# Zdania względne w esperanto: kiu, kiun, kio i kies

Source: https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/zdania-wzgledne/
Language: pl
Updated: 2026-10-28

> Zdanie względne w esperanto zaczyna się od kiu, kio lub kies. Kiu zgadza się z rzeczownikiem w liczbie, a -n zależy od jego roli: la libro, kiun mi legas.

Zdanie względne w esperanto zaczyna się od słowa na ki-, zwykle *kiu*, które zastępuje opisywany rzeczownik: *La libro, kiun mi legas, estas bona.* – „Książka, którą czytam, jest dobra.” *Kiu* znaczy „który” i „kto” w jednym słowie. Przyjmuje *-j*, gdy rzeczownik jest w liczbie mnogiej, i *-n*, gdy jest dopełnieniem we własnym zdaniu. PMEG nazywa je *rilataj subfrazoj*.

Zdanie stoi tuż po swoim rzeczowniku. Tak samo jak po polsku zaimka względnego nie można pominąć: „książka, którą czytałem” to *la libro, kiun mi legis*.

## Którego słowa użyć

| Opisywany rzeczownik | Użyj | Przykład |
|---|---|---|
| osoba lub rzecz, podmiot zdania | *kiu*, *kiuj* | *La viro, kiu loĝas tie, estas mia onklo.* – „Mężczyzna, który tam mieszka, jest moim wujkiem.” |
| osoba lub rzecz, dopełnienie zdania | *kiun*, *kiujn* | *La libroj, kiujn mi legas, estas bonaj.* – „Książki, które czytam, są dobre.” |
| osoba lub rzecz po przyimku | przyimek + *kiu* | *la amiko, kun kiu mi parolis* – „przyjaciel, z którym rozmawiałem” |
| właściciel | *kies* | *la knabino, kies patro estas kuracisto* – „dziewczynka, której ojciec jest lekarzem” |
| *tio, ĉio, io, nenio* lub cała myśl | *kio*, *kion* | *ĉio, kion vi diris* – „wszystko, co powiedziałeś” |
| miejsce lub czas | *kie*, *kien*, *kiam* | *la urbo, kie mi naskiĝis* – „miasto, w którym się urodziłem” |
| sposób, rodzaj lub ilość | *kiel*, *kia*, *kiom* | *tiom da tempo, kiom vi bezonas* – „tyle czasu, ile potrzebujesz” |

## Kiu, kiuj, kiun, kiujn

*Kiu* zgadza się w liczbie z rzeczownikiem, który zastępuje, jak [przymiotnik](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/rzeczowniki-i-przymiotniki/). Jego *-n* (zob. [biernik](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/biernik/)) zależy wyłącznie od jego własnej roli w zdaniu względnym, nigdy od roli rzeczownika w zdaniu głównym. Polak zna tę zasadę z własnego języka: w „widziałem chłopca, który śpiewał” słowo „który” jest w mianowniku, bo jest podmiotem swojego zdania, choć „chłopca” stoi w bierniku.

| Rola *kiu* w jego zdaniu | Liczba pojedyncza | Liczba mnoga |
|---|---|---|
| podmiot | *kiu* | *kiuj* |
| dopełnienie | *kiun* | *kiujn* |
| po przyimku | *kun kiu* | *kun kiuj* |

Aby wybrać formę, zamień zdanie względne w osobne zdanie i sprawdź, co zastępuje *kiu*: z *Mi legas la libron* powstaje *la libro, kiun mi legas* (dopełnienie, więc -n); z *La viro loĝas tie* powstaje *la viro, kiu loĝas tie* (podmiot, bez -n).

- *Mi vidis la knabon, kiu kantis.* – „Widziałem chłopca, który śpiewał.” *Knabon* jest dopełnieniem *vidis*, ale *kiu* jest podmiotem *kantis*, więc nie ma -n.
- *La knabo, kiun mi vidis, kantis.* – „Chłopiec, którego widziałem, śpiewał.” Teraz *knabo* jest podmiotem, a *kiun* dopełnieniem.

## Przyimek przed kiu

Przyimek stoi bezpośrednio przed *kiu* i razem otwierają zdanie. Polszczyzna zachowuje się tak samo („pokój, w którym śpimy”); PMEG podkreśla tę zasadę, bo angielski dopuszcza przyimek na końcu.

| Po polsku | Esperanto |
|---|---|
| przyjaciel, z którym rozmawiałem | *la amiko, kun kiu mi parolis* |
| pokój, w którym śpimy | *la ĉambro, en kiu ni dormas* |
| pokój, do którego wszedłem | *la ĉambro, en kiun mi iris* |

Po [przyimku](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/przyimki/) *kiu* nie przyjmuje -n, chyba że chodzi o kierunek: *en kiu* to „w którym”, a *en kiun* – „do którego”. Polska odmiana też odróżnia te dwa znaczenia: „w którym” i „do którego”.

## Kio: po tio, ĉio, io i nenio

Gdy opisywanym słowem jest korelatyw na *-o*, użyj *kio* (dopełnienie: *kion*), nie *kiu*:

- *Tio, kio okazis, estis stranga.* – „To, co się okazało, było dziwne.”
- *Mi komprenis ĉion, kion vi diris.* – „Zrozumiałem wszystko, co powiedziałeś.”
- *Ŝi havas nenion, kion ŝi volas kaŝi.* – „Nie ma nic, co chce ukryć.”

*Kio* następuje też po przymiotniku użytym samodzielnie w znaczeniu „rzecz”: *la unua, kion mi lernis* – „pierwsza rzecz, jakiej się nauczyłem”; z rzeczownikiem znów jest *kiu*: *la unua vorto, kiun mi lernis* – „pierwsze słowo, jakiego się nauczyłem”. *Kio* może też zastępować całe zdanie: *Ŝi gajnis la konkurson, kio ĝojigis ĉiujn.* – „Wygrała konkurs, co ucieszyło wszystkich.” Polskie „to, co”, „wszystko, co” i „co” odnoszące się do całego zdania odpowiadają więc dokładnie *kio*.

## Kies: „którego, której, czyj”

*Kies* odpowiada polskim „którego”, „której” i „czyj” w zdaniu względnym. Nigdy nie przyjmuje -j ani -n; przyjmuje je rzeczownik po nim:

- *La knabino, kies patro estas kuracisto, loĝas apud mi.* – „Dziewczynka, której ojciec jest lekarzem, mieszka obok mnie.”
- *Jen la viro, kies hundon mi trovis.* – „Oto mężczyzna, którego psa znalazłem.”

*Kies* wyraża głównie własność i przynależność. Dla części wziętej z grupy użyj *el kiuj*: *Mi havas tri katojn, el kiuj unu estas nigra.* – „Mam trzy koty, z których jeden jest czarny.”

## Kie, kiam, kiel i pary tiu … kiu

Słowo na ki- często odpowiada słowu na ti- z tej samej grupy w zdaniu głównym, dlatego [słowa tabelowe](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/slowa-tabelowe/) tworzą tabelę. Polskie pary „ten – który”, „to – co”, „taki – jaki”, „tam – gdzie”, „wtedy – kiedy” i „tak – jak” układają się tu bez wyjątku.

| Zdanie główne | Zdanie względne | Przykład |
|---|---|---|
| *tiu* | *kiu* | *Tiu, kiu venis, estas mia frato.* – „Ten, który przyszedł, to mój brat.” |
| *tio* | *kio* | *Mi aŭdis tion, kion vi diris.* – „Słyszałem to, co powiedziałeś.” |
| *tia* | *kia* | *Mi serĉas tian ĉambron, kian vi priskribis.* – „Szukam takiego pokoju, jaki opisałeś.” |
| *tie*, *tien* | *kie*, *kien* | *Mi restos tie, kie vi estas.* – „Zostanę tam, gdzie jesteś.” |
| *tiam* | *kiam* | *Venu tiam, kiam vi povas.* – „Przyjdź wtedy, kiedy możesz.” |
| *tiel* | *kiel* | *Skribu tiel, kiel vi parolas.* – „Pisz tak, jak mówisz.” |

Słowo na ti- można pominąć, gdy miałoby taką samą formę jak słowo na ki-: *Kiu serĉas, trovas.* – „Kto szuka, ten znajdzie.” (po polsku zostaje „ten”, po esperancku odpada). Gdy formy się różnią, musi zostać: *Mi konas tiun, kiu telefonis.* – „Znam tego, kto dzwonił.” Nie można powiedzieć *Mi konas, kiu telefonis*, bo *tiun* przyjęłoby -n, a *kiu* nie.

Po rzeczowniku *kie* i *kiam* działają tak samo: *la tago, kiam ni renkontiĝis* – „dzień, w którym się spotkaliśmy”. *Kie* często zastępuje „w którym”: *la ĝardeno, kie ni ludis* = *la ĝardeno, en kiu ni ludis* – „ogród, w którym się bawiliśmy”. Jako słowo względne *kial* jest rzadkie: napisz *la kaŭzo, pro kiu ili foriris* – „powód, dla którego wyjechali”.

## Ke czy kiu?

Angielskie „that” pełni dwie funkcje: opisuje rzeczownik („the book that I read”) i otwiera stwierdzenie („I know that you are right”). Esperanto je rozdziela. *Ke* nie ma własnego znaczenia i tylko zaznacza początek zdania (PMEG). Polakowi pomaga własny język, który też ma dwa słowa: „który” (*kiu*) i „że” (*ke*). Zobacz [spójniki](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/spojniki/).

| Po polsku | Esperanto | Dlaczego |
|---|---|---|
| książka, którą czytałem | *la libro, kiun mi legis* | Książka jest dopełnieniem „czytać”. |
| Wiem, że masz rację. | *Mi scias, ke vi pravas.* | Stwierdzenie po czasowniku wiedzy. |
| nowina, którą opowiedziała mi Anna | *la novaĵo, kiun Anna rakontis al mi* | Nowina jest dopełnieniem „opowiedzieć”. |
| nowina, że Anna przyjedzie | *la novaĵo, ke Anna venos* | Zdanie wyjaśnia, co mówi nowina. |

Test polega na włożeniu rzeczownika z powrotem do zdania. *Mi legis la libron* brzmi dobrze, więc użyj *kiun*. *Anna venos* jest kompletne bez słowa „nowina”, więc użyj *ke*.

## Pytania w zdaniu

Pytanie wewnątrz zdania zaczyna się od *ĉu* (tak lub nie) albo słowa na ki- i nie ma znaku zapytania; zobacz [pytania i przeczenia](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/pytania-i-przeczenia/).

- *Mi ne scias, ĉu ŝi venos.* – „Nie wiem, czy przyjdzie.”
- *Mi ne scias, kiu venos.* – „Nie wiem, kto przyjdzie.”

Nie używaj *se* („jeśli”) w znaczeniu „czy”. Polak ma tu łatwiej niż anglojęzyczny uczeń: „czy” to *ĉu*, a „jeśli” to *se*. To samo zdanie ze słowem na ki- może być pytaniem albo zdaniem względnym z pominiętym *tion*: *Mi scias, kion vi diris* znaczy „Wiem, co powiedziałeś” albo „Wiem to, co powiedziałeś”, bez większej różnicy (PMEG).

## Przecinki

PMEG nie ustala wiążących zasad interpunkcji; przecinek pasuje tam, gdzie wypada naturalna pauza, na przykład przed zdaniem podrzędnym: *Mi vidis katon, kiu dormis sur la tablo.* – „Widziałem kota, który spał na stole.” Zdanie w środku dostaje przecinek z obu stron: *La viro, kiu loĝas tie, estas mia onklo.* Przecinki zawsze możesz postawić, nawet wokół zdania, które identyfikuje rzeczownik (PMEG). Polak może więc bezpiecznie trzymać się własnego nawyku, bo po polsku przecinek przed „który”, „że” i „co” jest obowiązkowy.

Przecinek stoi przed przyimkiem, nie przed *kiu*: *la amiko, kun kiu mi parolis*, nigdy *la amiko kun, kiu mi parolis*.

## Typowe błędy

| Błąd | Lepiej | Dlaczego |
|---|---|---|
| *La libro, kiu mi legas* | *La libro, kiun mi legas* | *Kiu* jest dopełnieniem *legas*. |
| *Mi vidis la viron, kiun kantis.* | *Mi vidis la viron, kiu kantis.* | *Kiu* jest podmiotem *kantis*; -n z *viron* się nie kopiuje. |
| *La viro, kio loĝas tie* | *La viro, kiu loĝas tie* | Potoczne polskie „facet, co tu mieszka” nie przenosi się: po rzeczowniku jest *kiu*. |
| *La libro mi legas* | *La libro, kiun mi legas* | Słowa względnego nie można pominąć. |
| *La amiko, mi parolis kun* | *La amiko, kun kiu mi parolis* | Przyimek stoi przed *kiu*. |
| *ĉio, kiu mi diris* | *ĉio, kion mi diris* | Po *ĉio* użyj *kio*. |
| *Mi pensas, kiu vi pravas.* | *Mi pensas, ke vi pravas.* | Stwierdzenie wymaga *ke*. |
| *Mi ne scias, se ŝi venos.* | *Mi ne scias, ĉu ŝi venos.* | *Ĉu* to „czy”, a *se* to „jeśli”. |

## Przykłady w zdaniach

- *La filmo, kiun ni vidis hieraŭ, estis tre amuza.* – „Film, który wczoraj widzieliśmy, był bardzo zabawny.”
- *Mi havas amikon, kiu parolas kvin lingvojn.* – „Mam przyjaciela, który mówi w pięciu językach.”
- *La urbo, en kiu mi naskiĝis, estas malgranda.* – „Miasto, w którym się urodziłem, jest małe.”
- *La homoj, kun kiuj mi laboras, estas tre afablaj.* – „Ludzie, z którymi pracuję, są bardzo mili.”
- *Jen la instruisto, kies lecionojn mi ŝatas.* – „Oto nauczyciel, którego lekcje lubię.”
- *Ĉio, kion vi bezonas, estas en la sako.* – „Wszystko, czego potrzebujesz, jest w torbie.”
- *Mi memoras la tagon, kiam ni unue renkontiĝis.* – „Pamiętam dzień, kiedy po raz pierwszy się spotkaliśmy.”
- *Ŝi loĝas en la domo, kie loĝis ŝiaj geavoj.* – „Ona mieszka w domu, gdzie mieszkali jej dziadkowie.”

## Częste pytania

### Jak powiedzieć „który”, „kto” i „że” po esperancku?
Użyj *kiu* dla osób i rzeczy, a *kiuj* dla liczby mnogiej: *la viro, kiu venis*. Po *tio, ĉio, io* i *nenio* użyj *kio*. Polskie „że” przed stwierdzeniem to *ke*.

### Kiu czy kiun?
Użyj *kiun*, gdy słowo jest dopełnieniem we własnym zdaniu (*la libro, kiun mi legas*), a *kiu*, gdy jest podmiotem (*la viro, kiu loĝas tie*).

### Czy w esperanto można pominąć zaimek względny?
Nie. „Książka, którą czytałem” to *la libro, kiun mi legis*, a „przyjaciel, z którym rozmawiałem” – *la amiko, kun kiu mi parolis*. Tak samo jak po polsku.

### Czym różni się ke od kiu?
*Kiu* opisuje rzeczownik i zastępuje go w zdaniu. *Ke* tylko otwiera zdanie, które podaje stwierdzenie albo treść rzeczownika: *Mi scias, ke vi pravas*; *la fakto, ke li venis*.

### Czy przed kiu stawia się przecinek?
Zwykle tak: *Mi vidis la viron, kiu loĝas tie.* PMEG nie ustala wiążących zasad, ale przecinek przed zdaniem podrzędnym jest normalnym zwyczajem.

## Źródła

- PMEG: [Rilataj subfrazoj](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/subfrazoj/rilataj/index.html), [Rilataj kiu, kio kaj kies](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/subfrazoj/rilataj/kiu_kio_kies/index.html) wraz ze stronami o [kiu](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/subfrazoj/rilataj/kiu_kio_kies/kiu.html), [kio](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/subfrazoj/rilataj/kiu_kio_kies/kio.html) i [kies](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/subfrazoj/rilataj/kiu_kio_kies/kies.html)
- PMEG: [Aliaj rilataj KI-vortoj](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/subfrazoj/rilataj/aliaj_ki-vortoj.html), [Forlaso de TI-vorto](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/subfrazoj/rilataj/ti-forlaso.html)
- PMEG: [Ke-frazoj](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/subfrazoj/ke/index.html), [Ke-frazoj kiel priskribo](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/subfrazoj/ke/priskribo.html), [Demandaj subfrazoj](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/subfrazoj/demandaj.html)
- PMEG: [Kio estas subfrazo?](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/subfrazoj/kio.html), [Helposignoj (komo)](https://bertilow.com/pmeg/skribo_elparolo/skribo/helposignoj.html)
- [Gramatyka języka esperanto](https://pl.wikipedia.org/wiki/Gramatyka_j%C4%99zyka_esperanto) – Wikipedia
- [Esperanto grammar](https://en.wikipedia.org/wiki/Esperanto_grammar) – Wikipedia (po angielsku)
- Znaczenia słów sprawdzone w [ReVo (Reta Vortaro)](https://reta-vortaro.de/revo/)