# Imiesłowy w esperanto: -ant-, -int-, -ont-, -at-, -it-, -ot-

Source: https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/imieslowy/
Language: pl
Updated: 2026-10-28

> Sześć imiesłowów esperanta: czynne -ant-, -int-, -ont- i bierne -at-, -it-, -ot-. Samogłoski a, i, o odpowiadają -as, -is, -os. Tabele i spór ata/ita.

Esperanto ma **sześć przyrostków imiesłowowych**: trzy czynne (*-ant-, -int-, -ont-*) i trzy bierne (*-at-, -it-, -ot-*). Samogłoska pokazuje fazę czynności – **a** trwającą, **i** zakończoną, **o** jeszcze nierozpoczętą – dokładnie jak końcówki czasowników *-as, -is, -os*. Litera **n** oznacza stronę czynną. Wszystkie sześć zawiera reguła 6 z [16 reguł](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/16-regul/) *Fundamento de Esperanto* (1905).

Imiesłów przedstawia czynność jako cechę osoby lub rzeczy (PMEG). Z końcówkami *-a, -e* i *-o* staje się przymiotnikiem, przysłówkiem albo rzeczownikiem. Sześć przyrostków imiesłowowych liczy się osobno od 31 zwykłych [przyrostków](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/przyrostki/).

## Sześć imiesłowów w skrócie

| | Trwające (a) | Zakończone (i) | Przyszłe (o) |
|---|---|---|---|
| **Czynne** – robi | *-ant-*: *leganta* „czytający” | *-int-*: *leginta* „który przeczytał” | *-ont-*: *legonta* „który ma czytać” |
| **Bierne** – jest robione | *-at-*: *legata* „czytany” | *-it-*: *legita* „przeczytany” | *-ot-*: *legota* „do przeczytania” |

## Z końcówkami -a, -e i -o

| Przyrostek | -a (przymiotnik) | -e (przysłówek) | -o (osoba) |
|---|---|---|---|
| *-ant-* | *leganta* „czytający” | *legante* „czytając” | *leganto* „czytelnik” |
| *-int-* | *leginta* „który przeczytał” | *leginte* „przeczytawszy” | *leginto* „ten, kto przeczytał” |
| *-ont-* | *legonta* „który ma czytać” | *legonte* „mając zamiar czytać” | *legonto* „ten, kto będzie czytał” |
| *-at-* | *legata* „czytany” | *legate* „będąc czytanym” | *legato* „ten, kogo się czyta” |
| *-it-* | *legita* „przeczytany” | *legite* „zostawszy przeczytanym” | *legito* „ten, kogo przeczytano” |
| *-ot-* | *legota* „do przeczytania” | *legote* „mając zostać przeczytanym” | *legoto* „ten, kogo się przeczyta” |

**Formy na -a** opisują rzeczownik i zgadzają się z nim jak każdy [przymiotnik](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/rzeczowniki-i-przymiotniki/): *la dormanta infano* – „śpiące dziecko”; *la skribitaj leteroj* – „napisane listy”.

**Formy na -e** opisują, co podmiot zdania robi w tym samym czasie, przed główną czynnością albo po niej. Zobacz też [przysłówki](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/przyslowki/).

- *Legante, mi lernas.* – „Czytając, uczę się.”
- *Fininte la laboron, li foriris.* – „Skończywszy pracę, wyszedł.”

**Formy na -o** nazywają osobę: *lernanto* „uczeń” (ten, kto się uczy), *parolanto* „mówiący, mówca”, *mortinto* „zmarły”, *kaptito* „jeniec” (ten, kogo pojmano). Jednym z nich jest nazwa języka: *esper·ant·o* „ten, kto ma nadzieję”. Zamenhof wydał swoją pierwszą książkę w 1887 roku pod pseudonimem *Doktoro Esperanto* (zobacz [Zamenhof](https://esperantopedia.org/pl/o-esperanto/zamenhof/)).

## Imiesłowy polskie a esperanckie

Polak zna część tych form z własnego języka, ale esperanto ma ich więcej:

| Esperanto | Polski odpowiednik | Przykład |
|---|---|---|
| *-anta* | imiesłów przymiotnikowy czynny | *leganta* – „czytający” |
| *-ata* | imiesłów bierny (niedokonany) | *legata* – „czytany” |
| *-ita* | imiesłów bierny (dokonany) | *legita* – „przeczytany” |
| *-ante* | imiesłów przysłówkowy współczesny | *legante* – „czytając” |
| *-inte* | imiesłów przysłówkowy uprzedni | *leginte* – „przeczytawszy” |
| *-inta, -onta, -ota* | brak – trzeba omówić zdaniem | *leginta* – „który przeczytał” |

## Faza, nie czas zegarowy

Imiesłowy pokazują, na jakim etapie jest czynność **względem czasownika głównego**, a nie względem chwili obecnej (PMEG). Porównaj:

- *La letero estis skribata en la paŭzo.* – „List był pisany w czasie przerwy.” (wciąż w toku)
- *La letero estis skribita en la paŭzo.* – „List został napisany w czasie przerwy.” (wtedy już skończony)

Polakowi ta różnica wydaje się naturalna, bo odpowiada parze aspektów: „pisany” (niedokonany) i „napisany” (dokonany).

## Czasy złożone: esti + imiesłów

Forma *esti* „być” z imiesłowem daje bardziej precyzyjne czasy. Zmień *estas* na *estis, estos, estus* lub *estu*, aby przesunąć całą formę w czasie. Czasy proste opisuje strona o [czasownikach](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/czasowniki/).

| Esperanto | Znaczenie |
|---|---|
| *Mi estas manĝinta.* | „Zjadłem (jestem już po jedzeniu).” |
| *Mi estis manĝinta, kiam li venis.* | „Kiedy przyszedł, byłem już po jedzeniu.” |
| *Mi estos manĝinta.* | „Będę już po jedzeniu.” |
| *Mi estis manĝanta.* | „Jadłem (byłem w trakcie jedzenia).” |
| *Mi estas manĝonta.* | „Zaraz będę jadł.” |
| *Mi estus manĝinta.* | „Byłbym zjadł.” |
| *La pomo estas manĝata.* | „Jabłko jest jedzone.” |
| *La pomo estas manĝita.* | „Jabłko jest zjedzone.” |
| *La pomo estos manĝita.* | „Jabłko będzie zjedzone.” |
| *La pomo estas manĝota.* | „Jabłko ma zostać zjedzone.” |

Stronę bierną tworzy *esti* z imiesłowem biernym. Wykonawcę wprowadza *de*: *La letero estis skribita de Petro* – „List został napisany przez Piotra”. Gdy *de* mogłoby zostać źle odczytane, jaśniejsze jest *fare de*.

PMEG uważa proste końcówki *-as, -is, -os, -us, -u* na ogół za lepsze: *Mi manĝis* „zjadłem, jadłem” zwykle wystarcza zamiast *Mi estis manĝinta*. Zamenhof nigdy nie używał form zrośniętych, takich jak *manĝintas* zamiast *estas manĝinta*. PMEG uznaje je za logiczne, ale trudne do zrozumienia; jakiś użytek mają tylko nieliczne, jak *sciintus* „byłby wiedział”.

## Spór ata/ita

W latach 50. i na początku 60. XX wieku pisarze esperanccy spierali się o imiesłowy bierne. Jedna grupa, zwana *atistoj*, odczytywała samogłoski głównie jako znaczniki czasu. O domu zbudowanym dawno temu pisali *La domo estis konstruata* – „Dom został zbudowany”.

Druga grupa, *itistoj*, odczytywała je jako aspekt: *-it-* dla czynności zakończonej, więc *La domo estis konstruita*. 25 listopada 1967 roku Akademia Esperanta rozstrzygnęła, 26 głosami na 31, że imiesłowy wyrażają aspekt, i dodała, że tylko takie odczytanie odpowiada użyciu Zamenhofa.

W 1989 roku Akademia potwierdziła tę decyzję, nazywając odczytanie aspektowe starszym, bardziej literackim i fundamentalnym. Współczesne gramatyki, takie jak PMEG, opisują imiesłowy właśnie tak: trwające, zakończone, jeszcze nierozpoczęte – co dla mówiącego po polsku brzmi jak „budowany” i „zbudowany”.

## Przykłady w zdaniach

- *La dormanta bebo ne aŭdis la bruon.* – „Śpiące niemowlę nie słyszało hałasu.”
- *Ŝi rigardis la falantan neĝon.* – „Patrzyła na padający śnieg.”
- *Mi trovis la perditan ŝlosilon sub la lito.* – „Znalazłem zgubiony klucz pod łóżkiem.”
- *Ni renkontiĝos la venontan semajnon.* – „Spotkamy się w przyszłym tygodniu.”
- *Promenante en la parko, mi renkontis malnovan amikon.* – „Spacerując po parku, spotkałem starego przyjaciela.”
- *Manĝinte, ni iris promeni.* – „Po jedzeniu poszliśmy na spacer.”
- *La parolanto dankis la aŭskultantojn.* – „Mówca podziękował słuchaczom.”
- *La domo estis konstruita antaŭ cent jaroj.* – „Dom został zbudowany sto lat temu.”
- *La ponto estas ankoraŭ konstruata.* – „Most jest wciąż budowany.”

## Częste pytania

### Czym różni się -ata od -ita?
*-Ata* opisuje czynność w toku, *-ita* – zakończoną. *La pordo estas fermata* znaczy „drzwi są (właśnie) zamykane”; *la pordo estas fermita* – „drzwi są zamknięte”.

### Jak tworzy się stronę bierną w esperanto?
Użyj *esti* z imiesłowem biernym: *La libro estas legata* – „Książka jest czytana”. Wykonawcę wprowadza *de* (albo *fare de*).

### Co znaczy samo słowo „Esperanto”?
To rzeczownikowa forma imiesłowu czynnego czasu teraźniejszego od *esperi* „mieć nadzieję”: *esper·ant·o*, „ten, kto ma nadzieję”. Pochodzi od pseudonimu Zamenhofa *Doktoro Esperanto* (1887).

### Czy potrzebuję czasów złożonych typu estas manĝinta?
Rzadko. Proste formy *-as, -is, -os* wystarczają w większości sytuacji; czasy złożone pomagają, gdy liczy się dokładna faza czynności.

### Co znaczy imiesłów z końcówką -e?
Opisuje czynność podmiotu towarzyszącą czasownikowi głównemu, jak polskie imiesłowy na „-ąc” i „-wszy”: *Fininte, li foriris* – „Skończywszy, wyszedł”.

## Źródła

- [Fundamento de Esperanto – gramatyka po polsku (reguła 6)](https://www.akademio-de-esperanto.org/fundamento/gramatiko_pola.html)
- [Akademio de Esperanto – decyzje w sprawie imiesłowów (1967, 1989)](https://www.akademio-de-esperanto.org/decidoj/participoj.html)
- [PMEG – Participoj](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/participoj/index.html)
- [PMEG – Participoj kiel A-vortoj](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/participoj/a-vortoj.html)
- [PMEG – Kunmetitaj verboformoj](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/participoj/kunmetitaj_verboformoj/index.html)
- [PMEG – Nekutimaj kunmetitaj verboj](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/participoj/kunmetitaj_verboformoj/nekutimaj.html)
- [David K. Jordan – The ata/ita problem (UC San Diego)](https://pages.ucsd.edu/~dkjordan/eo/colloq/colloq200.html)
- [Unua Libro](https://pl.wikipedia.org/wiki/Unua_Libro) – Wikipedia
- [Gramatyka języka esperanto](https://pl.wikipedia.org/wiki/Gramatyka_j%C4%99zyka_esperanto) – Wikipedia