/art/river.html), [lago, lageto](https://reta-vortaro.de/revo/art/lag.html), [maro](https://reta-vortaro.de/revo/art/mar.html), [insulo, insularo](https://reta-vortaro.de/revo/art/insul.html)
- [ReVo: arbo, arbaro, arbeto, praarbaro](https://reta-vortaro.de/revo/art/arb.html), [arbusto](https://reta-vortaro.de/revo/art/arbust.html), [pomujo](https://reta-vortaro.de/revo/art/pom.html), [kampo](https://reta-vortaro.de/revo/art/kamp.html), [herbo, herbejo](https://reta-vortaro.de/revo/art/herb.html), [dezerto](https://reta-vortaro.de/revo/art/dezert.html), [plaĝo](https://reta-vortaro.de/revo/art/plagx.html)
- [ReVo: marĉo](https://reta-vortaro.de/revo/art/marcx.html), [ĝangalo](https://reta-vortaro.de/revo/art/gxanga.html), [pado](https://reta-vortaro.de/revo/art/pad.html), [fonto](https://reta-vortaro.de/revo/art/font.html), [fontano](https://reta-vortaro.de/revo/art/fontan.html), [sablo](https://reta-vortaro.de/revo/art/sabl.html), [glaĉero](https://reta-vortaro.de/revo/art/glacxer.html), [glaciejo](https://reta-vortaro.de/revo/art/glaci.html)
- [ReVo: folio](https://reta-vortaro.de/revo/art/foli.html), [branĉo](https://reta-vortaro.de/revo/art/brancx.html), [radiko](https://reta-vortaro.de/revo/art/radik.html), [kverko](https://reta-vortaro.de/revo/art/kverk.html), [pino](https://reta-vortaro.de/revo/art/pin.html), [rozo](https://reta-vortaro.de/revo/art/roz.html), [betulo](https://reta-vortaro.de/revo/art/betul.html), [saliko](https://reta-vortaro.de/revo/art/salik.html), [ligno](https://reta-vortaro.de/revo/art/lign.html), [lando](https://reta-vortaro.de/revo/art/land.html)
- [ReVo: suno, sunsubiro](https://reta-vortaro.de/revo/art/sun.html), [luno](https://reta-vortaro.de/revo/art/lun.html), [stelo, stelaro](https://reta-vortaro.de/revo/art/stel.html), [ĉielo](https://reta-vortaro.de/revo/art/cxiel1.html), [nubo](https://reta-vortaro.de/revo/art/nub.html), [tero, terglobo](https://reta-vortaro.de/revo/art/ter.html), [aŭroro](https://reta-vortaro.de/revo/art/auxror.html), [krepusko](https://reta-vortaro.de/revo/art/krepus.html), [sunleviĝo, leviĝi, malleviĝi](https://reta-vortaro.de/revo/art/lev.html), [akvofalo](https://reta-vortaro.de/revo/art/fal.html)
- [ReVo: kreski, kreskaĵo](https://reta-vortaro.de/revo/art/kresk.html), [flori](https://reta-vortaro.de/revo/art/flor.html), [flui](https://reta-vortaro.de/revo/art/flu.html), [brili, sunbrilo](https://reta-vortaro.de/revo/art/bril.html), [subiri](https://reta-vortaro.de/revo/art/ir.html), [kultivi](https://reta-vortaro.de/revo/art/kultiv.html)
- [Wiktionary (angla)](https://en.wiktionary.org/), CC BY-SA 4.0, uzita por kontroli la signifojn de *tero*, *herbejo*, *marĉo* kaj aliaj