# Vortfarado en Esperanto: radikoj, afiksoj, kunmetaĵoj

Source: https://esperantopedia.org/eo/gramatiko/vortfarado/
Language: eo
Updated: 2026-10-28

> Esperanto konstruas vortojn el neŝanĝeblaj eroj: mal·san·ul·ej·o. Kiel radikoj, finaĵoj, afiksoj kaj kunmetado faras el unu radiko vortfamilion.

Esperantaj vortoj konsistas el **eroj, kiuj neniam ŝanĝas formon**: radiko, laŭbezone prefiksoj kaj sufiksoj, kaj gramatika finaĵo. *Mal·san·ul·ej·o* estas „kontraŭo + sana + persono + loko + substantivo”, t.e. hospitalo. Kiu konas la erojn, povas analizi vorton – kaj konstrui novajn.

malsanulejo = hospitalo | san = sana

Tial Esperanto bezonas malpli da radikoj ol aliaj lingvoj. La unua lernolibro de Zamenhof, la *Unua Libro* (1887), havis nur 917 radikojn. Per finaĵoj, afiksoj kaj kunmetado ĉiu radiko donas familion de parencaj vortoj.

**Unu radiko, dekoj da vortoj** Reta Vortaro registras 23 vortojn faritajn el la radiko san-. Jen 15 el ili – kun kelkaj prefiksoj kaj sufiksoj vi komprenas ilin sen vortaro. Vortfamilioj: Reta Vortaro (GPL); strukturo: analizilo de Esperantopedia; signifoj: Esperantopedia, Vikivortaro, ReVo.

lernejestro = direktoro de lernejo | lern = lerni | bel = bela | dom = domo
resaniĝi = denove fariĝi sana | san = sana
gepatroj = patro kaj patrino | patr = patro

## Kvar specoj de konstruelementoj

| Elemento | Fermita aŭ malfermita | Kiom | Ekzemploj |
|---|---|---|---|
| Radikoj | malfermita | 4 953 oficialaj elementoj en la vortaro de la Akademio, plus 420 radikoj aldonitaj en 2023 | *dom-, kur-, bel-* |
| Finaĵoj | fermita | 11 | *-o, -a, -e, -i, -as, -is, -os, -us, -u, -j, -n* |
| Afiksoj | fermita | 10 [prefiksoj](https://esperantopedia.org/eo/gramatiko/prefiksoj/), 31 [sufiksoj](https://esperantopedia.org/eo/gramatiko/sufiksoj/), 6 participaj sufiksoj | *mal-, -ej-, -ant-* |
| Vortetoj sen finaĵo | fermita | 184 en la vortaro de la Akademio | *la, kaj, sur, ankaŭ* |

La vortaro de la Akademio (*Akademia Vortaro*) kalkulas 4 953 oficialajn elementojn. Tiu nombro inkluzivas la 11 finaĵojn kaj 184 vortetojn; la ceteraj bezonas finaĵon. La Deka Oficiala Aldono de 2023 aldonis 420 novajn radikojn.

## La finaĵo decidas la vortspecon

La sama radiko fariĝas substantivo, adjektivo, adverbo aŭ verbo nur per ŝanĝo de la finaĵo. Vidu [substantivojn kaj adjektivojn](https://esperantopedia.org/eo/gramatiko/substantivoj-kaj-adjektivoj/) kaj [verbojn](https://esperantopedia.org/eo/gramatiko/verboj/).

| Finaĵo | Vortspeco | *rapid-* | *san-* |
|---|---|---|---|
| *-o* | substantivo | *rapido* | *sano* |
| *-a* | adjektivo | *rapida* | *sana* |
| *-e* | adverbo | *rapide* | *sane* |
| *-i* | verbo | *rapidi* | *sani* |

Ĉiu radiko havas propran bazan signifon: agon, econ aŭ aĵon. La *o*-formo montras ĝin (PMEG). *Kombi* estas ago, do la ilo estas *kombilo*. *Broso* estas aĵo, do la ago estas simple *brosi*. Tial *brosilo* estus superflua.

## Afiksoj aldonas signifon

Prefiksoj staras antaŭ la radiko, sufiksoj post ĝi. Ĉiu aldonas unu signifon: *mal-* (kontraŭo), *-ej-* (loko), *-ul-* (persono), *-in-* (ino), *-et-* (malgrando), *-eg-* (grando), *-ig-* (igi), *-iĝ-* (iĝi).

Afiksoj estas ankaŭ ordinaraj radikoj: *ejo*, *ilo*, *eta*, *ege*, *ree*.

## Vortfamilio: lern-

| Vorto | Eroj | Signifo |
|---|---|---|
| *lerni* | lern·i | la baza ago |
| *lernanto* | lern·ant·o | persono, kiu lernas |
| *lernejo* | lern·ej·o | instituto por instruado |
| *lernejano* | lern·ej·an·o | ano de lernejo |
| *lernejestro* | lern·ej·estr·o | direktoro de lernejo |
| *lernolibro* | lern·o·libr·o | libro por lernado |
| *lernema* | lern·em·a | volonte lernanta |
| *lernebla* | lern·ebl·a | tia, ke oni povas lerni ĝin |
| *lernado* | lern·ad·o | la daŭra procezo de lernado |
| *ellerni* | el·lern·i | lerni ĝisfunde |
| *relerni* | re·lern·i | lerni denove |
| *memlerninto* | mem·lern·int·o | persono, kiu lernis sen instruisto |

Dua familio, el *san-*: *sana*, *malsana*, *malsano*, *malsanulo*, *malsanulejo*, *sanigi*, *resaniĝi*.

## Kunmetaĵoj: la ĉefa vorto staras laste

Regulo 11 de la Fundamento: kunmetaĵojn oni faras per kunigo de radikoj, kun la ĉefa vorto ĉe la fino. La antaŭa parto precizigas la signifon de la lasta (PMEG).

- *vaporŝipo* – ŝipo pelata de vaporo; *ŝipvaporo* estus vaporo de ŝipo
- *fervojo* – vojo el fero, t.e. relvojo
- *ĉefurbo* – la ĉefa urbo de lando
- *dikfingro* – la dika fingro

Ligvokalo, kutime *-o-*, povas stari inter la partoj por pli facila prononco aŭ klareco: *lern·o·libr·o*, *sang·o·ruĝ·a*. Oni kutime ellasas ĝin, kiam la antaŭa parto simple priskribas la ĉefan kiel adjektivo: *dikfingro*, ne *dikafingro* (PMEG).

Ankaŭ esprimo kun prepozicio povas fariĝi unu vorto (PMEG: frazetvorto). Ĉi tie la ĉefa vorto ne staras laste: *sen hejmo* → *senhejma*; *inter nacioj* → *internacia*; *sub tegmento* → *subtegmento*. Vidu [prepoziciojn](https://esperantopedia.org/eo/gramatiko/prepozicioj/).

## De 917 radikoj al dekmiloj da vortoj

La *Unua Libro* de 1887 havis 917 radikojn, kaj la *Universala Vortaro* de Zamenhof (1894) aldonis 1 740. La plej granda vortaro, la *Plena Ilustrita Vortaro*, listigis 16 780 kapvortojn kaj 46 890 leksikajn unuojn en sia eldono de 2002. Plej multaj el tiuj unuoj estas derivaĵoj kaj kunmetaĵoj el multe pli malgranda aro da radikoj.

La Akademio rekomendas la principon de **neceso kaj sufiĉo**, formulitan de René de Saussure en 1913: uzu ĉiun eron, kiu necesas por klara signifo, kaj neniun pli. *Sufiĉo* jam signifas la econ de sufiĉa, do *sufiĉeco* aldonas nenion.

## Kaptiloj

**1. Fiksaj signifoj.** La eroj klarigas vorton, sed ne difinas ĝin. *Lernejo* estas instruinstituto, ne ĉiu loko, kie iu lernas. Aliaj ekzemploj: *vortaro*, *arbaro*, *vagonaro*, *pordego*, *rideti*, *ŝtrumpeto*. PMEG notas, ke *ladskatolo* estas konservaĵujo, ne ĉiu skatolo el lado.

**2. Vortoj, kiuj nur ŝajnas kunmetitaj.** *Kolego* ne estas *kol·eg·o* (granda kolo). *Okulo* ne estas *ok·ul·o* (persono de ok), kaj *haringo* ne estas *har·ing·o*. PMEG kalkulas en PIV pli ol 150 radikojn, kiuj nur ŝajnas enhavi la sufikson *-et-*.

**3. -ig- kaj -iĝ- dependas de la radiko.** *Fermi* (ion) donas *fermiĝi* (per si mem). *Sidi* donas *sidigi* (iun) kaj *sidiĝi* (eksidi). Kontrolu en [vortaro](https://esperantopedia.org/eo/vortaro/), ĉu verbo estas transitiva.

**4. -um- ne havas fiksan signifon.** *Kolumo*, *aerumi* kaj *plenumi* estas lernendaj unuope.

## Ekzemplaj frazoj

- *Mia fratino lernas en granda lernejo.*
- *La lernantoj demandis la instruiston pri la lernolibro.*
- *Esperanto estas facile lernebla lingvo.*
- *Mia avo laboris kiel fervojisto.*
- *Mia dormoĉambro estas malgranda sed hela.*
- *La vortaro helpas min kompreni novajn vortojn.*
- *Ĉu vi havas tranĉilon por la pano?*
- *Ŝia parolado estis mallonga kaj klara.*
- *Vespere ni hejmeniris piede.*

## Oftaj demandoj

### Kiom da vortoj havas Esperanto?
Fiksa nombro ne ekzistas, ĉar novajn vortojn oni povas fari iam ajn. La plej granda vortaro, PIV (2002), havas 46 890 leksikajn unuojn; la oficiala listo de la Akademio havas 4 953 elementojn plus 420 radikojn aldonitajn en 2023.

### Ĉu mi rajtas krei novajn vortojn en Esperanto?
Jes. Ĉiu ĝusta kombino de eroj estas gramatika kaj kutime komprenata. Tamen unue kontrolu vortaron, ĉar eble jam ekzistas fiksiĝinta vorto kun preciza signifo.

### Kial la ĉefa vorto staras laste en Esperantaj kunmetaĵoj?
Regulo 11 de la Fundamento metas la ĉefan vorton ĉe la fino. La antaŭa parto nur precizigas ĝin: *vaporŝipo* estas speco de ŝipo, ne speco de vaporo.

### Kio estas la ligvokalo -o- en vortoj kiel lernolibro?
Nedeviga vokalo inter du radikoj, kiu faciligas prononcon aŭ komprenon. Ĝi estas la substantiva finaĵo uzata kiel junto, kaj ĝi neniam ricevas *-j* aŭ *-n*.

### Kial lernejo signifas instruinstituton kaj ne ĉiun lokon por lerni?
Kiel en ĉiu lingvo, ankaŭ Esperantaj kunmetaĵoj ricevas fiksan, konvencian signifon. La eroj donas fortan sugeston; la vortaro donas la precizan sencon.

## Fontoj

- [Fundamento de Esperanto – angla gramatiko (regulo 11)](https://www.akademio-de-esperanto.org/fundamento/gramatiko_angla.html)
- [Akademio de Esperanto – Akademia Vortaro, klarigoj kaj statistikoj](https://www.akademio-de-esperanto.org/akademia_vortaro/klarigoj.html)
- [Akademio de Esperanto – Deka Oficiala Aldono (2023)](https://www.akademio-de-esperanto.org/decidoj/10oa.html)
- [PMEG – Vortfaraj principoj](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/principoj/index.html)
- [PMEG – Kunmetaĵoj kaj antaŭelementoj](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/principoj/antauelementoj.html)
- [PMEG – Frazetvortigo](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/principoj/frazetvortigo.html)
- [PMEG – Ŝajnkunmetaĵoj](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/principoj/shajnkunmetajhoj.html)
- [Reta Vortaro – lern/ (vortfamilio)](https://reta-vortaro.de/revo/art/lern.html)
- [uea.facila – La Unua Libro (917 radikoj)](https://uea.facila.org/artikoloj/lingvo/la-unua-libro/)
- [Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto](https://eo.wikipedia.org/wiki/Plena_Ilustrita_Vortaro_de_Esperanto) kaj [Neceso kaj sufiĉo](https://eo.wikipedia.org/wiki/Neceso_kaj_sufi%C4%89o) – Vikipedio