# Lekcja esperanto 5: biernik -n, jedzenie i picie

Source: https://esperantopedia.org/pl/nauka/kurs/lekcja-5/
Language: pl
Updated: 2026-10-07

> Końcówka -n oznacza to, co widzisz, jesz lub pijesz: Mi vidas la katon. Poznaj biernik esperanta, swobodny szyk zdania i 20 słów o jedzeniu i piciu.

W tej lekcji poznasz najsłynniejszą końcówkę esperanta: *-n*. Oznacza dopełnienie bliższe – rzecz, którą ktoś widzi, je, pije, chce albo gotuje: *Mi vidas la katon* – „Widzę kota”. Ponieważ *-n* pokazuje dopełnienie, kolejność słów może się zmieniać bez zmiany znaczenia. Przy okazji nauczysz się około dwudziestu słów o jedzeniu i piciu. Polak zna biernik z własnego języka, więc *-n* nie będzie mu obce – ale kilka pułapek czeka na niego poniżej.

## Dialog

Rozmowa wideo: w Krakowie pora kolacji, w São Paulo – obiadu.

| Esperanto | Polski |
|---|---|
| **Ana:** Saluton, Tomo! Kion vi faras? | Cześć, Tomo! Co robisz? |
| **Tomo:** Mi kuiras la vespermanĝon. Kaj vi? | Gotuję kolację. A ty? |
| **Ana:** Mi manĝas mian tagmanĝon: rizon, fazeolojn kaj salaton. | Jem swój obiad: ryż, fasolę i sałatkę. |
| **Tomo:** Mmm, bongusta tagmanĝo! Mi kuiras fungan supon, kiel mia avino. | Mmm, pyszny obiad! Ja gotuję zupę grzybową, tak jak moja babcia. |
| **Tomo:** Ho, mi vidas la katon! Saluton, Kafo! | O, widzę kota! Cześć, Kafo! |
| **Ana:** Jes. Kafo ŝatas rizon, sed ne fazeolojn! | Tak. Kafo lubi ryż, ale nie fasolę! |
| **Tomo:** Kaj kion vi trinkas? | A co pijesz? |
| **Ana:** Mi trinkas kafon. | Piję kawę. |
| **Tomo:** Kafon aŭ Kafon? | Kawę czy kota Kafo? |
| **Ana:** Ha ha! La trinkaĵon, kompreneble, ne la katon! | Ha ha! Napój, oczywiście, nie kota! |
| **Tomo:** Mi trinkas teon kun citrono. | Ja piję herbatę z cytryną. |
| **Ana:** Kaj la supon vi manĝas kun pano? | A zupę jesz z chlebem? |
| **Tomo:** Kompreneble! Supon sen pano mi ne manĝas! | Oczywiście! Zupy bez chleba nie jem! |
| **Ana:** Nun mi volas supon! | Teraz mam ochotę na zupę! |
| **Tomo:** Do vi devas veni al Krakovo! | No to musisz przyjechać do Krakowa! |

Zwróć uwagę na żart: *kafon* „kawę” i *Kafon* „kota Kafo” brzmią tak samo. Oba mają *-n*, bo oba są dopełnieniem czasownika *trinkas*.

## Nowe słowa

| Esperanto | Polski | Uwagi |
|---|---|---|
| *vidi* | widzieć | |
| *manĝi* | jeść | *manĝo* „posiłek” |
| *trinki* | pić | *trinkaĵo* „napój” |
| *veni* | przychodzić, przyjeżdżać | |
| *tagmanĝo* | obiad | *tago* „dzień” + *manĝo* „posiłek” |
| *vespermanĝo* | kolacja | *vespero* + *manĝo* |
| *matenmanĝo* | śniadanie | *mateno* + *manĝo* |
| *rizo* | ryż | |
| *fazeolo* | fasola | zwykle w liczbie mnogiej: *fazeoloj* |
| *salato* | sałatka, sałata | |
| *supo* | zupa | |
| *fungo* | grzyb | *funga supo* „zupa grzybowa” |
| *pano* | chleb | uwaga: to nie „pan”! |
| *fromaĝo* | ser | |
| *pomo* | jabłko | *terpomo* „ziemniak” (dosłownie „jabłko ziemi”) |
| *kafo* | kawa | |
| *teo* | herbata | |
| *akvo* | woda | |
| *lakto* | mleko | |
| *citrono* | cytryna | |
| *bongusta* | smaczny, pyszny | *bona* + *gusto* „smak” |
| *kun* | z | |
| *sen* | bez | uwaga: to nie polski „sen”! |
| *aŭ* | albo, lub | |
| *kompreneble* | oczywiście | |

:::match Jedzenie i picie
pano = chleb
akvo = woda
fromaĝo = ser
lakto = mleko
pomo = jabłko
supo = zupa
:::

## Gramatyka

### Co robi *-n*

Końcówka *-n* oznacza dopełnienie bliższe: osobę lub rzecz, na którą działa czasownik. Podmiot – ten, kto działa – nie ma *-n*. Pełne zasady znajdziesz na stronie o [bierniku](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/biernik/).

| Esperanto | Polski |
|---|---|
| *Tomo vidas la katon.* | Tomo widzi kota. |
| *La kato vidas Tomon.* | Kot widzi Toma. |
| *Ana trinkas kafon.* | Ana pije kawę. |
| *Mi volas supon.* | Chcę zupę. |

Zaimki też dostają *-n*: *min* „mnie”, *vin* „ciebie, was”, *lin* „jego”, *ŝin* „ją”, *ĝin* „je”, *nin* „nas”, *ilin* „ich”. *La kato vidas min* – „Kot widzi mnie”. Dostają je także słowa pytające: *Kion vi trinkas?* – „Co pijesz?”

**Pułapki biernika dla Polaków.** Biernik w esperanto odpowiada pytaniu „kogo? co?”, ale polszczyzna lubi inne przypadki, więc uważaj na trzy sytuacje:

1. **Czasowniki z celownikiem lub dopełniaczem.** Po polsku „pomagam *ci*” (celownik) i „chcę *zupy*” (dopełniacz), a w esperanto dopełnienie bliższe ma zawsze *-n*: *Mi helpas vin*, *Mi volas supon*.
2. **Przeczenie.** Polski po zaprzeczeniu stawia dopełniacz („nie piję kawy”, „nie widzę kota”), a esperanto zostaje przy bierniku: *Mi ne trinkas kafon*, *Mi ne vidas la katon*.
3. **Przyimki.** Po polsku rzeczownik po przyimku zmienia przypadek („z chlebem”, „bez chleba”), a w esperanto przyimek nie wymaga *-n*: *kun pano*, *sen pano*.

:::ending Podmiot czy dopełnienie?
- o on
? Tomo widzi kota.
= Tom[o] vidas la kat[on].
? Kot widzi Tomo.
= La kat[o] vidas Tom[on].
? Ana pije kawę.
= Ana trinkas kaf[on].
? Zupa jest smaczna.
= La sup[o] estas bongusta.
? Jem chleb z serem.
= Mi manĝas pan[on] kun fromaĝ[o].
:::

### *-n* przy liczbie mnogiej i przymiotnikach

Gdy dopełnienie jest w liczbie mnogiej, *-n* stoi po *-j*: *-ojn*. Przymiotniki i zaimki dzierżawcze, które opisują dopełnienie, też dostają *-n*. Kolejność jest zawsze ta sama: rdzeń, *-j*, *-n*.

| Forma podmiotu | Forma dopełnienia |
|---|---|
| *fazeoloj* | *fazeolojn* |
| *mia tagmanĝo* | *mian tagmanĝon* |
| *funga supo* | *fungan supon* |
| *ruĝaj pomoj* | *ruĝajn pomojn* |

:::write Utwórz dopełnienie
? *Mi ŝatas ___.* – *ruĝaj pomoj*
= ruĝajn pomojn
? *Tomo kuiras ___.* – *funga supo*
= fungan supon
? *La kato vidas ___.* – *mi*
= min
? *Ni trinkas ___.* – *la akvo*
= la akvon
:::

### Swobodny szyk zdania

Ponieważ *-n* oznacza dopełnienie, możesz je przesuwać bez zmiany tego, kto co robi. Zwykły szyk to podmiot – orzeczenie – dopełnienie, jak po polsku. Postawienie dopełnienia na początku je podkreśla, jak w kwestii z dialogu *Supon sen pano mi ne manĝas!* Zobacz [szyk zdania](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/szyk-zdania/).

W pierwszych trzech zdaniach poniżej strzałka zawsze wskazuje słowo z *-n*, niezależnie od tego, gdzie stoi: Tomo widzi kota. Pierwsze zdanie ma zwykły szyk. W dwóch pozostałych na początku stoi *la katon*: *La katon vidas Tomo* podkreśla, że to Tomo go widzi, a nie ktoś inny, a *La katon Tomo vidas* – że Tomo widzi właśnie kota, a nie coś innego. W ostatnim zdaniu *-n* przeszło na *Tomon*, więc teraz to kot patrzy na Toma.

Tomo vidas la katon. | Tomo widzi kota.
La katon vidas Tomo. | Tomo widzi kota.
La katon Tomo vidas. | Tomo widzi kota.

La kato vidas Tomon. | Kot widzi Toma.

Dla Polaka to nic nowego: „Kota widzi Tomo” też jest poprawne.

:::order -n wskazuje dopełnienie
? Tomo widzi kota.
= Tomo vidas la katon.
= La katon vidas Tomo.
= La katon Tomo vidas.
= Tomo la katon vidas.
= Vidas Tomo la katon.
= Vidas la katon Tomo.
- kato Tomon
? Ana pije kawę.
= Ana trinkas kafon.
= Kafon Ana trinkas.
= Kafon trinkas Ana.
= Ana kafon trinkas.
= Trinkas Ana kafon.
= Trinkas kafon Ana.
- kafo
:::

### Kiedy nie ma *-n*

- **Po *esti*.** *La kato estas Kafo* – kot i Kafo to to samo, więc nie ma dopełnienia.
- **Po przyimku.** *kun pano* „z chlebem”, *sen fazeoloj* „bez fasoli”. Jeden wyjątek, dotyczący kierunku, poznasz w [lekcji 9](https://esperantopedia.org/pl/nauka/kurs/lekcja-9/).

### Dlaczego *saluton* i *bonan tagon* mają *-n*

Te powitania są dopełnieniem czasownika, którego nie wypowiadasz: *(Mi deziras al vi) bonan tagon* – „(Życzę ci) dobrego dnia”. *Saluton* to skrót od *(Mi donas al vi) saluton* – „(Daję ci) pozdrowienie”. Dlatego *bona* zmienia się w *bonan*, *tago* w *tagon*, a *saluto* „pozdrowienie” w *saluton*. Tak samo jest z *dankon* „dziękuję”. Po polsku życzenia też mają ukryty czasownik, tyle że rzeczownik stoi w dopełniaczu.

## Ćwiczenia

:::quiz Ćwiczenia do lekcji 5
? *La kato vidas Tomon.* Kto kogo widzi?
- Tomo widzi kota.
- Kot widzi Toma. *
- Widzą się nawzajem.
? Przetłumacz na esperanto: „Piję kawę.”
= {Mi} {trinkas} {kafon}
? Wybierz: *Ana manĝas ___.*
- *rizo*
- *rizon* *
- *rizoj*
? Wybierz: *Mi ŝatas ___ pomojn.*
- *ruĝa*
- *ruĝaj*
- *ruĝajn* *
? Które zdanie jest poprawne?
- *La supo estas bongustan.*
- *La supo estas bongusta.* *
- *La supon estas bongusta.*
? Przetłumacz na esperanto: „Ona widzi mnie.”
= {Ŝi} {vidas} {min}
? Przetłumacz na esperanto: „Jemy chleb z serem.”
= {Ni} {manĝas} {panon kun fromaĝo}
? Wybierz: *Tomo kuiras kun ___.*
- *la avino* *
- *la avinon*
- *la avinojn*
? Co znaczy *Supon sen pano mi ne manĝas*?
- „Nie jem zupy bez chleba.” *
- „Zupa nie je chleba.”
- „Jem chleb bez zupy.”
:::

## Kącik kulturalny

Esperantyści często dzielą się posiłkami w domu. *Pasporta Servo*, bezpłatna sieć gościnności prowadzona od 1974 roku przez organizację młodzieżową TEJO, wymienia ponad 2400 gospodarzy w 121 krajach. Goście nocują za darmo i rozmawiają z gospodarzami po esperancku – często przy kolacji. Zobacz, [gdzie mówi się po esperancku](https://esperantopedia.org/pl/o-esperanto/gdzie-sie-mowi/).

## Częste pytania

### Po co esperanto ma biernik?

Biernik pokazuje wyraźnie dopełnienie, więc szyk można zmieniać dla podkreślenia, nie zmieniając tego, kto co robi. *Fundamento* (1905) określa go w regule 2: biernik tworzy się przez dodanie *-n* do mianownika.

### Czy zrozumieją mnie, jeśli zapomnę o *-n*?

Zwykle tak, z kontekstu. Czasem jednak *-n* zmienia znaczenie: *La hundo ĉasas la katon* znaczy „Pies goni kota”, a *La hundon ĉasas la kato* – „Kot goni psa”.

### Czy imiona też dostają *-n*?

Imiona kończące się na *-o*, jak *Tomo* czy *Kafo*, dostają *-n* jak każdy rzeczownik: *Mi vidas Tomon*. Według PMEG imię zakończone inną samogłoską może dostać *-n* bezpośrednio – *Mi vidas Anan* – albo obejść się bez niego, gdy znaczenie jest jasne.

## Źródła

- [Fundamento de Esperanto – gramatyka po polsku (reguły 2 i 8)](https://www.akademio-de-esperanto.org/fundamento/gramatiko_pola.html)
- [PMEG: N-finaĵo – bazaj reguloj](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/rolmontriloj/n/bazaj_reguloj.html)
- [PMEG: N-finaĵo por objekto (dopełnienie)](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/rolmontriloj/n/objekto.html)
- [PMEG: Vortordo (szyk zdania)](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/vortordo/index.html)
- [PMEG: Mallongigitaj frazoj (powitania z -n)](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/frazospecoj/mallongigitaj_frazoj.html)
- [PMEG: Ne-esperantigitaj nomoj (imiona a końcówka -n)](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/propraj_nomoj/ne-esperantigitaj.html)
- [Pasporta Servo](https://www.pasportaservo.org/)
- [TEJO – o TEJO (po angielsku)](https://www.tejo.org/en/about-tejo/)