# Rilataj subfrazoj en Esperanto: kiu, kiun, kio, kies

Source: https://esperantopedia.org/eo/gramatiko/rilataj-subfrazoj/
Language: eo
Updated: 2026-10-28

> Esperantaj rilataj subfrazoj komenciĝas per kiu, kio aŭ kies. Kiu akordas pri nombro, kaj -n dependas de la rolo en la subfrazo: la libro, kiun mi legas.

La Esperanta rilata subfrazo komenciĝas per ki-vorto, plej ofte *kiu*, kiu anstataŭas la priskribatan substantivon: *La libro, kiun mi legas, estas bona.* *Kiu* servas samtempe por personoj kaj aferoj (angle *who*, *which*, *that*). Ĝi ricevas *-j*, kiam la substantivo estas pluralo, kaj *-n*, kiam ĝi estas objekto en sia propra subfrazo. PMEG nomas ilin *rilataj subfrazoj*.

La subfrazo staras tuj post sia substantivo. Kontraste al la angla, kie oni povas ellasi la rilatan vorton (*the book I read*), Esperanto neniam forlasas ĝin: *la libro, kiun mi legis*.

## Kiun rilatan vorton uzi

| La priskribata vorto | Uzu | Ekzemplo |
|---|---|---|
| persono aŭ afero, subjekto de la subfrazo | *kiu*, *kiuj* | *La viro, kiu loĝas tie, estas mia onklo.* |
| persono aŭ afero, objekto de la subfrazo | *kiun*, *kiujn* | *La libroj, kiujn mi legas, estas bonaj.* |
| persono aŭ afero post prepozicio | prepozicio + *kiu* | *la amiko, kun kiu mi parolis* |
| posedanto | *kies* | *la knabino, kies patro estas kuracisto* |
| *tio, ĉio, io, nenio* aŭ tuta ideo | *kio*, *kion* | *ĉio, kion vi diris* |
| loko aŭ tempo | *kie*, *kien*, *kiam* | *la urbo, kie mi naskiĝis* |
| maniero, speco aŭ kvanto | *kiel*, *kia*, *kiom* | *tiom da tempo, kiom vi bezonas* |

## Kiu, kiuj, kiun, kiujn

*Kiu* akordas pri nombro kun la substantivo, kiun ĝi anstataŭas, kiel [adjektivo](https://esperantopedia.org/eo/gramatiko/substantivoj-kaj-adjektivoj/). Ĝia *-n* (vidu [akuzativon](https://esperantopedia.org/eo/gramatiko/akuzativo/)) dependas nur de ĝia propra rolo en la rilata subfrazo, neniam de la rolo de la substantivo en la ĉeffrazo.

| Rolo de *kiu* en sia subfrazo | Singularo | Pluralo |
|---|---|---|
| subjekto | *kiu* | *kiuj* |
| objekto | *kiun* | *kiujn* |
| post prepozicio | *kun kiu* | *kun kiuj* |

Por elekti la formon, faru el la subfrazo memstaran frazon kaj rigardu, kion *kiu* anstataŭas: *Mi legas la libron* donas *la libro, kiun mi legas* (objekto, do *-n*); *La viro loĝas tie* donas *la viro, kiu loĝas tie* (subjekto, sen *-n*).

- *Mi vidis la knabon, kiu kantis.* *Knabon* estas objekto de *vidis*, sed *kiu* estas subjekto de *kantis*, do ĝi ne havas *-n*.
- *La knabo, kiun mi vidis, kantis.* Nun *knabo* estas subjekto, kaj *kiun* estas objekto.

## Prepozicioj antaŭ kiu

La prepozicio staras tuj antaŭ *kiu*, kaj la paro komencas la subfrazon. En la angla la prepozicio povas resti ĉe la fino (*the friend I spoke with*); en Esperanto ne (PMEG).

| Esperanto | Noto |
|---|---|
| *la amiko, kun kiu mi parolis* | *kun kiu* komencas la subfrazon |
| *la ĉambro, en kiu ni dormas* | *en kiu*: loko, kie okazas la ago, sen *-n* |
| *la ĉambro, en kiun mi iris* | *en kiun*: direkto, kun *-n* |

Post [prepozicio](https://esperantopedia.org/eo/gramatiko/prepozicioj/) *kiu* ne ricevas *-n*, krom por direkto: *en kiu* respondas al „kie”, *en kiun* al „kien”.

## Kio: post tio, ĉio, io kaj nenio

Kiam la priskribata vorto estas tabelvorto je *-o*, oni uzas *kio* (objekto: *kion*), ne *kiu*:

- *Tio, kio okazis, estis stranga.*
- *Mi komprenis ĉion, kion vi diris.*
- *Ŝi havas nenion, kion ŝi volas kaŝi.*

*Kio* sekvas ankaŭ adjektivon, kiu staras sola kaj signifas „la afero”: *la unua, kion mi lernis*; kun substantivo denove venas *kiu*: *la unua vorto, kiun mi lernis*. Kaj *kio* povas anstataŭi tutan frazon: *Ŝi gajnis la konkurson, kio ĝojigis ĉiujn.*

## Kies: posedanto

*Kies* neniam ricevas *-j* aŭ *-n*; la substantivo post ĝi ricevas ilin:

- *La knabino, kies patro estas kuracisto, loĝas apud mi.*
- *Jen la viro, kies hundon mi trovis.*

*Kies* ĉefe montras posedon kaj apartenon. Por parto el grupo uzu *el kiuj*: *Mi havas tri katojn, el kiuj unu estas nigra.*

## Kie, kiam, kiel kaj la paroj tiu … kiu

Ki-vorto ofte respondas al ti-vorto de la sama grupo en la ĉeffrazo; tial la [tabelvortoj](https://esperantopedia.org/eo/gramatiko/tabelvortoj/) formas tabelon.

| Ĉeffrazo | Rilata subfrazo | Ekzemplo |
|---|---|---|
| *tiu* | *kiu* | *Tiu, kiu venis, estas mia frato.* |
| *tio* | *kio* | *Mi aŭdis tion, kion vi diris.* |
| *tia* | *kia* | *Mi serĉas tian ĉambron, kian vi priskribis.* |
| *tie*, *tien* | *kie*, *kien* | *Mi restos tie, kie vi estas.* |
| *tiam* | *kiam* | *Venu tiam, kiam vi povas.* |
| *tiel* | *kiel* | *Skribu tiel, kiel vi parolas.* |

La ti-vorto povas manki, kiam ĝi havus la saman formon kiel la ki-vorto: *Kiu serĉas, trovas.* Se la formoj malsamas, ĝi devas resti: *Mi konas tiun, kiu telefonis.* Oni ne povas diri *Mi konas, kiu telefonis*, ĉar *tiun* havus *-n* kaj *kiu* ne.

Post substantivo *kie* kaj *kiam* funkcias same: *la tago, kiam ni renkontiĝis*. *Kie* ofte anstataŭas *en kiu*: *la ĝardeno, kie ni ludis* = *la ĝardeno, en kiu ni ludis*. Kiel rilata vorto *kial* estas malofta: skribu *la kaŭzo, pro kiu ili foriris*.

## Ke aŭ kiu?

Multaj lingvoj havas unu vorton por du taskoj: la angla *that*, la franca kaj hispana *que*, la itala *che* priskribas substantivon (*the book that I read*) kaj ankaŭ enkondukas aserton (*I know that you are right*). Esperanto disigas ilin. *Ke* ne havas propran signifon kaj nur markas la komencon de subfrazo (PMEG). Vidu [konjunkciojn](https://esperantopedia.org/eo/gramatiko/konjunkcioj/).

| Esperanto | Kial |
|---|---|
| *la libro, kiun mi legis* | La libro estas objekto de *legis*. |
| *Mi scias, ke vi pravas.* | Aserto post verbo de scio. |
| *la novaĵo, kiun Anna rakontis al mi* | La novaĵo estas objekto de *rakontis*. |
| *la novaĵo, ke Anna venos* | La subfrazo mem diras la enhavon de la novaĵo. |

Por elekti, remetu la substantivon en la subfrazon. *Mi legis la libron* funkcias, do uzu *kiun*. *Anna venos* estas jam kompleta sen „novaĵo”, do uzu *ke*.

## Demandoj ene de frazo

Demando ene de frazo komenciĝas per *ĉu* (jes-ne) aŭ per ki-vorto kaj ne ricevas demandosignon; vidu [demandojn kaj neadon](https://esperantopedia.org/eo/gramatiko/demandoj-kaj-neado/).

- *Mi ne scias, ĉu ŝi venos.*
- *Mi ne scias, kiu venos.*

Ne uzu *se* anstataŭ *ĉu*: la angla *if*, la franca kaj hispana *si* kaj la itala *se* servas por kondiĉo kaj por nerekta demando, sed Esperanto distingas ilin. La sama ki-subfrazo povas esti demando aŭ rilata subfrazo kun ellasita *tion*: *Mi scias, kion vi diris* signifas „Mi scias, kio estis dirita” aŭ „Mi scias tion, kion vi diris”, kun malmulta diferenco (PMEG).

## Komoj

PMEG ne donas devigajn regulojn pri komoj; komo taŭgas tie, kie falas natura paŭzo, ekzemple antaŭ subfrazo: *Mi vidis katon, kiu dormis sur la tablo.* Subfrazo en la mezo ricevas komon ambaŭflanke: *La viro, kiu loĝas tie, estas mia onklo.* Oni ĉiam rajtas meti komojn, eĉ ĉirkaŭ subfrazo, kiu identigas la substantivon (PMEG).

La komo staras antaŭ la prepozicio, ne antaŭ *kiu*: *la amiko, kun kiu mi parolis*, neniam *la amiko kun, kiu mi parolis*.

## Rilataj subfrazoj en via lingvo kaj en Esperanto

- **Angla.** La rilata vorto ofte mankas, kaj prepozicio povas resti ĉe la fino. Esperanto bezonas ambaŭ: *la libro, kiun mi legas*; *la amiko, kun kiu mi parolis*.
- **Franca, hispana, itala.** Unu vorto (*que*, *che*) servas por rilata subfrazo kaj por aserto; Esperanto havas *kiu* / *kio* kaj *ke*. La franca *dont* (en la senco „kies”) kaj la hispana *cuyo* respondas al *kies*, sed la hispana *cuyo* akordas kun la posedata substantivo, dum Esperanta *kies* neniam ŝanĝiĝas.
- **Germana, rusa, pola.** La rilata pronomo akordas laŭ genro kaj kazo (germana *der / die / das*, rusa *который / которая*, pola *który / która*). Esperanto ne havas genron: *kiu* ŝanĝiĝas nur por pluralo (*kiuj*) kaj objekto (*kiun*).

## Tipaj eraroj

| Erara | Ĝusta | Kial |
|---|---|---|
| *La libro, kiu mi legas* | *La libro, kiun mi legas* | *Kiu* estas la objekto de *legas*. |
| *Mi vidis la viron, kiun kantis.* | *Mi vidis la viron, kiu kantis.* | *Kiu* estas la subjekto de *kantis*; la *-n* de *viron* ne kopiiĝas. |
| *La libro mi legas* | *La libro, kiun mi legas* | La rilata vorto ne povas manki. |
| *La amiko, mi parolis kun* | *La amiko, kun kiu mi parolis* | La prepozicio staras antaŭ *kiu*. |
| *ĉio, kiu mi diris* | *ĉio, kion mi diris* | Post *ĉio* oni uzas *kio*. |
| *Mi pensas, kiu vi pravas.* | *Mi pensas, ke vi pravas.* | Aserto bezonas *ke*. |
| *Mi ne scias, se ŝi venos.* | *Mi ne scias, ĉu ŝi venos.* | *Ĉu* esprimas nerektan jes-ne-demandon, *se* kondiĉon. |

## Ekzemplaj frazoj

- *La filmo, kiun ni vidis hieraŭ, estis tre amuza.*
- *Mi havas amikon, kiu parolas kvin lingvojn.*
- *La urbo, en kiu mi naskiĝis, estas malgranda.*
- *La homoj, kun kiuj mi laboras, estas tre afablaj.*
- *Jen la instruisto, kies lecionojn mi ŝatas.*
- *Ĉio, kion vi bezonas, estas en la sako.*
- *Mi memoras la tagon, kiam ni unue renkontiĝis.*
- *Ŝi loĝas en la domo, kie loĝis ŝiaj geavoj.*

## Oftaj demandoj

### Kiel oni esprimas rilatan subfrazon en Esperanto?

Per ki-vorto: *kiu* por personoj kaj aferoj, *kiuj* en la pluralo (*la viro, kiu venis*). Post *tio, ĉio, io* kaj *nenio* oni uzas *kio*. Aserton enkondukas *ke*, ne *kiu*.

### Ĉu oni uzu kiu aŭ kiun?

Uzu *kiun*, kiam la vorto estas objekto en sia propra subfrazo (*la libro, kiun mi legas*), kaj *kiu*, kiam ĝi estas subjekto (*la viro, kiu loĝas tie*).

### Ĉu eblas ellasi la rilatan vorton en Esperanto?

Ne. *La libro, kiun mi legis* kaj *la amiko, kun kiu mi parolis* bezonas la rilatan vorton.

### Kio estas la diferenco inter ke kaj kiu?

*Kiu* priskribas substantivon kaj anstataŭas ĝin ene de la subfrazo. *Ke* nur enkondukas subfrazon, kiu donas aserton aŭ la enhavon de substantivo: *Mi scias, ke vi pravas*; *la fakto, ke li venis*.

### Ĉu antaŭ kiu staras komo?

Kutime jes: *Mi vidis la viron, kiu loĝas tie.* PMEG ne donas devigajn regulojn, sed komo antaŭ subfrazo estas la normala kutimo.

## Fontoj

- [Rilataj subfrazoj](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/subfrazoj/rilataj/index.html), [Rilataj kiu, kio kaj kies](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/subfrazoj/rilataj/kiu_kio_kies/index.html) kun la paĝoj pri [kiu](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/subfrazoj/rilataj/kiu_kio_kies/kiu.html), [kio](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/subfrazoj/rilataj/kiu_kio_kies/kio.html) kaj [kies](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/subfrazoj/rilataj/kiu_kio_kies/kies.html) – PMEG
- [Aliaj rilataj KI-vortoj](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/subfrazoj/rilataj/aliaj_ki-vortoj.html), [Forlaso de TI-vorto](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/subfrazoj/rilataj/ti-forlaso.html) – PMEG
- [Ke-frazoj](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/subfrazoj/ke/index.html), [Ke-frazoj kiel priskribo](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/subfrazoj/ke/priskribo.html), [Demandaj subfrazoj](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/subfrazoj/demandaj.html) – PMEG
- [Kio estas subfrazo?](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/subfrazoj/kio.html), [Helposignoj (komo)](https://bertilow.com/pmeg/skribo_elparolo/skribo/helposignoj.html) – PMEG
- [Esperanta gramatiko](https://eo.wikipedia.org/wiki/Esperanta_gramatiko) – Vikipedio
- Signifoj de vortoj kontrolitaj en [ReVo (Reta Vortaro)](https://reta-vortaro.de/revo/)