# Biernik w esperanto (-n): kompletny przewodnik

Source: https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/biernik/
Language: pl
Updated: 2026-10-28

> Końcówka -n oznacza w esperanto dopełnienie (Mi vidas la katon), a także kierunek, datę i miarę. Reguły, tabele i błędy typowe dla Polaków.

Biernik w esperanto to końcówka *-n*. Jej główne zadanie to oznaczanie dopełnienia bliższego, czyli osoby lub rzeczy, na którą działa czasownik: *Mi vidas la katon* – „Widzę kota”. Wyraża też kierunek (*en la domon* – „do domu”), datę (*lundon* – „w poniedziałek”) i miarę (*du horojn* – „przez dwie godziny”).

Esperanto ma tylko dwa przypadki: formę podstawową (mianownik) i biernik; wszystkie inne relacje wyrażają przyimki ([reguła 2](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/16-regul/)). Polski tekst Fundamento mówi o bierniku po staremu: „przypadek czwarty”.

PMEG tłumaczy to tak: w esperanto rolę wyrazu w zdaniu pokazuje przyimek albo końcówka *-n*, a rzeczownik bez przyimka i bez *-n* jest zwykle podmiotem (albo, po *esti*, opisuje podmiot). Dlatego *-n* mówi „to nie jest podmiot” wszędzie tam, gdzie nie mówi tego przyimek: w zdaniu *La katon vidas la hundo* – „Pies widzi kota” – *la katon* nie może być podmiotem, gdziekolwiek stoi.

## Pięć zadań końcówki -n

| Zadanie | Przykład | Tłumaczenie |
|---|---|---|
| Dopełnienie bliższe | *Mi legas libron.* | „Czytam książkę.” |
| Kierunek (dokąd) | *Ŝi iras en la parkon.* | „Ona idzie do parku.” |
| Czas (kiedy) | *Ni venos lundon.* | „Przyjdziemy w poniedziałek.” |
| Miara (jak długo, ile) | *Ĝi kostas dek eŭrojn.* | „To kosztuje dziesięć euro.” |
| Zamiast *je* (rzadko) | *Mi ridas lian naivecon.* | „Śmieję się z jego naiwności.” |

## Które słowa przyjmują -n

Końcówkę dostają słowa, które nazywają albo opisują rzecz, zawsze po *-j*:

| Rodzaj słowa | Forma podstawowa | Z -n |
|---|---|---|
| Rzeczownik | *kato*, *katoj* | *katon*, *katojn* |
| Przymiotnik | *granda*, *grandaj* | *grandan*, *grandajn* |
| Zaimek osobowy | *mi*, *li*, *ili* | *min*, *lin*, *ilin* |
| Zaimek dzierżawczy | *mia* | *mian* |
| Słowo tabelowe na -u, -a, -o | *kiu*, *tia*, *tio* | *kiun*, *tian*, *tion* |
| Słowo miejsca (tylko kierunek) | *hejme*, *tie*, *kie* | *hejmen*, *tien*, *kien* |

Nigdy nie przyjmują *-n*: czasowniki, rodzajnik *la*, przyimki, spójniki, liczebniki takie jak *du* czy *tri* oraz słowa tabelowe zakończone na *-el, -am, -om, -al, -es* (*kiel, kiam, kiom, kial, kies*). Dlatego *Mi havas du katojn* – „Mam dwa koty”, nigdy *dun katojn*.

## 1. Dopełnienie bliższe

Dopełnienie odpowiada na pytanie „kogo?” albo „co?” po czasowniku. Ponieważ oznacza je *-n*, szyk można zmieniać bez zmiany sensu – tak samo jak w polskim; *la katon* na początku zdania przesuwa tylko nacisk. Dopiero przeniesienie *-n* na *la hundon* zmienia, kto kogo ugryzł:

La hundo mordis la katon. | Pies ugryzł kota.
La katon mordis la hundo. | Pies ugryzł kota.

La kato mordis la hundon. | Kot ugryzł psa.

Wszystko, co opisuje dopełnienie, również dostaje *-n*: *Mi aĉetis tiun belan ruĝan aŭton.* – „Kupiłem ten piękny czerwony samochód.” Zobacz [rzeczowniki i przymiotniki](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/rzeczowniki-i-przymiotniki/) oraz [zaimki](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/zaimki/).

### Dopełnienia, które nie mogą przyjąć -n

Bezokoliczniki, zdania z *ke* – „że” i cytaty nie mają miejsca na końcówkę. Ich rola i tak jest jasna:

- *Mi volas dormi.* – „Chcę spać.”
- *Mi scias, ke vi venos.* – „Wiem, że przyjdziesz.”

### Powitania i podziękowania

Wiele codziennych zwrotów kończy się na *-n*: *Saluton!* – „Cześć!”, *Dankon!* – „Dzięki!”, *Bonan tagon!* – „Dzień dobry!”, *Bonvenon!* – „Witaj!”. Są to dopełnienia niewypowiedzianego czasownika: *(Mi deziras al vi) bonan tagon* – „(Życzę ci) dobrego dnia”. Po polsku „życzyć” łączy się z dopełniaczem, ale esperanckie *deziri* – z biernikiem. Więcej w [powitaniach](https://esperantopedia.org/pl/rozmowki/powitania/).

## 2. Kierunek: dokąd

Po przyimku miejsca *-n* zmienia „gdzie” w „dokąd”:

| Położenie (bez -n) | Ruch (z -n) |
|---|---|
| *en la domo* – „w domu” | *en la domon* – „do domu” |
| *sur la tablo* – „na stole” | *sur la tablon* – „na stół” |
| *trans la rivero* – „po drugiej stronie rzeki” | *trans la riveron* – „przez rzekę, na drugi brzeg” |
| *antaŭ la domo* – „przed domem” | *antaŭ la domon* – „przed dom” |

Różnica ma znaczenie: *La kato saltas sur la tablo* – „Kot skacze po stole”, ale *La kato saltas sur la tablon* – „Kot wskakuje na stół”. Polak ma tu przewagę: „na stole – na stół”, „pod stołem – pod stół” to ta sama logika, a polski też używa w drugim przypadku biernika.

La kato saltas sur la tablo. | Kot skacze po stole.
La kato saltas sur la tablon. | Kot wskakuje na stół.

Tylko przyimki, które mogą też oznaczać miejsce, przyjmują kierunkowe *-n*: *en, sur, sub, antaŭ, apud, inter, trans* i inne. *Al* „do, ku”, *el* „z (wnętrza)”, *de* „od, z” i *ĝis* „aż do” nigdy nie oznaczają miejsca, dlatego nigdy nie łączą się z *-n*. Mówimy *Mi iras al la urbo* – „Idę do miasta”, a nie *al la urbon*. Kierunkowe *-n* zawsze oznacza ruch w stronę miejsca, nigdy ruch od niego (PMEG). Pełna lista jest na stronie o [przyimkach](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/przyimki/).

Przysłówki i słowa tabelowe miejsca przyjmują *-n* dla kierunku bez żadnego przyimka: *hejmen* – „do domu”, *supren* – „w górę”, *tien* – „tam” (kierunek), *Kien vi iras?* – „Dokąd idziesz?”. Tak samo może zachować się nazwa miejsca (*Mi veturos Parizon* – „Pojadę do Paryża”, z *Ekzercaro* w Fundamento), ale według PMEG samo *-n* stosuje się w praktyce prawie wyłącznie przy nazwach miast i krajów, gdy chodzi o wejście do środka, a dziś jest to bardzo rzadkie, prawie archaiczne; zwykle mówi się *al Parizo*.

Kierunek może być też przenośny, gdy chodzi o zmianę stanu: *La sorĉisto ŝanĝis la princon en ranon.* – „Czarodziej zamienił księcia w żabę.”

## 3. Czas: kiedy

Określenie czasu z *-n* i bez przyimka mówi, kiedy coś się dzieje:

- *lundon* – „w poniedziałek”
- *la 5-an de Majo* – „5 maja”
- *ĉiun tagon* – „codziennie”
- *unu tagon* – „pewnego dnia”

To samo można wyrazić przyimkiem: *en la sama tago* = *la saman tagon* – „tego samego dnia”. Dla godzin zegarowych używa się *je*: *je la deka* – „o dziesiątej”, natomiast *la dekan* znaczy „dziesiątego” (dnia miesiąca).

## 4. Miara: jak długo, jak daleko, ile

*-n* wyraża też czas trwania, odległość, cenę, wagę i wiek:

- *Mi dormis ok horojn.* – „Spałem osiem godzin.”
- *Ni marŝis dek kilometrojn.* – „Przeszliśmy dziesięć kilometrów.”
- *La libro kostas dek eŭrojn.* – „Książka kosztuje dziesięć euro.”
- *Li estas dudek jarojn aĝa.* – „Ma dwadzieścia lat.”

Dla czasu trwania działa też *dum* – „podczas, przez”: *dum ok horoj*.

## 5. Zamiast je

Reguła 14 pozwala użyć *-n* zamiast pozbawionego znaczenia przyimka *je*: *Mi ridas je lia naiveco* = *Mi ridas lian naivecon*. PMEG zauważa, że dziś zdarza się to dość rzadko, a mówiący wolą wyraźny przyimek.

## Kiedy nie używać -n

Tu pada najwięcej błędów. Pomiń *-n* w takich sytuacjach:

1. **Po *esti*, *iĝi* i *ŝajni*.** Słowo po nich opisuje podmiot, nie jest dopełnieniem. *Mi estas instruisto.* – „Jestem nauczycielem.” *Ŝi iĝis kuracisto.* – „Została lekarką.” Polski narzędnik („nauczycielem”) kusi, żeby coś dodać – w esperanto zostaje mianownik.
2. **Gdy podmiot stoi po czasowniku.** *Hieraŭ okazis grava afero.* – „Wczoraj wydarzyło się coś ważnego.” Przy *okazi* – „zdarzyć się”, *manki* – „brakować”, *resti* – „zostać” i *aperi* – „pojawić się” podmiot często stoi na końcu. *Mankas al mi tempo* – „Brakuje mi czasu”: *tempo* jest tu podmiotem, więc bez *-n*, choć polskie „czasu” wygląda na dopełnienie.
3. **Po większości przyimków.** *kun mia amiko* – „z moim przyjacielem”, *pri la libro* – „o książce”. *-n* dodaje tylko kierunek po przyimku miejsca.
4. **Gdy słowo opisuje wynik albo cechę dopełnienia.** *Mi farbis la pordon verda.* – „Pomalowałem drzwi na zielono.” Porównaj: *Mi farbis la verdan pordon.* – „Pomalowałem zielone drzwi.”
5. **Dla dopełnienia dalszego.** Polskiemu celownikowi odpowiada *al*: *Mi donis libron al ŝi.* – „Dałem jej książkę.”

## Biernik polski a esperancki

Polszczyzna też ma biernik i używa go podobnie: „widzę kota”, „na stół”, „w poniedziałek”, „spałem cały dzień”. Kłopot w tym, że polskie dopełnienie często stoi w innym przypadku, a w esperanto dopełnienie bliższe zawsze ma *-n*:

| Po polsku | Przypadek w polskim | W esperanto |
|---|---|---|
| „Nie widzę kota.” | dopełniacz (po przeczeniu) | *Mi ne vidas la katon.* |
| „Nie mam czasu.” | dopełniacz (po przeczeniu) | *Mi ne havas tempon.* |
| „Szukam klucza.” | dopełniacz | *Mi serĉas la ŝlosilon.* |
| „Słucham muzyki.” | dopełniacz | *Mi aŭskultas muzikon.* |
| „Pomagam mu.” | celownik | *Mi helpas lin.* |
| „Mam pięć kotów.” | dopełniacz liczby mnogiej | *Mi havas kvin katojn.* |
| „Jestem nauczycielem.” | narzędnik | *Mi estas instruisto.* (bez *-n*) |

Zasada jest prostsza niż polska: o *-n* decyduje rola słowa w zdaniu, nie czasownik ani przeczenie. Czy dany czasownik łączy się z dopełnieniem bliższym, sprawdzisz w [słowniku](https://esperantopedia.org/pl/slownik/).

## Częste błędy

| Źle | Dobrze | Dlaczego |
|---|---|---|
| *Mi vidas la kato.* | *Mi vidas la katon.* | Dopełnienie potrzebuje *-n*. |
| *Mi vidas bela katon.* | *Mi vidas belan katon.* | Przymiotnik powtarza *-n*. |
| *Mi havas du katonj.* | *Mi havas du katojn.* | *-j* stoi przed *-n*. |
| *Mi iras al la urbon.* | *Mi iras al la urbo.* | *Al* już znaczy „do”. |
| *Mi estas en la domon.* | *Mi estas en la domo.* | Nie ma ruchu, więc nie ma *-n*. |
| *Okazis akcidenton.* | *Okazis akcidento.* | To podmiot, nie dopełnienie. |
| *Mankas al mi tempon.* | *Mankas al mi tempo.* | *Tempo* jest podmiotem. |
| *Mi donis ŝin libron.* | *Mi donis al ŝi libron.* | Odbiorca dostaje *al*. |

## Biernik a szyk zdania

Ponieważ dopełnienie ma *-n*, poprawne jest wszystkie sześć układów podmiotu, czasownika i dopełnienia: *Petro amas Marian*, *Marian amas Petro*, *Amas Petro Marian* i tak dalej – jak polskie „Piotr kocha Marię” i „Marię kocha Piotr”. Szyk neutralny to podmiot–orzeczenie–dopełnienie.

Dopełnienie na początku zdania dodaje mu wagi: *Kafon mi ne trinkas, sed teon mi ŝatas.* – „Kawy nie piję, ale herbatę lubię.” Jeśli dopełnienie nie może przyjąć *-n*, na przykład obce imię, trzymaj się szyku neutralnego. Więcej o [szyku zdania](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/szyk-zdania/).

## Szybki test: -n czy nie

1. Ruch ku miejscu po *en*, *sur*, *sub* lub podobnym przyimku? Dodaj *-n*.
2. Dopełnienie czasownika (nie po *esti*, *iĝi*, *ŝajni*)? Dodaj *-n* do niego i do każdego słowa, które je opisuje – także po *ne*.
3. Data lub miara bez przyimka? Dodaj *-n*.
4. Cokolwiek innego po przyimku? Bez *-n*.

## Częste pytania

### Czym jest biernik w esperanto?
To końcówka *-n*, dodawana do rzeczowników, przymiotników, zaimków i niektórych słów tabelowych. Oznacza dopełnienie bliższe, a także kierunek, datę i miarę.

### Dlaczego powitania w esperanto kończą się na -n?
To skrócone zdania. *Bonan tagon!* znaczy w pełni *(Mi deziras al vi) bonan tagon* – „(Życzę ci) dobrego dnia”, więc powitanie jest dopełnieniem niewypowiedzianego czasownika.

### Czy po przyimkach używa się -n?
Zwykle nie: *kun mi* – „ze mną”, *al la urbo* – „do miasta”. Wyjątkiem jest kierunek po przyimku miejsca, takim jak *en*, *sur* czy *sub*: *en la domon* – „do domu”.

### Czy przymiotnik też dostaje -n?
Tak. Każdy przymiotnik, zaimek dzierżawczy i słowo tabelowe opisujące dopełnienie przyjmuje *-n*: *Mi perdis mian novan telefonon.* – „Zgubiłem mój nowy telefon.”

### Czy po przeczeniu nadal dodaje się -n?
Tak. Polskie „nie widzę kota” zmienia biernik w dopełniacz, ale w esperanto przeczenie niczego nie zmienia: *Mi ne vidas la katon.*

## Źródła

- [Fundamento de Esperanto, reguły 2, 8, 13 i 14 (po polsku)](https://www.akademio-de-esperanto.org/fundamento/gramatiko_pola.html) – Akademio de Esperanto
- PMEG, rozdział o końcówce N: [przegląd](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/rolmontriloj/n/index.html), [reguły podstawowe](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/rolmontriloj/n/bazaj_reguloj.html), [dopełnienie](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/rolmontriloj/n/objekto.html), [kierunek](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/rolmontriloj/n/direkto.html), [moment w czasie](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/rolmontriloj/n/tempopunkto.html), [miara](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/rolmontriloj/n/mezuro.html), [zamiast je](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/rolmontriloj/n/n_anstatau_je.html)
- [Gramatyka języka esperanto](https://pl.wikipedia.org/wiki/Gramatyka_j%C4%99zyka_esperanto) – Wikipedia
- [„Bonan matenon” i niewypowiedziany czasownik](https://bulteno.esperanto-usa.org/a/2022/06/corner/) – Usona Esperantisto, 2022