# Lekcja esperanto 11: prośby, tryb rozkazujący i warunkowy

Source: https://esperantopedia.org/pl/nauka/kurs/lekcja-11/
Language: pl
Updated: 2026-10-07

> Bonvolu sidiĝi! – „Proszę usiąść!” Poznaj tryb rozkazujący -u, tryb warunkowy -us do grzecznych próśb i pełną tabelę 45 słów tabelowych.

W tej lekcji nauczysz się grzecznie prosić o różne rzeczy. Końcówka *-u* tworzy polecenia i życzenia – *Venu!* „Chodź!”, *Ni iru!* „Chodźmy!” – a *bonvolu* z bezokolicznikiem znaczy „proszę…”. Końcówka *-us* tworzy tryb warunkowy: *Mi ŝatus kafon* „Chciałbym kawę”, *Se mi povus, mi restus* „Gdybym mógł, zostałbym”. Na koniec zobaczysz całą tabelę słów tabelowych: 45 słów zbudowanych z *ki-*, *ti-*, *i-*, *ĉi-* i *neni-*.

## Dialog

Ostatni wieczór kongresu. Ana, Tomo i Keiko jedzą kolację w małej restauracji.

| Esperanto | Polski |
|---|---|
| **Kelnero:** Bonan vesperon! Bonvolu sidiĝi. Kion vi deziras? | Dobry wieczór! Proszę usiąść. Czego państwo sobie życzą? |
| **Ana:** Bonvolu doni al ni la menuon. | Prosimy o menu. |
| **Kelnero:** Jen ĝi. | Proszę bardzo. |
| **Tomo:** Mi ŝatus la legoman supon, mi petas. | Poproszę zupę jarzynową. |
| **Keiko:** Kaj por mi la fiŝon kun rizo. | A dla mnie rybę z ryżem. |
| **Ana:** Ĉu vi povus rekomendi ion bongustan? | Czy mógłby pan polecić coś smacznego? |
| **Kelnero:** Provu la lokan specialaĵon! Ĝi estas tre bongusta. | Proszę spróbować lokalnej specjalności! Jest bardzo smaczna. |
| **Ana:** Bone, mi prenos ĝin. Kaj kafon, mi petas! | Dobrze, wezmę ją. I poproszę kawę! |
| **Tomo:** Kompreneble. Ana sen kafo ne estus Ana! | Oczywiście. Ana bez kawy nie byłaby Aną! |
| **Ana:** Ha ha. Morgaŭ ni ĉiuj iros hejmen… Se mi povus, mi restus ĉi tie ankoraŭ unu semajnon. | Ha ha. Jutro wszyscy jedziemy do domu… Gdybym mogła, zostałabym tu jeszcze tydzień. |
| **Keiko:** Ankaŭ mi. Sed ni revidiĝos, ĉu ne? | Ja też. Ale jeszcze się zobaczymy, prawda? |
| **Tomo:** Certe! Ni faru planon: venontjare ni ĉiuj venu al la sekva kongreso! | Pewnie! Ułóżmy plan: w przyszłym roku wszyscy przyjedźmy na następny kongres! |
| **Ana:** Jes! Kaj ĉiu, kiu ne venos, pagos la vespermanĝon! | Tak! A kto nie przyjedzie, zapłaci za kolację! |
| **Keiko:** Interkonsentite! | Umowa stoi! |
| **Tomo:** Sinjoro, bonvolu alporti la kalkulon… Ne, atendu – unue la deserton! | Proszę pana, proszę przynieść rachunek… Nie, zaraz – najpierw deser! |

## Nowe słowa

| Esperanto | Polski | Uwagi |
|---|---|---|
| *bonvolu* | proszę (zrób…) | + bezokolicznik: *bonvolu sidiĝi* |
| *mi petas* | proszę; poproszę | na końcu prośby |
| *sidiĝi* | usiąść | *sidi* „siedzieć” |
| *deziri* | życzyć sobie, pragnąć | *Kion vi deziras?* „Czego sobie życzysz?” |
| *doni* | dawać | *doni al ni* „dać nam” |
| *rekomendi* | polecać | |
| *provi* | próbować | |
| *resti* | zostawać, pozostać | |
| *alporti* | przynieść | *al* + *porti* „nosić” |
| *atendi* | czekać | bez „na”: *Mi atendas vin* „Czekam na ciebie” |
| *revidiĝi* | zobaczyć się ponownie | *ĝis revido* |
| *kelnero* | kelner | |
| *menuo* | menu | |
| *legomo* | warzywo | *legoma supo* „zupa jarzynowa” |
| *fiŝo* | ryba | |
| *specialaĵo* | specjalność (danie) | |
| *kalkulo* | rachunek | także „obliczenie” |
| *deserto* | deser | |
| *plano* | plan | |
| *loka* | lokalny | od *loko* „miejsce” |
| *sekva* | następny | |
| *venontjare* | w przyszłym roku | |
| *certe* | na pewno, pewnie | |
| *interkonsentite!* | umowa stoi!, zgoda! | |
| *io* | coś | *ion bongustan* „coś smacznego” |
| *helpi* | pomagać | *helpi min* „pomóc mi” (biernik, nie celownik) |

## Gramatyka

### Tryb rozkazujący: *-u*

Końcówka *-u* wyraża polecenie, prośbę lub życzenie. Bez *vi* jest to bezpośrednie polecenie: *Venu!* „Chodź!”, *Atendu!* „Czekaj!”. Z *ni* znaczy „chodźmy”: *Ni iru!* „Chodźmy!”. Z *li*, *ŝi* lub *ili* znaczy „niech on / ona / oni…”. Wszystkie sześć końcówek czasownika opisuje strona o [czasownikach](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/czasowniki/).

| Esperanto | Polski |
|---|---|
| *Provu la specialaĵon!* | Spróbuj specjalności! |
| *Ni faru planon!* | Ułóżmy plan! |
| *Li venu morgaŭ.* | Niech przyjdzie jutro. |
| *Ne timu!* | Nie bój się! |

Forma na *-u* występuje też po *ke* po czasownikach chcenia i proszenia: *Mi volas, ke vi venu* – „Chcę, żebyś przyszedł”. Polak zna to z polskiego „żeby”: „niech” to *-u* przy *li, ŝi, ili*, „chodźmy” to *ni* + *-u*, a „żebyś przyszedł” to *ke vi venu*.

### Grzeczne prośby

Goły tryb rozkazujący może brzmieć szorstko. Esperanto ma trzy proste sposoby, by go złagodzić.

| Sposób | Przykład | Polski |
|---|---|---|
| *bonvolu* + bezokolicznik | *Bonvolu sidiĝi.* | Proszę usiąść. |
| tryb rozkazujący + *mi petas* | *Donu al mi akvon, mi petas.* | Daj mi wodę, proszę. |
| *Ĉu vi povus…?* | *Ĉu vi povus helpi min?* | Czy mógłbyś mi pomóc? |

*Bonvolu* to forma na *-u* czasownika *bonvoli* „być tak uprzejmym, by…”, od *bona* „dobry” + *voli* „chcieć”. Na *Dankon!* odpowiedz *Ne dankinde!* – „Nie ma za co!”. Więcej codziennych zwrotów znajdziesz na stronie o [podstawowych zwrotach](https://esperantopedia.org/pl/rozmowki/podstawowe/).

Polskie „proszę” robi wiele rzeczy naraz („proszę usiąść”, „proszę bardzo”, „poproszę kawę”), a w esperanto dzielą je *bonvolu* (przed bezokolicznikiem) i *mi petas* (na końcu prośby). Uwaga na pułapkę biernika: po polsku „pomóc *mi*” to celownik, ale w esperanto jest *helpi min*, z biernikiem, a nie *helpi al mi*.

:::order Grzeczne prośby
? Prosimy o menu.
= Bonvolu doni al ni la menuon.
= Bonvolu doni la menuon al ni.
- donu
? Czy mogą państwo polecić coś smacznego?
= Ĉu vi povus rekomendi ion bongustan?
- bongusta
? Poczekaj, proszę!
= Atendu, mi petas!
= Mi petas, atendu!
- atendi
:::

### Tryb warunkowy: *-us*

Końcówka *-us* wyraża rzecz wyobrażoną lub nierzeczywistą – polskie „by”. To także grzeczny sposób na powiedzenie, czego chcesz: *Mi ŝatus* „Chciałbym”. Gdy zdanie z *se* „jeśli” dotyczy czegoś wyobrażonego, oba czasowniki dostają *-us*. Dla realnych możliwości używaj zwykłych czasów: *Se pluvos, mi restos hejme* – „Jeśli będzie padać, zostanę w domu”.

| Esperanto | Polski |
|---|---|
| *Mi ŝatus kafon.* | Chciałbym kawę. |
| *Ana sen kafo ne estus Ana.* | Ana bez kawy nie byłaby Aną. |
| *Se mi povus, mi restus.* | Gdybym mógł, zostałbym. |
| *Se mi havus tempon, mi lernus la japanan.* | Gdybym miał czas, nauczyłbym się japońskiego. |

Polski tryb warunkowy zmienia się przez osoby i rodzaje („zostałbym, zostałabym, zostalibyśmy”), a esperanckie *-us* to jedna forma: *mi restus*, *ni restus*. Polskie „gdyby… to…” wraca tu w obu częściach zdania jako *se … -us, … -us*.

:::ending Polecenie czy tryb warunkowy?
- as u us
? Chodź!
= Ven[u]!
? Chodźmy!
= Ni ir[u]!
? Chciałbym kawę.
= Mi ŝat[us] kafon.
? Gdybym mógł, zostałbym.
= Se mi pov[us], mi rest[us].
? Proszę usiąść.
= Bonvol[u] sidiĝi.
:::

### Wszystkie sześć końcówek czasownika

Znasz już każdą końcówkę czasownika w esperanto. Każda działa tak samo przy każdym czasowniku i każdej osobie.

| Końcówka | Nazwa | *esti* | *paroli* |
|---|---|---|---|
| *-i* | bezokolicznik | *esti* – być | *paroli* – mówić |
| *-as* | czas teraźniejszy | *estas* – jestem, jest, są | *parolas* – mówię, mówi |
| *-is* | czas przeszły | *estis* – był, byli | *parolis* – mówił |
| *-os* | czas przyszły | *estos* – będzie | *parolos* – będzie mówić |
| *-us* | tryb warunkowy | *estus* – byłby | *parolus* – mówiłby |
| *-u* | tryb rozkazujący | *estu* – bądź! | *parolu* – mów! |

### Tabela słów tabelowych

W [lekcji 7](https://esperantopedia.org/pl/nauka/kurs/lekcja-7/) pojawiło się siedem słów pytających na *ki-*. Należą one do tabeli 45 słów. Każde łączy początek (wiersz) z końcówką (kolumna), więc dowolne słowo da się odczytać z tabeli. Każde z nich z przykładami omawia strona o [słowach tabelowych](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/slowa-tabelowe/).

| | *-u* kto, który | *-o* rzecz | *-a* rodzaj | *-es* czyj | *-e* miejsce | *-am* czas | *-al* powód | *-el* sposób | *-om* ilość |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| **ki-** pytanie | *kiu* | *kio* | *kia* | *kies* | *kie* | *kiam* | *kial* | *kiel* | *kiom* |
| **ti-** wskazanie | *tiu* | *tio* | *tia* | *ties* | *tie* | *tiam* | *tial* | *tiel* | *tiom* |
| **i-** nieokreślone | *iu* | *io* | *ia* | *ies* | *ie* | *iam* | *ial* | *iel* | *iom* |
| **ĉi-** całość | *ĉiu* | *ĉio* | *ĉia* | *ĉies* | *ĉie* | *ĉiam* | *ĉial* | *ĉiel* | *ĉiom* |
| **neni-** przeczenie | *neniu* | *nenio* | *nenia* | *nenies* | *nenie* | *neniam* | *nenial* | *neniel* | *neniom* |

Czytaj w dół kolumny: *kie* „gdzie”, *tie* „tam”, *ie* „gdzieś”, *ĉie* „wszędzie”, *nenie* „nigdzie”. Słowa na *-u* i *-a* dostają *-j* i *-n* jak przymiotniki: *ĉiuj* „wszyscy”, *kiujn* „które” (jako dopełnienie). Słowa na *-o* dostają tylko *-n*: *ion bongustan* „coś smacznego”.

**Uwaga na podwójne przeczenie.** Po polsku „nikt nie przyszedł” i „nigdy tego nie widziałem” wymagają dwóch przeczeń. W esperanto słowo na *neni-* samo przeczy zdaniu i nie dodaje się do niego *ne*: *Neniu venis* – „Nikt nie przyszedł”, *Mi neniam vidis tion* – „Nigdy tego nie widziałem”. Dodanie *ne* odwróciłoby sens: *Neniu ne venis* znaczyłoby „nie było nikogo, kto by nie przyszedł”, czyli „przyszli wszyscy”. Zobacz [pytania i przeczenia](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/pytania-i-przeczenia/).

*Ĉi* przed słowem na *ti-* lub po nim sprawia, że wskazuje ono coś bliskiego: *tiu* „tamten”, *ĉi tiu* „ten”; *tie* „tam”, *ĉi tie* „tutaj”. Nie myl tego *ĉi* z wierszem *ĉi-* („całość”): *ĉiu* znaczy „każdy, wszyscy”.

:::match Słowa tabelowe
ĉiam = zawsze
neniam = nigdy
ie = gdzieś
nenio = nic
ĉiu = każdy, wszyscy
tie = tam
:::

## Ćwiczenia

:::quiz Ćwiczenia do lekcji 11
? Która końcówka tworzy polecenie?
- -us
- -u *
- -os
? Przetłumacz, używając *bonvolu*: „Proszę usiąść.”
= Bonvolu sidiĝi
? Co znaczy *Mi ŝatus kafon*?
- „Lubiłem kawę.”
- „Chciałbym kawę.” *
- „Lubię kawę.”
? Uzupełnij formą *resti*: *Se mi havus tempon, mi ___ ĉi tie.*
= restus
? Przetłumacz na esperanto: „Chodźmy!”
= Ni iru
? Które słowo znaczy „nikt”?
- *neniu* *
- *nenio*
- *neniam*
? Które słowo znaczy „zawsze”?
- *ĉiam* *
- *iam*
- *tiam*
? Przetłumacz na esperanto: „Czy mógłbyś mi pomóc?”
= Ĉu vi povus helpi min | Ĉu vi povus min helpi | Ĉu vi povus helpi al mi
? Które słowo znaczy „gdzieś”?
- *ie* *
- *tie*
- *ĉie*
? Przetłumacz na esperanto: „Czekaj!”
= Atendu
:::

## Kącik kulturalny

Na imprezach esperanckich obowiązuje niepisana zasada grzeczności: nie *krokodili* – dosłownie „krokodylować”, czyli nie przechodzić na język ojczysty, gdy inni mogliby dołączyć po esperancku. Nikt nie wie na pewno, skąd pochodzi to słowo; Vikipedio podaje kilka opowieści, między innymi o drewnianym krokodylu używanym na kursach Andreo Cseha. W pytaniach o poprawne użycie pomaga [Akademia Esperanta](https://esperantopedia.org/pl/o-esperanto/organizacje/), która prowadzi poradnię językową *Lingva Konsultejo*.

## Częste pytania

### Czym różni się *bonvolu* od *mi petas*?

Oba znaczą „proszę”. *Bonvolu* stoi na początku i bierze bezokolicznik: *Bonvolu atendi*. *Mi petas* dodaje się do prośby lub do trybu rozkazującego: *Atendu, mi petas*.

### Jak powiedzieć „zróbmy…” po esperancku?

Użyj *ni* i końcówki *-u*: *Ni iru!* – „Chodźmy!”, *Ni manĝu!* – „Zjedzmy!”. Ta sama forma służy do pytania o propozycje: *Kion ni faru?* – „Co mamy robić?”.

### Czy muszę uczyć się wszystkich 45 słów tabelowych od razu?

Nie. Zacznij od wiersza *ki-* i najczęstszych słów: *tio, ĉio, nenio, ĉiu, neniu, tie, ĉiam, neniam, iom*. Dzięki wzorowi resztę odczytasz, gdy ją spotkasz.

## Źródła

- [Fundamento de Esperanto – gramatyka po polsku (reguła 6, czasowniki)](https://www.akademio-de-esperanto.org/fundamento/gramatiko_pola.html)
- [PMEG: U (tryb rozkazujący)](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/verboj/vola.html)
- [PMEG: US (tryb warunkowy)](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/verboj/imaga.html)
- [PMEG: Tabelvortoj – bazaj reguloj (słowa tabelowe)](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/tabelvortoj/bazaj_reguloj.html)
- [PMEG: Postpartoj kaj finaĵoj (końcówki słów tabelowych)](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/tabelvortoj/postpartoj_finajhoj.html)
- [Vikipedio: Krokodili](https://eo.wikipedia.org/wiki/Krokodili)
- [Akademio de Esperanto](https://www.akademio-de-esperanto.org/)