# Literatura esperancka: dzieła oryginalne i przekłady

Source: https://esperantopedia.org/pl/o-esperanto/literatura/
Language: pl
Updated: 2026-10-11

> Esperanto ma ponad 130 lat literatury: oryginalną poezję i powieści Kalocsaya, Baghy’ego i Aulda oraz przekłady od Hamleta (1894) po Tolkiena.

Literatura esperancka to dorobek książek napisanych po esperancku lub przełożonych na esperanto od 1887 roku. Obejmuje **oryginalną poezję, powieści i dramat** – autorów takich jak Kálmán Kalocsay, Julio Baghy i William Auld – oraz **przekłady klasyków światowych**, od *Hamleta* (1894) i Biblii (1926) po *Władcę Pierścieni* (1995–97). Szacunki łącznej liczby tytułów sięgają od około 10 000 do ponad 25 000; pełnego spisu nie ma.

Literatura liczyła się od początku. Zamenhof sam tłumaczył sztuki i opowiadania, aby udowodnić, że język udźwignie poważną sztukę, a nie tylko listy i rozmówki.

## Jak zaczynała się literatura esperancka?

**Zamenhof** był pierwszym wielkim autorem. Przed opublikowaniem języka w 1887 roku i po nim dużo tłumaczył, aby go sprawdzać i wzbogacać. Jego *Hamleto* (*Hamlet* Szekspira) ukazał się w **1894 roku**. W 1903 roku opracował *Fundamenta Krestomatio*, antologię tekstów wzorcowych wydaną przez Hachette w Paryżu, która przez dziesięciolecia była stylistycznym punktem odniesienia.

Wśród pierwszych tłumaczy był **Antoni Grabowski**, warszawski inżynier chemik, którego esperancka wersja polskiego eposu Adama Mickiewicza *Pan Tadeusz* (*Sinjoro Tadeo*) ukazała się w Warszawie w 1918 roku. Grabowski przygotował też antologię przekładów poetyckich *El Parnaso de Popoloj* (1913). Zamenhof napisał ponadto wiersz *La Espero*, który stał się hymnem ruchu – zobacz [flagę i symbole](https://esperantopedia.org/pl/o-esperanto/flaga-i-symbole/).

## Czym była szkoła budapeszteńska?

Między wojnami Budapeszt stał się ośrodkiem literatury esperanckiej. Czasopismo ***Literatura Mondo*** („Świat Literacki”) ukazywało się w trzech okresach – 1922–27, 1931–38 i 1947–49 – a jego redaktorzy wyznaczali nowe standardy poezji i prozy.

| Autor | Najważniejsze dzieła | Uwagi |
|---|---|---|
| Kálmán Kalocsay (1891–1976) | *Mondo kaj koro* (1921), *Streĉita kordo* (1931) | Poeta, tłumacz *Piekła* Dantego (1933); współautor *Plena Gramatiko de Esperanto* (1935) z Gastonem Waringhienem |
| Julio Baghy (1891–1967) | *Viktimoj* (1925), *Sur sanga tero* (1933) | Powieści czerpiące z lat niewoli jenieckiej na Syberii; zaproponował Dzień Książki Esperanckiej |
| Jean Forge (Jan Fethke, 1903–1980) | *Abismoj* (1923), *Mr. Tot aĉetas mil okulojn* (1931) | *Mr. Tot* zainspirował film Fritza Langa *Tysiąc oczu doktora Mabuse* (1960) |
| Sándor Szathmári (1897–1974) | *Vojaĝo al Kazohinio* (wydanie esperanckie 1958) | Satyryczna utopia, po raz pierwszy wydana po węgiersku w 1941 roku |

Pomysł Baghy’ego, by urodziny Zamenhofa świętowały też książki, żyje jako [Dzień Zamenhofa i Dzień Książki Esperanckiej](https://esperantopedia.org/pl/o-esperanto/dzien-zamenhofa/) 15 grudnia.

## Czym była szkoła szkocka?

Po 1945 roku w Wielkiej Brytanii wyłoniło się nowe pokolenie poetów. W 1952 roku czworo z nich – **William Auld, John Dinwoodie, John Francis i Reto Rossetti** – wydało wspólny zbiór *Kvaropo* („Kwartet”) w hiszpańskim wydawnictwie Stafeto. Krytycy nazywają ich „szkołą szkocką”.

**William Auld** (1924–2006) jest powszechnie uważany za najważniejszego poetę esperanckiego. Jego długi poemat ***La infana raso*** („Dziecięca rasa”, 1956) to cykl o przeszłości i przyszłości ludzkości, a później przełożył on *Władcę Pierścieni*. **Marjorie Boulton** (1924–2017), angielska poetka i uczona, opublikowała *Kontralte* (1955) i biografię Zamenhofa.

## Czy pisarz esperancki był nominowany do Nagrody Nobla?

Tak, według organizacji zgłaszających. Esperanckie Centrum PEN i stowarzyszenie pisarzy esperanckich (EVA) podały, że zgłaszały **Williama Aulda** do Literackiej Nagrody Nobla od 1999 roku aż do jego śmierci w 2006 roku; nekrologi wymieniają lata 1999, 2004 i 2006. Po nim zgłoszono **Baldura Ragnarssona** (Islandia) w 2007 roku, a **Marjorie Boulton** od 2008 roku do jej śmierci w 2017.

Tych twierdzeń nie da się jeszcze niezależnie sprawdzić: Fundacja Nobla utrzymuje nominacje w tajemnicy przez 50 lat. Żaden pisarz esperancki nie otrzymał nagrody.

**Esperanckie Centrum PEN** założono w 1991 roku, a do PEN International przyjęto je 10 września 1993 roku na kongresie PEN w Santiago de Compostela – to formalne uznanie esperanta za język literacki.

## Które współczesne książki esperanckie są najbardziej znane?

| Autor | Dzieło | Rok | Dlaczego ważne |
|---|---|---|---|
| Baldur Ragnarsson (Islandia) | *Ŝtupoj sen nomo* | 1959 | Poezja modernistyczna |
| Tibor Sekelj (Jugosławia) | *Kumeŭaŭa, la filo de la ĝangalo* | 1979 | Powieść dla dzieci, „Kumeŭaŭa, syn dżungli”, przełożona na około 22 języki |
| Claude Piron (Szwajcaria) | *Gerda malaperis!* | 1983 | Stopniowana powieść kryminalna dla uczących się; sfilmowana w Brazylii w 2006 roku |
| István Nemere (Węgry) | *Febro* (1984) i ponad 20 innych książek | od 1981 | Jeden z najpłodniejszych powieściopisarzy esperanckich |
| Trevor Steele (Australia) | *Sed nur fragmento*, *Apenaŭ papilioj en Bergen-Belsen* | 1987, 1994 | Powieści pisarza, który kierował też centralnym biurem UEA (2002–2004) |

Pełny przegląd, standardowe opracowanie po angielsku, to *Concise Encyclopedia of the Original Literature of Esperanto* Geoffreya Suttona (Mondial, 2008, 740 stron).

## Które wielkie książki przełożono na esperanto?

Przekłady służą dwóm celom: dają czytelnikom dostęp do literatury światowej w jednym wspólnym języku i sprawdzają, co język potrafi wyrazić.

| Dzieło | Tłumacz | Rok |
|---|---|---|
| Szekspir, *Hamlet* (*Hamleto*) | L. L. Zamenhof | 1894 |
| Nowy Testament | Komitet brytyjski | 1912 |
| Mickiewicz, *Pan Tadeusz* (*Sinjoro Tadeo*) | Antoni Grabowski | 1918 |
| Cała Biblia (Stary Testament Zamenhofa) | Zamenhof i komitet | 1926 |
| Dante, *Piekło* (*Infero*) | Kálmán Kalocsay | 1933 |
| *Kalevala* | Johan Edvard Leppäkoski | 1964 |
| Koran | Italo Chiussi | 1969 |
| Cervantes, *Don Kichot* (w całości) | Fernando de Diego | 1977 |
| Tolkien, *Władca Pierścieni* (*La Mastro de l' Ringoj*) | William Auld | 1995–97 |
| Dante, *Boska Komedia* (w całości) | Enrico Dondi | 2006 |

Zamenhof skończył tłumaczyć Stary Testament w 1915 roku, dwa lata przed śmiercią; pełna „Biblia londyńska”, łącząca go z Nowym Testamentem komitetu, ukazała się w 1926 roku.

## Kto wydaje książki esperanckie dziś?

Wydawnictwo esperanckie jest małe i międzynarodowe. Do znaczących wydawców i periodyków należą:

- **Stafeto** (La Laguna, Hiszpania) – prowadzone przez Juana Régulo Péreza w latach 1952–1975; wydało 93 książki, w tym poezję Aulda i Boulton.
- **Flandra Esperanto-Ligo** (Antwerpia) – książki i magazyn informacyjny *Monato*, wydawany od 1980 roku.
- **Sezonoj** (Kaliningrad) – beletrystyka, Tolkien i czasopismo *La Ondo de Esperanto*.
- **Mondial** (Nowy Jork) – powieści, encyklopedia Suttona i czasopismo literackie *Beletra Almanako* (od 2007).
- **Fonto** (Brazylia) – *Gerda malaperis!* i *Boska Komedia* Dondiego.
- **Światowy Związek Esperantystów** – miesięcznik *Esperanto*, wydawany od 1905 roku, i duży katalog książek. Zobacz [organizacje esperanckie](https://esperantopedia.org/pl/o-esperanto/organizacje/).

## Ile książek istnieje po esperancku?

Nie ma wiarygodnego spisu. Publikowane szacunki bardzo się różnią:

- Około **10 000 tytułów** około roku 2000 (przegląd badań EBSCO).
- **Ponad 25 000** książek – często powtarzana, ale niepodparta źródłem liczba.
- W maju 2023 roku Bibliotekę im. Hectora Hodlera UEA przekazano Bibliotece Narodowej w Polsce, która opisała ją jako prawie **30 000** książek, roczników czasopism i pudeł ze zdjęciami i nagraniami – to łączna liczba różnych zasobów, a nie samych książek.
- **Dział Języków Planowych** Austriackiej Biblioteki Narodowej, założony w 1927 roku jako Muzeum Esperanta, ma około **45 000** woluminów drukowanych i 4 500 tytułów czasopism, dokumentuje około 500 języków planowych, w tym esperanto.

Ostrożne podsumowanie: po esperancku wydano dziesiątki tysięcy tytułów, z których kilka tysięcy to oryginalne utwory literackie.

## Częste pytania

### Czy istnieje oryginalna literatura po esperancku?

Tak. Od lat dziewięćdziesiątych XIX wieku pisarze publikują oryginalną poezję, powieści, opowiadania i sztuki. Do głównych autorów należą Kálmán Kalocsay, Julio Baghy, William Auld, Marjorie Boulton i Trevor Steele.

### Kto jest najsłynniejszym pisarzem esperanckim?

Najczęściej wymienia się szkockiego poetę Williama Aulda (1924–2006) za *La infana raso* (1956) i jego nominacje do Nobla. Wśród powieściopisarzy szeroko czytani są Julio Baghy i István Nemere.

### Czy Biblia została przełożona na esperanto?

Tak. Nowy Testament ukazał się w 1912 roku, a cała Biblia, ze Starym Testamentem w przekładzie Zamenhofa, w 1926 roku.

### Czy *Władca Pierścieni* jest dostępny po esperancku?

Tak. Przekład Williama Aulda, *La Mastro de l' Ringoj*, ukazał się w latach 1995–97, a drugie wydanie w 2007 roku.

### Jaka jest dobra pierwsza książka do czytania po esperancku?

*Gerda malaperis!* („Gerda zniknęła!”) Claude’a Pirona (1983) jest napisana dla uczących się: każdy rozdział dodaje nowe słownictwo i gramatykę w ramach powieści kryminalnej. Jest powszechnie używana na kursach i dostępna w druku. Książki, które można legalnie czytać za darmo, znajdziesz na naszej [liście lektur](https://esperantopedia.org/pl/nauka/ksiazki-po-esperancku/).

## Źródła

- Wikipedia, [Kálmán Kalocsay](https://en.wikipedia.org/wiki/K%C3%A1lm%C3%A1n_Kalocsay), [Julio Baghy](https://en.wikipedia.org/wiki/Julio_Baghy), [William Auld](https://en.wikipedia.org/wiki/William_Auld), [Marjorie Boulton](https://en.wikipedia.org/wiki/Marjorie_Boulton), [Baldur Ragnarsson](https://en.wikipedia.org/wiki/Baldur_Ragnarsson), [Trevor Steele](https://en.wikipedia.org/wiki/Trevor_Steele), [Jan Fethke](https://en.wikipedia.org/wiki/Jan_Fethke)
- Vikipedio, [Literatura Mondo](https://eo.wikipedia.org/wiki/Literatura_Mondo), [Kvaropo](https://eo.wikipedia.org/wiki/Kvaropo), [Stafeto](https://eo.wikipedia.org/wiki/Stafeto_(eldonejo)), [Gerda malaperis!](https://eo.wikipedia.org/wiki/Gerda_malaperis!)
- Wikipedia, [Esperanto PEN Centre](https://en.wikipedia.org/wiki/Esperanto_PEN_Centre) i Vikipedio, [Esperanta PEN-Centro](https://eo.wikipedia.org/wiki/Esperanta_PEN-Centro)
- Index.hr, ["Esperantski pisci za Nobelovu nagradu nominirali Williama Aulda"](https://www.index.hr/vijesti/clanak/esperantski-pisci-za-nobelovu-nagradu-nominirali-williama-aulda/116599.aspx), 4 lutego 2003
- Wikipedia, [Bible translations into Esperanto](https://en.wikipedia.org/wiki/Bible_translations_into_Esperanto) i [Translations of The Lord of the Rings](https://en.wikipedia.org/wiki/Translations_of_The_Lord_of_the_Rings)
- Project Gutenberg, [Fundamenta Krestomatio](https://www.gutenberg.org/ebooks/8224) i [Hamleto](https://www.gutenberg.org/ebooks/37279)
- Austriacka Biblioteka Narodowa, [Department of Planned Languages](https://webarchiv.onb.ac.at/web/20250618023111/https://www.onb.ac.at/en/departments/department-of-planned-languages)
- Lustro Biblioteki, [UEA library transferred to the National Library of Poland](https://lustrobiblioteki.pl/2023/05/library-of-the-universal-esperanto-association-in-rotterdam-transferred-to-the-national-library-of-poland/), maj 2023
- EBSCO Research Starters, [Esperanto](https://www.ebsco.com/research-starters/social-sciences-and-humanities/esperanto)
- Geoffrey Sutton, [*Concise Encyclopedia of the Original Literature of Esperanto*](https://mondialbooks.com/enciklopedio/index.html), Mondial, 2008
- Wikipedia (pl), [Antoni Grabowski (esperantysta)](https://pl.wikipedia.org/wiki/Antoni_Grabowski_(esperantysta)) (inżynier chemik, *El Parnaso de Popoloj*, 1913)