# Milieu en klimaat in het Esperanto: woorden en zinnen

Source: https://esperantopedia.org/nl/zinnen/milieu-klimaat/
Language: nl
Updated: 2026-10-08

> Het milieu is medio, het klimaat klimato, recyclen recikligi. Esperanto-woorden voor vervuiling, energie en opwarming van de aarde, met uitspraak.

In het Esperanto is het milieu ***medio***, het klimaat ***klimato***, vervuiling ***poluado*** en recyclen ***recikligi***. De meeste termen zijn opgebouwd uit bekende stammen: *energio* plus *sun-* geeft *sunenergio* „zonne-energie”, en *polui* plus *-ad-* geeft *poluado*. De uitspraakkolom toont de beklemtoonde lettergreep in hoofdletters; dat is altijd de voorlaatste (zie het [alfabet](https://esperantopedia.org/nl/leren/alfabet/)).

Elk woord is gecontroleerd in ReVo, het woordenboek Reta Vortaro. Heeft een term geen ReVo-lemma maar is hij de titel van een artikel in de Esperanto-Vikipedio, dan staat in de toelichting „Vikipedio”. Weerwoorden staan op de pagina [weer en seizoenen](https://esperantopedia.org/nl/zinnen/weer-en-seizoenen/), landschapswoorden op de pagina [natuur](https://esperantopedia.org/nl/zinnen/natuur/).

## Milieu en ecologie

| Nederlands | Esperanto | Uitspraak | Toelichting |
|---|---|---|---|
| milieu | *medio* | me-DI-o | ReVo: de fysieke omgeving van een levend wezen; betekenis 2 is de sociale omstandigheden van een persoon, net als bij het Nederlandse „milieu” |
| omgeving | *ĉirkaŭaĵo* | ĉir-kaŭ-A-ĵo | Het gebied rond iets: *la ĉirkaŭaĵo de la lago* „de omgeving van het meer” |
| natuur, natuurlijk | *naturo*, *natura* | na-TU-ro, na-TU-ra | ReVo: alles wat uit zichzelf bestaat, niet door mensen gemaakt |
| ecologie, ecologisch | *ekologio*, *ekologia* | e-ko-lo-GI-o, e-ko-lo-GI-a | ReVo: de wetenschap van hoe levende wezens en hun omgeving elkaar beïnvloeden; verwant *ekosistemo* |
| biodiversiteit | *biodiverseco* | bi-o-di-ver-SE-co | ReVo: verscheidenheid aan levende soorten en hun omgeving |
| bedreigde soort | *minacata specio*, *endanĝerigita specio* | mi-na-CA-ta spe-CI-o, en-dan-ĝe-ri-GI-ta spe-CI-o | Vikipedio's artikel heet *Minacata specio*, ook *endanĝerigita specio* genoemd; *specio* staat in ReVo |
| uitsterven | *formorti* | for-MOR-ti | ReVo: verdwijnen door te sterven, vooral van een soort |
| natuurreservaat | *naturrezervejo* | na-tur-re-zer-VE-jo | ReVo: land waar de wet landbouw, industrie en andere menselijke activiteit beperkt |
| milieubescherming | *mediprotekto* | me-di-pro-TEK-to | ReVo omschrijft het als *naturprotekto*; Vikipedio zegt dat het gaat om de levenloze omgeving van mensen (water, lucht, gebouwen) |
| natuurbehoud | *naturprotekto* | na-tur-pro-TEK-to | ReVo: handelen om de natuur onbeschadigd en onvervuild te houden |

## Vervuiling, afval en recycling

| Nederlands | Esperanto | Uitspraak | Toelichting |
|---|---|---|---|
| vervuiling | *poluado*, *poluo* | po-lu-A-do, po-LU-o | ReVo: *poluado* is het vervuilen, *poluo* de handeling en het resultaat; werkwoord *polui* |
| luchtvervuiling | *aerpoluo* | a-er-po-LU-o | ReVo; *aero* + *poluo* |
| watervervuiling | *akvopoluo* | ak-vo-po-LU-o | ReVo; ook *brupoluo* „geluidshinder” en *lumpoluo* „lichtvervuiling” |
| afval | *rubo* | RU-bo | ReVo betekenis 2: weggegooide dingen (betekenis 1 is puin) |
| vuilnisbak | *rubujo* | ru-BU-jo | *rubo* + *-uj-* „houder” |
| plastic | *plasto* | PLAS-to | ReVo: een synthetisch polymeermateriaal |
| recyclen | *recikligi* | re-ci-KLI-gi | ReVo: gebruikt materiaal tot nieuw materiaal maken; *re-* + *ciklo* „cyclus” + *-ig-* |
| recycling | *recikligo* | re-ci-KLI-go | Titel van het Vikipedio-artikel; *reciklado* verwijst ernaar door |
| compost | *kompoŝto* | kom-POŜ-to | ReVo: voedselrijke grond van verrotte planten |
| hergebruiken | *reuzi* | re-U-zi | *re-* + *uzi*; geen eigen ReVo-lemma |

## Energie

| Nederlands | Esperanto | Uitspraak | Toelichting |
|---|---|---|---|
| energie | *energio* | e-ner-GI-o | ReVo betekenis 2: de natuurkundige grootheid, het vermogen om arbeid te verrichten |
| elektriciteit | *elektro* | e-LEK-tro | ReVo; bijvoeglijk naamwoord *elektra* |
| fossiele brandstof | *fosilia brulaĵo* | fo-si-LI-a bru-LA-ĵo | Titel van het Vikipedio-artikel, ook *fosilia bruligaĵo*; ReVo's *fosilia energio* is energie uit het verbranden van gas, kolen of olieproducten |
| steenkool, olie, aardgas | *karbo*, *nafto*, *tergaso* | KAR-bo, NAF-to, ter-GA-so | ReVo; *nafto* is ruwe olie, *tergaso* is vooral methaan |
| hernieuwbare energie | *renoviĝanta energio* | re-no-vi-ĜAN-ta e-ner-GI-o | ReVo; het voorbeeld gebruikt ook *renovigebla energio* |
| zonne-energie | *sunenergio* | su-ne-ner-GI-o | ReVo; Vikipedio schrijft ook *suna energio* |
| zonnepaneel | *sunpanelo* | sun-pa-NE-lo | ReVo: een plaat met zonnecellen die energie levert |
| windenergie | *ventenergio*, *ventoenergio* | ven-te-ner-GI-o, ven-to-e-ner-GI-o | ReVo heeft de eerste en gebruikt de tweede in een voorbeeld; Vikipedio's titel is *Ventoenergio* |
| windturbine | *ventoturbino* | ven-to-tur-BI-no | Titel van het Vikipedio-artikel; ook *ventelektrejo* |

## Klimaat en de gevolgen

| Nederlands | Esperanto | Uitspraak | Toelichting |
|---|---|---|---|
| klimaat | *klimato* | kli-MA-to | ReVo: alle atmosferische en weersomstandigheden van een gebied |
| klimaatverandering | *klimata ŝanĝo*, *klimata ŝanĝiĝo* | kli-MA-ta ŜAN-ĝo, kli-MA-ta ŝan-ĜI-ĝo | Vikipedio's titel is *Klimata ŝanĝo*; ReVo's voorbeelden gebruiken *klimata ŝanĝiĝo* en *klimatŝanĝiĝo* |
| opwarming van de aarde | *tutmonda varmiĝo* | tut-MON-da var-MI-ĝo | Titel van het Vikipedio-artikel; ReVo's voorbeelden gebruiken het ook |
| broeikaseffect | *forceja efiko* | for-CE-ja e-FI-ko | ReVo: opwarming doordat een scherm, zoals glas, warmte wel binnenlaat maar niet naar buiten |
| koolstofdioxide | *karbondioksido* | kar-bon-di-ok-SI-do | ReVo; Vikipedio's titel is *Karbona dioksido*. Een broeikasgas is *forcejgaso* in ReVo |
| ozonlaag | *ozontavolo* | o-zon-ta-VO-lo | ReVo's voorbeeld; Vikipedio's titel is *Ozona tavolo* |
| zeespiegel | *marnivelo* | mar-ni-VE-lo | ReVo |
| droogte | *trosekeco*, *sekego* | tro-se-KE-co, se-KE-go | Vikipedio's titel is *Trosekeco*; ReVo's voorbeeld gebruikt *sekego* |
| overstroming | *inundo* | i-NUN-do | ReVo; werkwoord *inundi* |
| bosbrand | *arbarbrulego* | ar-bar-bru-LE-go | Gebruikt in ReVo's voorbeelden; *arbaro* + *brulego* „grote brand” |
| ontbossing | *senarbarigo* | sen-ar-ba-RI-go | ReVo: vernietiging van bossen over een groot gebied |
| woestijnvorming | *dezertiĝado* | de-zer-ti-ĜA-do | Titel van het Vikipedio-artikel; *dezerto* + *-iĝ-* + *-ad-* |

Stormwoorden zoals *ŝtormo* „storm” en *uragano* „orkaan” staan op de weerpagina. Voor smeltend ijs gebruik je *fandiĝi*, door ReVo gedefinieerd als vloeibaar worden door warmte.

## Wat kan ik doen? Dagelijkse handelingen

| Nederlands | Esperanto | Uitspraak | Toelichting |
|---|---|---|---|
| besparen, zuinig gebruiken | *ŝpari* | ŜPA-ri | ReVo betekenis 2: bescheiden en zorgvuldig gebruiken; *ŝpari energion*; tegengestelde *malŝpari* „verspillen”; energiebesparing is *energiŝparo* (Vikipedio) |
| uitschakelen, uitdoen | *malŝalti* | mal-ŜAL-ti | ReVo: een elektrisch circuit openen |
| scheiden | *apartigi* | a-par-TI-gi | ReVo: op een aparte plaats zetten; *apartigi la rubon* „het afval scheiden” |
| fietsen | *bicikli* | bi-CI-kli | ReVo: reizen met een *biciklo* |
| openbaar vervoer | *publika transporto* | pu-BLI-ka trans-POR-to | Titel van het Vikipedio-artikel; zie [stad en vervoer](https://esperantopedia.org/nl/zinnen/stad-vervoer/) |
| planten | *planti* | PLAN-ti | ReVo: een plant in de grond zetten zodat die blijft groeien; *plantado de arboj* „het planten van bomen” |

## Hoe zijn milieuwoorden opgebouwd?

| Woorddeel | Betekenis | Voorbeelden |
|---|---|---|
| *-ad-* | een voortdurende of herhaalde handeling | *poluado* vervuiling, *dezertiĝado* woestijnvorming |
| *-iĝ-* | worden | *varmiĝi* warmer worden, *sekiĝi* opdrogen, *fandiĝi* smelten, *ŝanĝiĝi* veranderen (uit zichzelf) |
| *-ig-* | maken, veroorzaken | *varmigi* opwarmen, *sekigi* drogen, *malpurigi* vuil maken, *recikligi* |
| *re-* | opnieuw | *recikligi*, *reuzi*, *rearbarigo*, *renoviĝanta* „zichzelf vernieuwend” |
| *mal-* | het tegenovergestelde | *malŝpari* verspillen, *malpurigi*, *malpliiĝi* afnemen |
| *sen-* | zonder | *senarbarigo*, *senpolua* „onvervuild” |
| *-aĵ-* | een concreet ding | *poluaĵo* verontreinigende stof, *forĵetaĵo* iets wat is weggegooid, *bruligaĵo* brandstof |

PMEG zegt dat *-ad-* een voortdurende handeling aangeeft (*uzo* → *uzado* „regelmatig gebruik”) en dat *re-* „opnieuw” betekent en alleen werkt met handelingswoorden (*novigi* → *renovigi*). Het paar *-ig-* en *-iĝ-* scheidt „iemand doet het” van „het gebeurt vanzelf”: *La klimato ŝanĝiĝas*, maar *Homoj ŝanĝas la klimaton*. Daarom zijn zowel *klimata ŝanĝo* als *klimata ŝanĝiĝo* in gebruik; zie [-ig- en -iĝ-](https://esperantopedia.org/nl/grammatica/overgankelijk-onovergankelijk/), [voorvoegsels](https://esperantopedia.org/nl/grammatica/voorvoegsels/), [achtervoegsels](https://esperantopedia.org/nl/grammatica/achtervoegsels/) en [woordvorming](https://esperantopedia.org/nl/grammatica/woordvorming/).

Samenstellingen zetten het hoofdwoord achteraan, net als in het Nederlands: *aerpoluo* is „luchtvervuiling”, *mediprotekto* „milieubescherming”. Een verbindings-*o* is optioneel: ReVo heeft *ventenergio* en schrijft in een voorbeeld *ventoenergio*.

## Nuttige zinnen

| Esperanto | Nederlands |
|---|---|
| *Ni devas protekti la naturon.* | We moeten de natuur beschermen. |
| *Ni devas ŝpari energion kaj akvon.* | We moeten energie en water besparen. |
| *Ni apartigas paperon, vitron kaj plaston de la alia rubo.* | We scheiden papier, glas en plastic van het overige afval. |
| *Mi forĵetas la rubon en la rubujon.* | Ik gooi het afval in de vuilnisbak. |
| *Oni povas recikligi vitron, paperon kaj metalon.* | Glas, papier en metaal kunnen worden gerecycled. |
| *Mi malŝaltas la lumon, kiam mi eliras el la ĉambro.* | Ik doe het licht uit als ik de kamer verlaat. |
| *Mi biciklas al la laboro kaj uzas publikan transporton, kiam pluvas.* | Ik fiets naar mijn werk en gebruik het openbaar vervoer als het regent. |
| *Ni plantis dek arbojn en la parko.* | We hebben tien bomen in het park geplant. |
| *La klimato ŝanĝiĝas, kaj la glaĉeroj fandiĝas.* | Het klimaat verandert en de gletsjers smelten. |
| *Sunpaneloj kaj ventoturbinoj produktas elektron sen fosilia brulaĵo.* | Zonnepanelen en windturbines produceren elektriciteit zonder fossiele brandstof. |
| *La aero en la urbo estas poluita.* | De lucht in de stad is vervuild. |
| *Post la forta pluvo la rivero inundis la vilaĝon.* | Na de zware regen overstroomde de rivier het dorp. |

In de zin met de vuilnisbak laat de accusatief *-n* na *en* de beweging naar binnen zien; het Nederlands markeert dat verschil niet. *Poluita* is het voltooid passief deelwoord van *polui*.

## Veelgestelde vragen

### Hoe zeg je „milieu” in het Esperanto?

*Medio*. ReVo definieert het als de fysieke omgeving waarin een levend wezen leeft, en *ĉirkaŭaĵo* is het gebied rond iets. „Milieubescherming” is *mediprotekto*.

### Hoe zeg je „klimaatverandering” en „opwarming van de aarde”?

*Klimata ŝanĝo*, ook *klimata ŝanĝiĝo*, voor klimaatverandering, en *tutmonda varmiĝo* voor opwarming van de aarde. Vikipedio heeft artikelen met de titels *Klimata ŝanĝo* en *Tutmonda varmiĝo*, en ReVo's voorbeelden gebruiken *klimata ŝanĝiĝo* en *tutmonda varmiĝo*.

### Hoe zeg je „recyclen” in het Esperanto?

*Recikligi* is het werkwoord en *recikligo* het zelfstandig naamwoord. Je kunt ook *reciklado* tegenkomen, dat Vikipedio doorverwijst naar *Recikligo*.

### Hoe zeg je „energie besparen” in het Esperanto?

*Ŝpari energion*. Het tegengestelde is *malŝpari* „verspillen”, en het zelfstandig naamwoord voor energiebesparing is *energiŝparo*.

## Bronnen

- [ReVo: medio](https://reta-vortaro.de/revo/art/medi.html), [ĉirkaŭaĵo](https://reta-vortaro.de/revo/art/cxirka.html), [naturo](https://reta-vortaro.de/revo/art/natur.html), [ekologio](https://reta-vortaro.de/revo/art/ekologi.html), [ekosistemo](https://reta-vortaro.de/revo/art/ekosistem.html), [biodiverseco](https://reta-vortaro.de/revo/art/biodiversec.html), [specio](https://reta-vortaro.de/revo/art/speci.html), [formorti](https://reta-vortaro.de/revo/art/mort.html), [naturrezervejo](https://reta-vortaro.de/revo/art/rezerv.html), [mediprotekto, naturprotekto](https://reta-vortaro.de/revo/art/protek.html)
- [ReVo: polui, poluo, poluado, aerpoluo, akvopoluo, brupoluo, lumpoluo, poluaĵo](https://reta-vortaro.de/revo/art/polu.html), [rubo, rubujo](https://reta-vortaro.de/revo/art/rub.html), [forĵetaĵo](https://reta-vortaro.de/revo/art/jxet.html), [plasto](https://reta-vortaro.de/revo/art/plast.html), [recikligi](https://reta-vortaro.de/revo/art/cikl.html), [kompoŝto](https://reta-vortaro.de/revo/art/komposxt.html)
- [ReVo: energio, fosilia energio, renoviĝanta energio, sunenergio, ventenergio](https://reta-vortaro.de/revo/art/energi.html), [elektro](https://reta-vortaro.de/revo/art/elektr.html), [sunpanelo](https://reta-vortaro.de/revo/art/panel.html), [karbo](https://reta-vortaro.de/revo/art/karb.html), [nafto](https://reta-vortaro.de/revo/art/naft.html), [tergaso, forcejgaso](https://reta-vortaro.de/revo/art/gas.html), [bruligaĵo, brulego](https://reta-vortaro.de/revo/art/brul.html)
- [ReVo: klimato](https://reta-vortaro.de/revo/art/klimat.html), [forceja efiko](https://reta-vortaro.de/revo/art/forc.html), [karbondioksido](https://reta-vortaro.de/revo/art/dioksid.html), [ozono](https://reta-vortaro.de/revo/art/ozon.html), [marnivelo](https://reta-vortaro.de/revo/art/nivel.html), [inundo](https://reta-vortaro.de/revo/art/inund.html), [senarbarigo](https://reta-vortaro.de/revo/art/arb.html), [fandiĝi](https://reta-vortaro.de/revo/art/fand.html), [sekiĝi](https://reta-vortaro.de/revo/art/sek.html), [sekego (voorbeeld)](https://reta-vortaro.de/revo/art/herb.html), [arbarbrulego (voorbeeld)](https://reta-vortaro.de/revo/art/borne.html)
- [ReVo: ŝpari, malŝpari](https://reta-vortaro.de/revo/art/sxpar.html), [malŝalti](https://reta-vortaro.de/revo/art/sxalt.html), [apartigi](https://reta-vortaro.de/revo/art/apart.html), [bicikli](https://reta-vortaro.de/revo/art/bicikl.html), [planti](https://reta-vortaro.de/revo/art/plant.html), [varmigi](https://reta-vortaro.de/revo/art/varm.html), [malpurigi](https://reta-vortaro.de/revo/art/pur.html)
- [PMEG: AD](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/sufiksoj/ad.html), [RE](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/prefiksoj/re.html)
- Esperanto Vikipedio, CC BY-SA: [Mediprotekto](https://eo.wikipedia.org/wiki/Mediprotekto), [Minacata specio](https://eo.wikipedia.org/wiki/Minacata_specio), [Recikligo](https://eo.wikipedia.org/wiki/Recikligo), [Klimata ŝanĝo](https://eo.wikipedia.org/wiki/Klimata_%C5%9Dan%C4%9Do), [Tutmonda varmiĝo](https://eo.wikipedia.org/wiki/Tutmonda_varmi%C4%9Do), [Fosilia brulaĵo](https://eo.wikipedia.org/wiki/Fosilia_brula%C4%B5o), [Ventoturbino](https://eo.wikipedia.org/wiki/Ventoturbino), [Trosekeco](https://eo.wikipedia.org/wiki/Trosekeco), [Dezertiĝado](https://eo.wikipedia.org/wiki/Dezerti%C4%9Dado), [Rearbarigo](https://eo.wikipedia.org/wiki/Rearbarigo), [Energiŝparo](https://eo.wikipedia.org/wiki/Energi%C5%9Dparo), [Publika transporto](https://eo.wikipedia.org/wiki/Publika_transporto)