# Czasowniki w esperanto: czasy, odmiana i esti

Source: https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/czasowniki/
Language: pl
Updated: 2026-10-28

> Czasowniki w esperanto mają sześć końcówek (-i, -as, -is, -os, -us, -u) i jedną formę dla każdej osoby: mi estas, ili estas. Tabele, tryby, -ig i -iĝ.

Czasowniki w esperanto mają sześć końcówek i nie odmieniają się przez osoby ani liczby. *Mi parolas, vi parolas, ŝi parolas, ili parolas* – „mówię, mówisz, ona mówi, oni mówią”: jedna forma na czas. Nie ma czasowników nieregularnych, nawet *esti* – „być”.

Dla Polaka, który odmienia czasowniki przez osoby, liczby, rodzaje i aspekty, to największe uproszczenie w całym języku.

## Sześć końcówek czasownika

| Końcówka | Nazwa | Przykład | Tłumaczenie |
|---|---|---|---|
| -i | bezokolicznik | *paroli* | „mówić” |
| -as | czas teraźniejszy | *mi parolas* | „mówię” |
| -is | czas przeszły | *mi parolis* | „mówiłem, powiedziałem” |
| -os | czas przyszły | *mi parolos* | „będę mówić, powiem” |
| -us | tryb warunkowy | *mi parolus* | „mówiłbym” |
| -u | tryb rozkazujący i życzący | *parolu!* | „mów!” |

Samogłoski układają się we wzór: *a* to teraźniejszość, *i* przeszłość, *o* przyszłość. Te same samogłoski wracają w [imiesłowach](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/imieslowy/) *-ant-*, *-int-* i *-ont-*.

## Pełna odmiana paroli – „mówić”

| Osoba | Teraźniejszy | Przeszły | Przyszły | Warunkowy | Rozkazujący |
|---|---|---|---|---|---|
| ja | *mi parolas* | *mi parolis* | *mi parolos* | *mi parolus* | *mi parolu* |
| ty | *vi parolas* | *vi parolis* | *vi parolos* | *vi parolus* | *vi parolu* |
| on, ona, ono | *li, ŝi, ĝi parolas* | *li, ŝi, ĝi parolis* | *li, ŝi, ĝi parolos* | *li, ŝi, ĝi parolus* | *li, ŝi, ĝi parolu* |
| my | *ni parolas* | *ni parolis* | *ni parolos* | *ni parolus* | *ni parolu* |
| wy | *vi parolas* | *vi parolis* | *vi parolos* | *vi parolus* | *vi parolu* |
| oni, one | *ili parolas* | *ili parolis* | *ili parolos* | *ili parolus* | *ili parolu* |
| (bezosobowo) | *oni parolas* | *oni parolis* | *oni parolos* | *oni parolus* | *oni parolu* |
| **Po polsku** | mówi | mówił | będzie mówić | mówiłby | niech mówi |

Według tej tabeli odmienia się każdy czasownik języka. Zmienia się tylko podmiot, więc zaimek jest potrzebny: samo *parolas* nie mówi, kto mówi. Polskie „mówię” bez zaimka to w esperanto zawsze *mi parolas*. Zobacz [zaimki](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/zaimki/).

## Esti – „być”

| Forma | Esperanto | Po polsku |
|---|---|---|
| bezokolicznik | *esti* | być |
| czas teraźniejszy | *estas* | jestem, jest, są… |
| czas przeszły | *estis* | byłem, był, były… |
| czas przyszły | *estos* | będę, będzie… |
| tryb warunkowy | *estus* | byłbym, byłby… |
| tryb rozkazujący | *estu* | bądź!, niech będzie |
| imiesłowy | *estanta, estinta, estonta* | będący, który był, który będzie |

- *Mi estas feliĉa.* – „Jestem szczęśliwy.”
- *Ili estis hejme.* – „Byli w domu.”
- *Estu trankvila!* – „Bądź spokojny!”
- *Estas tri katoj en la ĝardeno.* – „W ogrodzie są trzy koty.”

Słowo po *esti* nigdy nie przyjmuje końcówki dopełnienia *-n* – tam, gdzie polski używa narzędnika, esperanto ma mianownik: *Mi estas instruisto* – „Jestem nauczycielem”. Zobacz [biernik](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/biernik/).

## Teraźniejszość, przeszłość i przyszłość

**-as** obejmuje to, co dzieje się teraz, zwyczaje i prawdy ogólne. Obejmuje też stany, które zaczęły się wcześniej i trwają nadal – tak jak w polskim: *Mi loĝas ĉi tie tri jarojn.* – „Mieszkam tu od trzech lat.”

**-is** obejmuje każdy rodzaj przeszłości: *Mi jam manĝis.* – „Już zjadłem.” *Hieraŭ mi laboris.* – „Wczoraj pracowałem.” Polskie rozróżnienie „jadłem – zjadłem” znika; zwykle wystarcza kontekst.

**-os** to przyszłość: *Morgaŭ mi vizitos vin.* – „Jutro cię odwiedzę.”

W mowie zależnej czasownik zachowuje czas oryginalnej wypowiedzi – zupełnie jak po polsku: *Li diris, ke li volas manĝi.* – „Powiedział, że chce jeść.”

## Tryb warunkowy -us

*-us* opisuje to, co wyobrażone lub nierzeczywiste, bez odniesienia do czasu. W zdaniach z „gdyby” obie części mają *-us*, tak jak w polskim obie mają „-by”:

- *Se mi havus tempon, mi venus.* – „Gdybym miał czas, przyszedłbym.”
- *Mi ŝatus kafon.* – „Chętnie napiłbym się kawy.”
- *Ĉu vi povus helpi min?* – „Czy mógłbyś mi pomóc?”

Dla realnych możliwości używa się zwykłych czasów: *Se pluvos, mi restos hejme.* – „Jeśli będzie padać, zostanę w domu.” Esperanto, podobnie jak polski, używa tu czasu przyszłego w obu częściach.

## Tryb rozkazujący -u: polecenia, życzenia, „niech”

*-u* wyraża to, czego ktoś chce, o co prosi albo co nakazuje:

- *Venu!* – „Chodź!”
- *Ni iru!* – „Chodźmy!”
- *Li atendu.* – „Niech czeka.”
- *Mi volas, ke vi venu.* – „Chcę, żebyś przyszedł.”
- *Ĉu ni iru?* – „Idziemy?” (dosł. „Czy mamy iść?”)

Grzeczne „proszę” to *bonvolu* z bezokolicznikiem: *Bonvolu sidiĝi.* – „Proszę usiąść.”

## Czasy złożone w skrócie

*Esti* z imiesłowem daje subtelniejsze rozróżnienia czasu i stronę bierną:

| Forma | Przykład | Tłumaczenie |
|---|---|---|
| *estas* + *-inta* | *Mi estas manĝinta.* | „Zjadłem (jestem już po jedzeniu).” |
| *estis* + *-inta* | *Mi estis manĝinta, kiam li venis.* | „Kiedy przyszedł, byłem już po jedzeniu.” |
| *estas* + *-ita* | *La pordo estas fermita.* | „Drzwi są zamknięte.” |
| *estis* + *-ita* + *de* | *La letero estis skribita de Anna.* | „List został napisany przez Annę.” |

PMEG radzi w większości wypadków używać form prostych. Szczegóły na stronie o [imiesłowach](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/imieslowy/).

## Przechodnie i nieprzechodnie: -ig- i -iĝ-

Każdy rdzeń czasownika jest albo przechodni (łączy się z dopełnieniem), albo nieprzechodni. *Fermi* – „zamykać” jest przechodnie: *Mi fermas la pordon.* – „Zamykam drzwi.” Aby powiedzieć „drzwi się zamykają”, dodaj *-iĝ-*: *La pordo fermiĝas.* Polskie „się” odpowiada tu właśnie *-iĝ-*.

*-ig-* działa odwrotnie i znaczy „sprawić, że”: *morti* – „umierać” → *mortigi* – „zabijać”. Oba mogą łączyć się z jednym rdzeniem, co Polak zna z trójki „siedzieć – siadać – sadzać”: *sidi* – „siedzieć”, *sidiĝi* – „usiąść”, *sidigi* – „posadzić (kogoś)”. Więcej przy [przyrostkach](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/przyrostki/).

## Przykłady w zdaniach

- *Mi legas libron.* – „Czytam książkę.”
- *Hieraŭ mi legis la tutan tagon.* – „Wczoraj czytałem cały dzień.”
- *Morgaŭ mi legos la novan ĉapitron.* – „Jutro przeczytam nowy rozdział.”
- *Kiam vi telefonis, mi kuiris.* – „Kiedy zadzwoniłeś, gotowałem.”
- *Mi ŝatus legi pli ofte.* – „Chciałbym czytać częściej.”
- *Se mi estus vi, mi ne farus tion.* – „Gdybym był tobą, nie zrobiłbym tego.”
- *Legu laŭte, mi petas!* – „Czytaj głośno, proszę!”
- *Ni iru al la biblioteko!* – „Chodźmy do biblioteki!”
- *Mi deziras, ke vi estu feliĉa.* – „Pragnę, żebyś był szczęśliwy.”
- *Mi ne komprenas la demandon.* – „Nie rozumiem tego pytania.”

## Częste pytania

### Ile czasów ma esperanto?
Trzy czasy proste: teraźniejszy *-as*, przeszły *-is* i przyszły *-os*. Do tego tryb warunkowy *-us*, rozkazujący *-u* i bezokolicznik *-i* – razem sześć końcówek czasownika.

### Czy w esperanto są czasowniki nieregularne?
Nie. Każdy czasownik, łącznie z *esti* – „być”, *havi* – „mieć” i *iri* – „iść”, używa tych samych sześciu końcówek.

### Jak powiedzieć „chodźmy” albo „zróbmy” w esperanto?
Użyj *ni* z formą na *-u*: *Ni iru!* – „Chodźmy!”, *Ni manĝu!* – „Jedzmy!”.

### Jak zaprzeczyć czasownikowi?
Postaw przed nim *ne*: *Mi ne komprenas.* – „Nie rozumiem.” Więcej w [pytaniach i przeczeniach](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/pytania-i-przeczenia/).

### Jak oddać polski aspekt, np. „czytać” i „przeczytać”?
Zwykle wystarcza czas i kontekst: *Mi legis la libron* to „czytałem” albo „przeczytałem książkę”. Gdy trzeba podkreślić zakończenie, pomagają *jam* „już”, *fini legi* „skończyć czytać” albo imiesłów *legita* „przeczytany”; początek czynności oznacza *ek-*: *ekdormi* „zasnąć”.

## Źródła

- [Fundamento de Esperanto, reguła 6 (po polsku)](https://www.akademio-de-esperanto.org/fundamento/gramatiko_pola.html) – Akademio de Esperanto
- PMEG: [Verboj](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/verboj/index.html), [I-verboj](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/verboj/neutrala.html), [AS](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/verboj/reala/nun-tempo.html), [IS](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/verboj/reala/pasinta_tempo.html), [U](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/verboj/vola.html), [US](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/verboj/imaga.html)
- PMEG: [Kunmetitaj verboformoj](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/participoj/kunmetitaj_verboformoj/index.html), [Nerekta parolo: verboformoj](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/subfrazoj/nerekta_parolo/verboformoj.html)
- PMEG: [IG](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/sufiksoj/ig.html), [IĜ](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/sufiksoj/igh.html)
- [Gramatyka języka esperanto](https://pl.wikipedia.org/wiki/Gramatyka_j%C4%99zyka_esperanto) – Wikipedia