# Czasowniki przechodnie w esperanto: -ig- i -iĝ-

Source: https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/czasowniki-przechodnie/
Language: pl
Updated: 2026-10-28

> Czasowniki esperanta są przechodnie lub nie: komenci a komenciĝi, fermi a fermiĝi. -ig- dodaje dopełnienie, -iĝ- je usuwa. Ponad 30 par z ReVo.

Każdy czasownik esperanta jest albo przechodni (ma dopełnienie bliższe), albo nieprzechodni, a przyrostki *-ig-* i *-iĝ-* przełączają między tymi dwoma rodzajami. *-Ig-* dodaje sprawcę i dopełnienie: *sidi* – „siedzieć” → *sidigi* – „posadzić (kogoś)”. *-Iĝ-* usuwa dopełnienie: *fermi* – „zamykać (coś)” → *fermiĝi* – „zamykać się (samo)”. Oba są oficjalnymi przyrostkami z *Fundamento* z 1905 roku.

Polszczyzna zwykle zaznacza tę różnicę zaimkiem „się”: „otworzyłem drzwi” i „drzwi otworzyły się”. Angielski ją zaciera, bo „open”, „start”, „change” i „break” działają w obie strony. Esperanto jest tu bliższe polskiemu i wymaga dwóch form: *Mi malfermis la pordon.* i *La pordo malfermiĝis.* Samo *La pordo malfermis* byłoby błędem.

Przy *-iĝ-* dopełnienie staje się podmiotem, a przy *-ig-* podmiot staje się dopełnieniem:

Mi malfermis la pordon. | Otworzyłem drzwi.
La pordo malfermiĝis. | Drzwi się otworzyły.

La infano dormas. | Dziecko śpi.
Ŝi dormigas la infanon. | Ona usypia dziecko.

## Przechodni czy nieprzechodni?

Czasownik przechodni może mieć dopełnienie bliższe, które dostaje *-n* (zobacz [biernik](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/biernik/)). Po czasowniku zadaj pytanie „kogo?” albo „co?”. *Mi fermas la pordon* – „Zamykam drzwi”: odpowiedź to *la pordon*, więc *fermi* jest przechodnie. *Mi dormas* – „Śpię” nie ma odpowiedzi, więc *dormi* jest nieprzechodnie.

Goły rdzeń czasownika nie zdradza, do którego rodzaju należy; zależy to od znaczenia, a zapisują to słowniki. ReVo, darmowy słownik esperanta, oznacza większość czasowników jako *tr* (przechodni), *ntr* (nieprzechodni) albo *x* (oba). Każdy czasownik z rdzeniem w tabelach poniżej sprawdzono tam i pokazano jego oznaczenie.

Niektóre czasowniki działają w obie strony. ReVo oznacza *paroli* przez *x*: *Ŝi parolas.* – „Ona mówi.” i *Ŝi parolas Esperanton.* – „Ona mówi po esperancku.” Kilka czasowników nieprzechodnich przyjmuje dopełnienie, które tylko powtarza czynność: *Mi dancis valson.* – „Zatańczyłem walca.”

## Rdzenie przechodnie: -iĝ- usuwa dopełnienie

Dodaj *-iĝ-*, gdy dopełnienie staje się podmiotem, a czynność dzieje się sama albo nikogo nie obchodzi, kto ją wykonał. Porównaj:

- *La infano rompis la glason.* – „Dziecko stłukło szklankę.”
- *La glaso rompiĝis.* – „Szklanka się stłukła.”

| Czasownik | ReVo | Znaczenie | Z -iĝ- | Znaczenie |
|---|---|---|---|---|
| *komenci* | tr | zaczynać (coś) | *komenciĝi* | zaczynać się (o wydarzeniu) |
| *fini* | tr | kończyć (coś) | *finiĝi* | kończyć się |
| *fermi* | tr | zamykać | *fermiĝi* | zamykać się |
| *malfermi* | tr | otwierać | *malfermiĝi* | otwierać się |
| *veki* | tr | budzić (kogoś) | *vekiĝi* | budzić się |
| *movi* | tr | poruszać, przesuwać (coś) | *moviĝi* | ruszać się, poruszać się |
| *turni* | tr | obracać (coś) | *turniĝi* | obracać się |
| *ŝanĝi* | tr | zmieniać (coś) | *ŝanĝiĝi* | zmieniać się |
| *rompi* | tr | łamać, tłuc | *rompiĝi* | łamać się, tłuc się |
| *levi* | tr | podnosić | *leviĝi* | wstawać, unosić się |
| *trovi* | tr | znajdować | *troviĝi* | znajdować się (być położonym) |
| *detrui* | tr | niszczyć | *detruiĝi* | rozpadać się, ulegać zniszczeniu |
| *naski* | tr | rodzić (dziecko) | *naskiĝi* | rodzić się, urodzić się |

## Rdzenie nieprzechodnie: -ig- dodaje dopełnienie

Dodaj *-ig-*, by powiedzieć, że ktoś lub coś sprawia, że czynność się dzieje. Dawny podmiot staje się dopełnieniem: *La infano dormas.* → *Ŝi dormigas la infanon.* – „Ona usypia dziecko.” Każdy czasownik z *-ig-* ma dopełnienie (PMEG).

| Czasownik | ReVo | Znaczenie | Z -ig- | Znaczenie |
|---|---|---|---|---|
| *sidi* | ntr | siedzieć | *sidigi* | sadzać (kogoś) |
| *stari* | ntr | stać | *starigi* | stawiać pionowo, wznosić |
| *morti* | ntr | umierać | *mortigi* | zabijać |
| *bruli* | ntr | palić się, płonąć | *bruligi* | palić (coś), spalać |
| *daŭri* | ntr | trwać | *daŭrigi* | kontynuować (coś) |
| *resti* | ntr | zostawać | *restigi* | zostawiać (coś, kogoś) |
| *vivi* | ntr | żyć | *vivigi* | ożywiać |
| *fali* | ntr | spadać, upadać | *faligi* | przewracać, strącać |
| *dormi* | ntr | spać | *dormigi* | usypiać |
| *kreski* | ntr | rosnąć | *kreskigi* | hodować (roślinę), wychowywać |
| *boli* | ntr | wrzeć | *boligi* | gotować (ciecz), doprowadzać do wrzenia |
| *okazi* | ntr | zdarzać się | *okazigi* | urządzać, organizować (wydarzenie) |
| *ĉesi* | ntr | ustawać, przestawać | *ĉesigi* | przerywać, zatrzymywać (coś) |

Polszczyzna ma podobne pary, tylko z innymi rdzeniami albo przedrostkami: „spać – uśpić”, „umrzeć – zabić”, „siedzieć – posadzić”. Esperanto robi to jednym przyrostkiem.

Rdzenie, które już mają dopełnienie, też mogą przyjąć *-ig-* w znaczeniu „sprawić, że ktoś to robi”: *kompreni* – „rozumieć” → *komprenigi* – „sprawić, by ktoś zrozumiał”; *manĝi* – „jeść” → *manĝigi* – „karmić”; *scii* – „wiedzieć” → *sciigi* – „informować”. Dopełnieniem jest albo osoba, albo rzecz, nigdy obie naraz: *Mi sciigis lin pri la afero.* – „Poinformowałem go o tej sprawie.”

## Sidi, sidiĝi, sidigi: trzy czasowniki od jednego rdzenia

Przy rdzeniu nieprzechodnim można dodać oba przyrostki.

| Czasownik | Znaczenie | Przykład |
|---|---|---|
| *sidi* | siedzieć | *La infano sidas.* – „Dziecko siedzi.” |
| *sidiĝi* | siadać | *La infano sidiĝis.* – „Dziecko usiadło.” |
| *sidigi* | sadzać kogoś | *Ŝi sidigis la infanon.* – „Posadziła dziecko.” |

Po rdzeniu nieprzechodnim *-iĝ-* zaznacza początek czynności, prawie jak przedrostek *ek-* (zobacz [przedrostki](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/przedrostki/)): *sidiĝi* ≈ *eksidi*. *Sidiĝi* nazywa ruch do pozycji siedzącej, a *sidi* – samą pozycję: *Bonvolu sidiĝi.* – „Proszę usiąść.” Podobnie jest w polskiej parze „siedzieć – usiąść”.

## Rdzenie przymiotnikowe i rzeczownikowe: oba przyrostki

Od przymiotnika *-ig-* znaczy „sprawić, że jest taki”, a *-iĝ-* – „stać się takim”: *pura* – „czysty” → *purigi* – „czyścić”, *puriĝi* – „stać się czystym”. Rzeczowniki działają tak samo; logikę wyjaśnia [słowotwórstwo](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/slowotworstwo/).

| Rdzeń | Z -ig- | Z -iĝ- |
|---|---|---|
| *pura* – czysty | *purigi* – czyścić | *puriĝi* – stać się czystym |
| *ruĝa* – czerwony | *ruĝigi* – barwić na czerwono | *ruĝiĝi* – czerwienić się, rumienić się |
| *granda* – duży | *grandigi* – powiększać | *grandiĝi* – rosnąć, powiększać się |
| *seka* – suchy | *sekigi* – suszyć | *sekiĝi* – schnąć |
| *laca* – zmęczony | *lacigi* – męczyć | *laciĝi* – zmęczyć się |
| *kolero* – gniew | *kolerigi* – złościć | *koleriĝi* – złościć się |
| *paco* – pokój | *pacigi* – uspokajać, godzić | *paciĝi* – zawierać pokój, godzić się |
| *edzo* – mąż | *edzigi* – ożenić (kogoś) | *edziĝi* – ożenić się |
| *edzino* – żona | *edzinigi* – wydać za mąż | *edziniĝi* – wyjść za mąż |

Dla pary użyj *geedziĝi*: *Ili geedziĝis en Majo.* – „Pobrali się w maju.” Od *amiko* – „przyjaciel” przydatny czasownik to *amikiĝi*: *Mi amikiĝis kun ŝi.* – „Zaprzyjaźniłem się z nią.”

## Najczęstsze błędy: polskie „się” a -iĝ-

Najczęstszy błąd to użycie czasownika przechodniego bez dopełnienia. Jeśli dopełnienia nie ma, a rzecz po prostu się dzieje, prawdopodobnie potrzebne jest *-iĝ-*. Polak ma tu pomocną wskazówkę: tam, gdzie powiedziałby „zaczyna się”, „kończy się”, „otwiera się”, „zmienia się”, po esperancku zwykle trzeba *-iĝ-*.

| Błędnie | Poprawnie | Dlaczego |
|---|---|---|
| *La filmo komencas je la oka.* | *La filmo komenciĝas je la oka.* | Nie ma dopełnienia: film zaczyna się sam. |
| *La leciono finis.* | *La leciono finiĝis.* | *Fini* wymaga dopełnienia: *Ŝi finis la lecionon.* |
| *La pordo malfermas.* | *La pordo malfermiĝas.* | Nie ma dopełnienia, więc *-iĝ-*. |
| *La vetero ŝanĝis.* | *La vetero ŝanĝiĝis.* | *Ŝanĝi* wymaga dopełnienia: *Mi ŝanĝis mian opinion.* |
| *Mi vekis je la sesa.* | *Mi vekiĝis je la sesa.* | *Veki* znaczy budzić kogoś innego. |
| *Li mortis la serpenton.* | *Li mortigis la serpenton.* | *Morti* nigdy nie ma dopełnienia. |
| *La libro vendas bone.* | *La libro vendiĝas bone.* | Książka nie jest sprzedawcą. |
| *La pordo fermas sin.* | *La pordo fermiĝas.* | Polskie „się” przy rzeczy, która dzieje się sama, to *-iĝ-*, a nie *sin*. |

Nie każde polskie „się” to *-iĝ-*. Zaimek zwrotny („myję się”) oddaje *min* albo *sin*: *Mi lavas min*, a wzajemny („kochają się”) – *unu la alian*: *Ili amas unu la alian*. *-Iĝ-* wybierasz wtedy, gdy czynność po prostu przydarza się rzeczy lub osobie.

*Komenci* z bezokolicznikiem jest poprawne, bo bezokolicznik jest dopełnieniem: *Komencis pluvi.* – „Zaczęło padać.”

## Esti fermita czy fermiĝi?

Oba mogą opisywać zamknięte drzwi, ale mówią co innego.

| Forma | Punkt ciężkości | Przykład |
|---|---|---|
| Strona czynna | sprawca | *La gardisto fermis la pordon.* – „Strażnik zamknął drzwi.” |
| Strona bierna: *esti* + *-ita* | rzecz; sprawca istnieje, wymieniony lub nie | *La pordo estas fermita.* – „Drzwi są zamknięte.” |
| *-iĝ-* | własna zmiana rzeczy | *La pordo fermiĝis.* – „Drzwi się zamknęły.” |

Za stroną bierną zawsze stoi sprawca, którego można dodać przez *de* (polskie „przez”, ale nie *per*): *La pordo estis fermita de la gardisto.* – „Drzwi zostały zamknięte przez strażnika.” Czasownik z *-iĝ-* mówi, że czynność dzieje się mniej więcej sama, więc sprawcy zwykle się nie wymienia. PMEG przeciwstawia zdanie *Li estis naskita en Januaro*, które podkreśla sam akt narodzin, zdaniu *Li naskiĝis en Januaro*, które podkreśla noworodka. Podobnie *Li estas nomata Petro* znaczy, że ludzie tak go nazywają, a *Li nomiĝas Petro* po prostu podaje jego imię. Więcej o stronie biernej: [imiesłowy](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/imieslowy/).

## Kiedy przyrostek nie jest potrzebny

- Czasownik, który już oznacza zmianę, zwykle nie potrzebuje *-iĝ-*. *Morti* już znaczy „przejść z życia do śmierci”; *mortiĝi* jest rzadkie i sugeruje wypadek (PMEG).
- PMEG woli *ĉesi* albo *ekĉesi* od *ĉesiĝi*, *ektimi* od *timiĝi* i *ekscii* od *sciiĝi*.
- Aby powiedzieć, że ktoś sprawia, iż dzieje się coś, co już jest czasownikiem z *-iĝ-*, użyj *igi* z bezokolicznikiem zamiast piętrzyć przyrostki: *La bruo igis ŝin vekiĝi.* – „Hałas sprawił, że się obudziła.” *Igi* – „powodować” i *iĝi* – „stawać się” są też osobnymi czasownikami.

## Przykłady w zdaniach

- *Mi fermis la pordon.* – „Zamknąłem drzwi.”
- *La pordo fermiĝis pro la vento.* – „Drzwi zamknęły się od wiatru.”
- *La orkestro komencis la koncerton akurate.* – „Orkiestra zaczęła koncert punktualnie.”
- *La koncerto komenciĝis je la oka.* – „Koncert zaczął się o ósmej.”
- *La infano sidiĝis apud la fenestro.* – „Dziecko usiadło przy oknie.”
- *La patro sidigis la bebon sur la seĝon.* – „Ojciec posadził niemowlę na krześle.”
- *La akvo jam bolas.* – „Woda już się gotuje.”
- *Mi boligas akvon por teo.* – „Gotuję wodę na herbatę.”
- *Liaj vortoj ĝojigis ĉiujn.* – „Jego słowa ucieszyły wszystkich.”
- *La prezoj altiĝis dum la jaro.* – „Ceny wzrosły w ciągu roku.”

## Częste pytania

### Czym różni się -ig- od -iĝ-?

*-Ig-* znaczy „powodować”: dodaje sprawcę i dopełnienie (*bruli* → *bruligi*). *-Iĝ-* znaczy „stawać się” albo „dziać się samo”: nigdy nie ma dopełnienia (*fermi* → *fermiĝi*). Wszystkie przyrostki wymienia strona [przyrostki](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/przyrostki/).

### Czy komenci jest przechodnie w esperanto?

Tak, ReVo oznacza je *tr*. Przyjmuje to, co się zaczyna (*Mi komencis la laboron*), albo bezokolicznik (*Li komencis paroli*). Dla wydarzenia, które zaczyna się samo, użyj *komenciĝi*: *La koncerto komenciĝis.*

### Jak powiedzieć „sklep otwiera się o dziewiątej”?

*La butiko malfermiĝas je la naŭa.* Jeśli sklep otwiera człowiek, użyj zwykłego czasownika: *La vendisto malfermas la butikon je la naŭa.*

### Jak poznać, czy czasownik esperanta jest przechodni?

Sprawdź w ReVo, który oznacza czasowniki jako *tr*, *ntr* albo *x* (oba), albo zadaj po czasowniku pytanie „kogo?” lub „co?”. Czasowniki z *-ig-* są zawsze przechodnie, a z *-iĝ-* nigdy.

### Jak wpisać -iĝ- bez litery z daszkiem?

W systemie x napisz *igx*: *komencigxi* zmienia się w *komenciĝi*.

### Sidi czy sidiĝi na „usiąść”?

*Sidiĝi* nazywa akt siadania: *Ŝi sidiĝis apud mi.* – „Usiadła obok mnie.” *Sidi* to stan siedzenia: *Mi sidas.* – „Siedzę.” *Sidigi* znaczy posadzić kogoś innego.

## Źródła

- PMEG: [IG-verboj](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/verboj_frazroloj/ig.html), [IĜ-verboj](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/verboj_frazroloj/igh.html), [Objektaj verboj](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/verboj_frazroloj/objektaj.html), [Senobjektaj verboj](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/verboj_frazroloj/senobjektaj.html)
- PMEG: [IG](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/sufiksoj/ig.html) i [IĜ](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/sufiksoj/igh.html) (razem z porównaniem czasowników z IĜ ze stroną bierną)
- PMEG: [Pasivo – bazaj reguloj](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/pasivo/bazaj_reguloj.html), [Pasivigeblaj frazoj](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/pasivo/pasivigeblaj_frazoj.html)
- [Reta Vortaro](https://reta-vortaro.de/) (ReVo): [skróty *tr*, *ntr*, *x*](https://reta-vortaro.de/revo/dok/mallongigoj.html); hasła takie jak [komenci](https://reta-vortaro.de/revo/art/komenc.html), [fini](https://reta-vortaro.de/revo/art/fin.html), [fermi](https://reta-vortaro.de/revo/art/ferm.html), [sidi](https://reta-vortaro.de/revo/art/sid.html), [morti](https://reta-vortaro.de/revo/art/mort.html), [veki](https://reta-vortaro.de/revo/art/vek.html), [bruli](https://reta-vortaro.de/revo/art/brul.html)
- [Fundamento de Esperanto](https://www.akademio-de-esperanto.org/fundamento/) – Akademio de Esperanto