# Esperantaj proverboj kaj diraĵoj kun signifoj

Source: https://esperantopedia.org/eo/frazoj/proverboj/
Language: eo
Updated: 2026-10-11

> La Proverbaro Esperanta de Zamenhof (1910) enhavas ĉirkaŭ 2 630 diraĵojn. Legu 32 el ili laŭ temo, ĉiu kun klarigo de la signifo.

La ***Proverbaro Esperanta*** estas kolekto de ĉirkaŭ 2 630 proverboj kaj diraĵoj, kiujn L. L. Zamenhof aranĝis en Esperanto kaj publikigis en 1910. Li baziĝis sur kolekto, kiun lia patro Markus Zamenhof kolektis en la rusa, la pola, la franca kaj la germana. Sube estas 32 el ĝiaj diraĵoj, grupigitaj laŭ temo, ĉiu kun klarigo de la signifo.

## Esperantaj proverboj laŭ temo

La vortumo kaj la literumo sekvas la eldonojn de 1910 kaj 1925; la apostrofo en *Temp'* anstataŭas forfalintan *-o*. La kolumno „Signifo” klarigas la sencon per aliaj vortoj, ne laŭvorte. Por ĉiutagaj esprimoj vidu la [bazajn frazojn](https://esperantopedia.org/eo/frazoj/bazaj/).

### Laboro kaj mono

| Esperanto | Signifo |
|---|---|
| *Komenco bona — laboro duona.* | Bona komenco jam estas duono de la laboro. |
| *Sen laboro ne venas oro.* | Sen peno oni ne akiras riĉaĵon; nenio venas per si mem. |
| *Kiu amas la liton, ne akiros profiton.* | Kiu preferas dormi ol labori, nenion gajnos. |
| *Ne prokrastu ĝis morgaŭ, kion vi povas fari hodiaŭ.* | Faru nun tion, kion vi povas fari nun; ne prokrastu. |
| *Ŝparu groŝon — vi havos plenan poŝon.* | Per ŝparado de malgrandaj sumoj oni amasigas grandan monon. |

### Vortoj kaj silento

| Esperanto | Signifo |
|---|---|
| *Parolo estas arĝento, oron similas silento.* | Silento ofte pli valoras ol parolo. |
| *Granda parolisto estas duba faristo.* | Kiu multe parolas, malofte multe faras. |
| *Vundo pasas, vorto restas.* | Korpa vundo resaniĝas, sed ofenda vorto longe restas en la memoro. |
| *La muro havas orelojn.* | Oni povas aŭskulti, kiam oni tion ne supozas; parolu singarde. |
| *Gardu vin du baroj: lipoj kaj dentaroj.* | Pripensu antaŭ ol paroli; lipoj kaj dentoj baru nepripensitajn vortojn. |

### Amikoj

| Esperanto | Signifo |
|---|---|
| *Amikon montras malfeliĉo.* | Vera amiko montriĝas en malfacilaj tempoj. |
| *Kun kiu vi festas, tia vi estas.* | Oni juĝas vin laŭ viaj kunuloj. |

### Lernado

| Esperanto | Signifo |
|---|---|
| *Per pacienco venas scienco.* | Scion oni akiras per pacienca laboro. |
| *Lernu juna — vi scios maljuna.* | Kio estas lernita en juneco, utilas en maljuneco. |
| *Homo lernas la tutan vivon.* | Oni neniam finlernas. |

### Tempo kaj sorto

| Esperanto | Signifo |
|---|---|
| *Temp' estas mono.* | Tempo havas valoron; ne malŝparu ĝin. |
| *Kiu vivos, tiu vidos.* | La estonteco montros, kio okazos; necesas pacienci. |
| *Ne en unu tago elkreskis Kartago.* | Grandaj aferoj bezonas tempon. |
| *Plej bone ridas, kiu laste ridas.* | La fina rezulto decidas, kiu vere venkis. |
| *Pli bone malfrue, ol neniam.* | Pli bone fari ion malfrue ol tute ne fari ĝin. |

### Kaŭzo kaj efiko, aspekto

| Esperanto | Signifo |
|---|---|
| *Kiu semas venton, rikoltos fulmotondron.* | Kiu kaŭzas malbonon, ricevos ankoraŭ pli grandan malbonon. |
| *Kia ago, tia pago.* | Oni ricevas rekompencon aŭ punon laŭ siaj faroj. |
| *Ne ĉio brilanta estas diamanto.* | Bela aspekto ne ĉiam signifas valoron. |
| *Ne juĝu pri afero laŭ ĝia ekstero.* | Ne taksu ion nur laŭ ĝia ekstera aspekto. |
| *Unu ovo malbona tutan manĝon difektas.* | Unu malbona ero povas ruinigi la tuton. |

### Bestoj, hejmo kaj eksterlando

| Esperanto | Signifo |
|---|---|
| *Kiu bojas, ne mordas.* | Kiu laŭte minacas, malofte vere atakas. |
| *Kiam kato promenas, la musoj festenas.* | Kiam la kontrolanto foriras, la subuloj ludas. |
| *Fiŝo pli granda malgrandan englutas.* | La pli fortaj premas la pli malfortajn. |
| *Pri la lupo rakonto, kaj la lupo renkonte.* | Kiam oni parolas pri iu, tiu ofte subite aperas. |
| *Monto gravediĝis, muso naskiĝis.* | Granda anonco, sed malgranda rezulto. |
| *Ĉio transmara estas ĉarma kaj kara.* | Kio venas de malproksime, ŝajnas pli bona ol la propra. |
| *Neniu estas profeto en sia urbeto.* | Oni malpli aprezas homon en lia hejmloko ol aliloke. |

## El kie venas la Proverbaro?

Markus Zamenhof komencis eldoni komparan rusan-polan-francan-germanan frazeologion en 1905 kaj mortis, antaŭ ol ĝi estis finita. Laŭ lia deziro, ke la verko havu Esperantan parton, lia filo preparis tian; ĝi aperis parte, poste kiel libro en 1910, kun dua eldono en Parizo en 1925. La kolekto miksas verajn proverbojn kun idiomaj esprimoj kiel *Ĉerpi akvon per kribrilo* – fari senutilan laboron. Vidu ankaŭ [Zamenhof](https://esperantopedia.org/eo/pri-esperanto/zamenhof/) kaj [Esperantan literaturon](https://esperantopedia.org/eo/pri-esperanto/literaturo/).

La teksto havas 1 232 numeritajn grupojn de rilataj diraĵoj, ordigitajn laŭ la rusaj ŝlosilvortoj de la originalo, kun alfabeta temindekso fine.

## Kiel oni uzas ĝin hodiaŭ?

La vortaro ReVo listigas la eldonon de 1974 en sia bibliografio (mallongigo *PrV*) kaj citas ĝin en multaj artikoloj. La lingvistino Sabine Fiedler (2015) raportas, ke nur ĉirkaŭ 7 % el la 2 630 unuoj estas ĝenerale konataj inter parolantoj, kaj nomas la du lastajn diraĵojn en la tabeloj hodiaŭ tre popularaj. Pli plena moderna versio en ok lingvoj, la *Oklingva Proverbaro*, aperis en 2020. Pli da legaĵoj: [ekzemplaj tekstoj](https://esperantopedia.org/eo/lerni/ekzemplaj-tekstoj/).

## Vortfarado en la proverboj

| Vorto | Partoj | Signifo |
|---|---|---|
| *proverbaro* | *proverb·ar·o* | kolekto de proverboj |
| *dentaro* | *dent·ar·o* | ĉiuj dentoj kiel aro |
| *parolisto*, *faristo* | *parol·ist·o*, *far·ist·o* | iu, kiu multe parolas, kaj iu, kiu faras (*-ist-*: iu, kiu ion faras profesie aŭ kutime) |
| *malfeliĉo* | *mal·feliĉ·o* | la kontraŭo de feliĉo, malbona sorto |
| *malfrue* | *mal·fru·e* | ne frue (*frue* signifas „en frua tempo”) |
| *malŝpari* | *mal·ŝpar·i* | uzi malŝpareme; la kontraŭo de *ŝpari* |

La sufikso *-ar-* signifas tuton faritan el multaj similaj eroj, *-ist-* personon, kiu ofte aŭ profesie faras ion, kaj *mal-* la rektan kontraŭon. Vidu [vortfaradon](https://esperantopedia.org/eo/gramatiko/vortfarado/), [sufiksojn](https://esperantopedia.org/eo/gramatiko/sufiksoj/) kaj [prefiksojn](https://esperantopedia.org/eo/gramatiko/prefiksoj/).

## Ŝablonoj, kiuj faciligas la memoron

Multaj proverboj rimas (*ago – pago*, *bona – duona*) aŭ kunmetas [korelativojn](https://esperantopedia.org/eo/gramatiko/tabelvortoj/): *Kiu vivos, tiu vidos*, *Kia ago, tia pago*. Aliaj uzas *ju … des*: *Ju pli da bruo, des malpli da ĝuo.* – „Kiom pli da bruo, tiom malpli da plezuro.” Fiedler rimarkigas, ke ili ofte metas la objekton antaŭ la verbon, kion permesas la finaĵo *-n* (*Amikon montras malfeliĉo*), aŭ ŝanĝas la ordon de la verboj por emfazo: *Pri gustoj oni disputi ne devas* (simpla ordo: *oni ne devas disputi*).

## Idiomaĵoj el la vortaro

ReVo registras ankaŭ figurajn esprimojn:

| Esprimo | Klarigo de ReVo | Artikolo |
|---|---|---|
| *perdi la kapon* | malprudentiĝi, freneziĝi | [kapo](https://reta-vortaro.de/revo/art/kap.html) |
| *lia nomo estas sur ĉies lango* | li estas tre fama | [lango](https://reta-vortaro.de/revo/art/lang.html) |
| *bruligi siajn fingrojn* | kompromiti sin, sperti malagrablaĵojn | [fingro](https://reta-vortaro.de/revo/art/fingr.html) |
| *foriri kun longa nazo* | elreviĝi sen atingi ion | [nazo](https://reta-vortaro.de/revo/art/naz.html) |

## Oftaj demandoj

### Kiu verkis la Esperantajn proverbojn?

L. L. Zamenhof aranĝis la kolekton, tradukante en Esperanton la diraĵojn el la rusa-pola-franca-germana kolekto de sia patro Markus Zamenhof. Multaj tial similas al proverboj konataj tra tuta Eŭropo.

### Kiom da proverboj estas en la Proverbaro Esperanta?

Ĉirkaŭ 2 630 diversaj proverboj, laŭ Fiedler (2015), Vikipedio kaj la numerado de la eldono de 1974. Ili estas presitaj en 1 232 numeritaj grupoj, kaj kelkaj diraĵoj reaperas en pluraj grupoj.

### Kiujn Esperantajn proverbojn parolantoj vere konas?

Malmultajn: nur ĉirkaŭ 7 % el la unuoj estas ĝenerale konataj (Fiedler, 2015). Ŝi nomas *Ĉio transmara estas ĉarma kaj kara* kaj *Neniu estas profeto en sia urbeto* tre popularaj.

### Kie mi povas legi la tutan Proverbaron?

La eldono de 1925 estas transskribita en Vikifontaro (la Esperanta Vikifontaro); ciferecigita kopio de la teksto de 1910 ankaŭ troviĝas en la reto (vidu Fontojn).

## Fontoj

- [Vikifontaro: Proverbaro Esperanta (L. Zamenhof, 2a eld., 1925)](https://eo.wikisource.org/wiki/Proverbaro_Esperanta_(L._Zamenhof,_2a_eld.))
- [Proverbaro Esperanta, teksto de 1910 kun ambaŭ antaŭparoloj](https://catherinebkrause.com/wp-content/uploads/2018/03/Proverbaro-Esperanta-3.html) – ciferecigita kopio, uzita por kontroli la supre presitajn proverbojn
- [Vikipedio: Proverbaro Esperanta](https://eo.wikipedia.org/wiki/Proverbaro_Esperanta) kaj [Wikipedia (angle): Proverbaro Esperanta](https://en.wikipedia.org/wiki/Proverbaro_Esperanta)
- [Vikipedio: Oklingva Proverbaro](https://eo.wikipedia.org/wiki/Oklingva_Proverbaro)
- [Rob Keetlaer: Esperantaj proverboj](https://www.robkeetlaer.nl/esperanto/proverbaro/klarigoj_eo.htm) – numerado de la 2 630 proverboj; kontrolo de la vortumo
- [Sabine Fiedler: Esperanto Phraseology (2015)](https://hrcak.srce.hr/138515)
- [ReVo: bibliografio](https://reta-vortaro.de/revo/dok/bibliogr.html), [proverbo](https://reta-vortaro.de/revo/art/prover.html), [parolo](https://reta-vortaro.de/revo/art/parol.html), [fari](https://reta-vortaro.de/revo/art/far.html), [dento](https://reta-vortaro.de/revo/art/dent.html), [feliĉa](https://reta-vortaro.de/revo/art/felicx.html), [ŝpari](https://reta-vortaro.de/revo/art/sxpar.html)
- PMEG: [AR](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/sufiksoj/ar.html), [IST](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/sufiksoj/ist.html), [MAL](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/prefiksoj/mal.html), [Apostrofo](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/apostrofo/normala_uzo.html)