# Esperanto i spirytyzm w Brazylii: Kardec, FEB, Chico Xavier

Source: https://esperantopedia.org/pl/o-esperanto/spirytyzm/
Language: pl
Updated: 2026-10-11

> Brazylijska Federacja Spirytystyczna uczy esperanta od 1912 roku i wydaje po esperancku książki Kardeca. Ludzie, książki, grupy i spór o neutralność.

Wielu brazylijskich spirytystów uczy się esperanta, bo ich ruch promuje je od ponad stu lat. **Brazylijska Federacja Spirytystyczna** (po portugalsku *Federação Espírita Brasileira*, FEB) otworzyła w **1912 roku** bezpłatny kurs esperanta, pod koniec lat trzydziestych utworzyła dział esperancki i wydaje podstawowe książki spirytyzmu po esperancku. Spirytyści widzą w tym języku narzędzie braterstwa między narodami i sposób, by wyjść z naukami poza język portugalski.

To partnerstwo jest zjawiskiem brazylijskim. Samo esperanto nie ma żadnej religii: od 1905 roku ruch określa je jako język neutralny, z którego każdy może korzystać w dowolnym celu.

## Czym jest spirytyzm?

Spirytyzm (po portugalsku *Espiritismo*, zwany też kardecyzmem) to doktryna religijna i filozoficzna założona przez francuskiego nauczyciela **Hippolyte'a Léona Denizarda Rivail** (1804–1869), który pisał jako **Allan Kardec**. Początek dała jej publikacja *Księgi duchów* (*Le Livre des Esprits*) **18 kwietnia 1857 roku**. Spirytyści wierzą, że duchy zmarłych mogą porozumiewać się przez medium, że ludzie się reinkarnują, a miłosierdzie jest drogą postępu moralnego.

Doktryna dotarła do Brazylii w połowie XIX wieku i stała się tam ważną religią. Spis z 2010 roku naliczył około **3,8 miliona** spirytystów, czyli około 2% ludności; spis z 2022 roku, który obejmował osoby w wieku 10 lat i więcej, podał odsetek **1,8%**, wobec 2,2% w 2010 roku przy tej samej podstawie. Wielu Brazylijczyków, którzy nazywają siebie katolikami, od czasu do czasu uczestniczy też w seansach spirytystycznych, więc zasięg ruchu jest szerszy, niż wskazuje spis.

## Jak spotkały się spirytyzm i esperanto?

Nie za sprawą Kardeca. Zmarł w **1869 roku**, osiemnaście lat przed tym, jak L. L. Zamenhof ogłosił esperanto w Warszawie w **1887 roku** (zobacz [historię esperanta](https://esperantopedia.org/pl/o-esperanto/historia/)). Późniejsi spirytyści powiązali oba zjawiska przez pisma Kardeca, które przewidują, że ludzkość dojrzeje do jedności w religii i w języku. Przesłanie ducha wydrukowane w czasopiśmie Kardeca *Revue spirite* w listopadzie 1862 roku mówiło o przyszłym wspólnym języku wszystkich.

Pierwsze mosty zbudowano w pierwszych dekadach XX wieku:

- W **1908 roku** spirytystyczny pisarz Camilo Chaigneau opublikował artykuł „Spirytyzm i esperanto”, proponując esperanto dla wspólnego czasopisma spirytystów i esperantystów.
- **Francisco Valdomiro Lorenz** (1872–1957), urodzony w Czechach poliglota, nauczył się esperanta jako nastolatek, napisał pierwszy podręcznik esperanta dla Czechów (1890), korespondował z Zamenhofem i w 1891 roku wyemigrował do Brazylii. Został pionierem obu ruchów w tym kraju.
- **Ismael Gomes Braga** (1891–1969) zamienił tę przyjaźń w program w ramach FEB (zobacz niżej).

## Co Brazylijska Federacja Spirytystyczna robi dla esperanta?

FEB założono w Rio de Janeiro w **1884 roku**, a od 1984 roku ma siedzibę w Brasílii. Reprezentuje Brazylię w Międzynarodowej Radzie Spirytystycznej i prowadzi duże wydawnictwo, które wydrukowało ponad 10 milionów egzemplarzy książek Kardeca. Jej praca na rzecz esperanta ma długą historię:

| Rok | Kamień milowy |
|---|---|
| 1897 | FEB otwiera księgarnię i zaczyna wydawać literaturę spirytystyczną (31 marca) |
| 1912 | W FEB rusza bezpłatny kurs esperanta (3 maja) |
| 1936–1937 | Powstaje dział esperancki (źródła podają jeden z tych lat), który do śmierci w 1969 roku prowadzi Ismael Gomes Braga |
| 1944 | FEB wydaje *Voĉoj de poetoj el la spirita mondo*, wiersze otrzymane po esperancku przez medium Lorenza |
| 1946 | *La Libro de la Spiritoj* (*Księga duchów*) w przekładzie Luiza da Costy Porto Carreiro Neto jest pierwszą z podstawowych książek Kardeca po esperancku |

Dziś wszystkie główne dzieła Kardeca są dostępne po esperancku w FEB: *Księga duchów*, *Księga mediów*, *Ewangelia według spirytyzmu*, *Niebo i piekło* oraz *Geneza*. Federacja wydaje też podręczniki esperanta i nadal prowadzi kursy.

Metodą Bragi były „linie równoległe”: uczyć esperanta spirytystów i dawać spirytyzm esperantystom dzięki dobrym tłumaczeniom. Według badacza Davida Pardue FEB streściła swój program w trzech literach E – *Evangelho, Espiritismo, Esperanto* („Ewangelia, spirytyzm, esperanto”), a jej logo podkreśla małe „e”.

## Kim był Ismael Gomes Braga?

Braga był głównym organizatorem esperanta spirytystycznego w Brazylii. Urodził się w **1891 roku** w Ubá w stanie Minas Gerais, był księgowym i samoukiem-językoznawcą, który nauczył się esperanta jako nastolatek. Wielbiciele nazywali go „brazylijskim Zamenhofem” – oryginał opisujemy na stronie [Zamenhof](https://esperantopedia.org/pl/o-esperanto/zamenhof/).

W 1937 roku przekonał prezesa FEB Guillona Ribeiro do utworzenia działu esperanckiego i kierował nim do śmierci w Rio de Janeiro w 1969 roku. Napisał też niektóre z podstawowych brazylijskich opracowań języka:

- *Dicionário Português-Esperanto* (1954)
- *Dicionário Esperanto-Português* (1956)
- *Grande Dicionário Esperanto-Português* (1964)

## Czy Chico Xavier pisał książki po esperancku?

Nie bezpośrednio. **Francisco Cândido „Chico” Xavier** (2 kwietnia 1910 – 30 czerwca 2002), najsłynniejsze brazylijskie medium, stworzył ponad 400 książek, które spirytyści uważają za podyktowane przez duchy („psychografowane”), wszystkie po portugalsku. Do 2010 roku sprzedano ich ponad 50 milionów egzemplarzy, a tantiemy Xavier przekazywał na cele charytatywne. Ponad tuzin przetłumaczono na esperanto, między innymi *Antaŭ du mil jaroj* (1951) i *Nia Hejmo* (*Nosso Lar*, 1959).

Jego nazwisko wiąże się z esperanto przez dwa teksty, które spirytyści przypisują duchom:

- **„Missão do Esperanto”** („Misja esperanta”), otrzymana w styczniu 1940 roku i przypisywana duchowi przewodnikowi Xaviera, Emmanuelowi. Przedstawia esperanto jako lekcję braterstwa, która nie zastępuje innych języków. Braga przełożył ją na esperanto.
- ***O Esperanto como revelação*** („Esperanto jako objawienie”, 1976), dziesięć przesłań przypisywanych duchowi Lorenza, otrzymanych po jego śmierci. Wydanie dwujęzyczne zawiera esperancki przekład *Esperanto kiel revelacio* Benedicta Silvy.

## Czy jakieś książki spirytystyczne otrzymano bezpośrednio po esperancku?

Tak. Pierwszym zbiorem wierszy mediumicznych napisanych po esperancku było ***Voĉoj de poetoj el la spirita mondo*** („Głosy poetów ze świata duchów”), wydane przez FEB w Rio de Janeiro w **1944 roku**. Medium był Lorenz, nie Chico Xavier. Wiersze przypisuje się zmarłym pisarzom, między innymi Zamenhofowi, czeskiemu poecie Stanislavowi Schulhofowi i brazylijskiemu poecie Cruzowi e Sousie.

Drugi zbiór, *Mediuma poemaro*, otrzymany przez Porto Carreiro Neto, ukazał się w 1972 roku. Porto Carreiro Neto (1895–1964) był profesorem chemii, członkiem Akademii Esperanta i tłumaczem kilku książek Xaviera.

## Jakie spirytystyczne organizacje esperanckie działają dziś?

- **Spiritisma Esperanto-Asocio** (SEA, „Spirytystyczne Stowarzyszenie Esperanta”) założono w Brazylii 7 września 2008 roku jako BAES, a w 2023 roku zmieniono jego nazwę. Promuje esperanto wśród spirytystów i spirytyzm przez esperanto, organizuje coroczne spotkanie i wydaje magazyn *Konsolanto* („Pocieszyciel”).
- **Międzynarodowa Rada Spirytystyczna** (*Conselho Espírita Internacional*), założona 28 listopada 1992 roku i mająca siedzibę w Brasílii, zrzesza krajowe organizacje spirytystyczne z ponad 30 krajów. Według Pardue w 2000 roku przyjęła esperanto jako jeden ze swoich języków roboczych i utworzyła sekcję esperancką.
- **Spirita Eldona Societo F. V. Lorenz** (*Sociedade Editora Espírita F. V. Lorenz*), wydawnictwo w Rio de Janeiro nazwane od Lorenza, wydaje po esperancku książki spirytystyczne.

Te grupy działają obok ogólnego ruchu esperanckiego opisanego w [organizacjach esperanckich](https://esperantopedia.org/pl/o-esperanto/organizacje/), a nie w jego ramach.

## Ile spirytyzm wnosi do esperanta w Brazylii?

Bardzo wiele, ale nikt nie zmierzył tego dokładnie. Brazylia miała w 2023 roku trzecią co do wielkości liczbę członków indywidualnych Światowego Związku Esperantystów – 279, po Francji i Niemczech (zobacz [esperanto w poszczególnych krajach](https://esperantopedia.org/pl/o-esperanto/gdzie-sie-mowi/)). Pardue, pisząc w czasopiśmie *Esperantologio / Esperanto Studies* w 2001 roku, ustalił, że znaczna część poparcia dla brazylijskiego ruchu pochodzi z grup spirytystycznych.

Wkład widać w kursach prowadzonych w ośrodkach spirytystycznych, słownikach Bragi, stałym strumieniu tłumaczeń i czytelnikach kupujących książki esperanckie. Ilu brazylijskich użytkowników esperanta to spirytyści, wciąż nie wiadomo: Pardue uznał to za otwarte pytanie badawcze i nie jest znane żadne rzetelne badanie.

## Czy esperanto jest językiem spirytystycznym?

Nie. **Deklaracja bulońska**, przyjęta na pierwszym [Światowym Kongresie Esperanto](https://esperantopedia.org/pl/o-esperanto/swiatowy-kongres/) w sierpniu 1905 roku, określa ruch jako dążenie do rozpowszechniania języka neutralnego. Każda inna idea czy nadzieja, jaką pojedynczy użytkownik z nim wiąże, jest według deklaracji jego „czysto prywatną” sprawą. Esperantystą jest każdy, kto zna i używa esperanta, w dowolnym celu.

Światowy Związek Esperantystów uznał się po założeniu w 1908 roku za absolutnie neutralny wobec religii, polityki i narodowości. Religijne grupy esperanckie współpracują z nim, nie będąc jego pełnoprawnymi członkami. Spirytyzm jest też tylko jedną z kilku wiar związanych z esperanto: istnieją katolickie (IKUE, 1910) i protestanckie (KELI, 1911) stowarzyszenia esperanckie, japońska religia Oomoto promuje język od początku lat dwudziestych, a wiara bahaitów zachęca do międzynarodowego języka pomocniczego.

Bliskość nadal powoduje napięcia po obu stronach:

- **Spojrzenie z zewnątrz.** Portugalska Wikipedia zauważa, że niektórzy Brazylijczycy, którzy nie mówią po esperancku, zakładają, że jest to „język spirytystów”.
- **Wewnątrz ruchu.** Jeden z członków listy dyskusyjnej Spirito powiedział Pardue’owi, że esperantyści są zawsze mile widziani w kręgach spirytystycznych, ale odwrotnie bywa różnie: niektórzy esperantyści wyśmiewają wierzenia spirytystów, więc część spirytystów woli nie ujawniać się jako tacy.
- **Stanowisko spirytystów.** Pisarze spirytystyczni na ogół przyznają, że sam język jest neutralny. Cenią jego „ideę wewnętrzną” (*interna ideo*) braterstwa, którą uważają za bliską własnym ideałom.

## Spirytyzm i esperanto po polsku

Po polsku doktrynę Kardeca nazywa się spirytyzmem lub kardecyzmem. Polska Wikipedia podaje polskie tytuły jego pięciu głównych dzieł: *Księga duchów* (1857), *Księga mediów* (1861), *Ewangelia według spirytyzmu* (1864), *Niebo i piekło* (1865) i *Geneza* (1868) – te same, które FEB wydaje po esperancku.

Z książek Chico Xaviera dostępne są po polsku *Nasz Dom* (*Nosso Lar*; tłumaczenie Konrad Jerzak vel Dobosz, Warszawa 2011, Oficyna Wydawnicza Rivail) – ta sama powieść, którą przetłumaczono na esperanto jako *Nia Hejmo* (1959). Nie znaleźliśmy polskiej organizacji łączącej oba ruchy: skojarzenie spirytyzmu z esperanto jest zjawiskiem brazylijskim, a o polskim ruchu esperanckim piszemy na stronie [organizacje esperanckie](https://esperantopedia.org/pl/o-esperanto/organizacje/).

## Częste pytania

### Dlaczego spirytyści uczą się esperanta?

Ich przywódcy i przesłania duchów, które uznają za autentyczne, przedstawiają esperanto jako narzędzie braterstwa i rozpowszechniania spirytyzmu na świecie. Brazylijska Federacja Spirytystyczna zachęca do niego od 1912 roku, prowadząc bezpłatne kursy i wydając książki.

### Czy Allan Kardec mówił po esperancku?

Nie. Kardec zmarł w 1869 roku, a esperanto opublikowano w 1887 roku. Późniejsi spirytyści odczytywali fragmenty jego książek o przyszłym wspólnym języku jako wskazujące na esperanto.

### Czy esperanto jest religią?

Nie. Esperanto jest językiem. Deklaracja bulońska z 1905 roku czyni ruch neutralnym, a używają go ludzie każdej wiary i bez wiary.

### Czy Chico Xavier mówił po esperancku?

Jego książki powstały po portugalsku; ponad tuzin przetłumaczono potem na esperanto. Dwa teksty, które otrzymał, z 1940 i 1976 roku, chwalą ten język. Pierwszy zbiór wierszy mediumicznych po esperancku (1944) pochodzi od innego medium, Francisco Valdomiro Lorenza.

### Jakie książki spirytystyczne mogę przeczytać po esperancku?

Wszystkie pięć głównych dzieł Kardeca, wiele książek Chico Xaviera i oryginalną poezję, na przykład *Voĉoj de poetoj el la spirita mondo* (1944). Większość wydaje Brazylijska Federacja Spirytystyczna. Aby je czytać, zacznij od naszego [darmowego kursu esperanta](https://esperantopedia.org/pl/nauka/kurs/).

## Źródła

- David Pardue, ["Uma só língua, uma só bandeira, um só pastor: Spiritism and Esperanto in Brazil"](https://web.archive.org/web/20060923050241/http://www.math.uu.se/esperanto/207pardue.pdf), *Esperantologio / Esperanto Studies* 2 (2001), s. 11–27
- Wikipedia, [Kardecist spiritism](https://en.wikipedia.org/wiki/Kardecist_spiritism), [Brazilian Spiritist Federation](https://en.wikipedia.org/wiki/Brazilian_Spiritist_Federation), [Esperanto – Spiritism](https://en.wikipedia.org/wiki/Esperanto#Spiritism), [Esperanto – Baháʼí Faith](https://en.wikipedia.org/wiki/Esperanto#Bah%C3%A1%CA%BC%C3%AD_Faith) i [Religion in Brazil](https://en.wikipedia.org/wiki/Religion_in_Brazil)
- SBT News, ["Censo 2022: número de católicos atinge menor patamar da história; evangélicos crescem"](https://sbtnews.sbt.com.br/noticia/brasil/censo-2022-numero-de-catolicos-atinge-menor-patamar-da-historia-evangelicos-crescem), 6 czerwca 2025 (spis IBGE 2022: spirytyści 2,2% → 1,8% osób w wieku 10 lat i więcej)
- Wikipedia (pl), [Spirytyzm](https://pl.wikipedia.org/wiki/Spirytyzm) (polska nazwa, Brazylia), [Allan Kardec](https://pl.wikipedia.org/wiki/Allan_Kardec) (polskie tytuły dzieł) i [Chico Xavier](https://pl.wikipedia.org/wiki/Chico_Xavier) (polskie wydanie *Nasz Dom*, 2011)
- Wikipédia (pt), [Federação Espírita Brasileira](https://pt.wikipedia.org/wiki/Federa%C3%A7%C3%A3o_Esp%C3%ADrita_Brasileira), [Ismael Gomes Braga](https://pt.wikipedia.org/wiki/Ismael_Gomes_Braga), [Chico Xavier](https://pt.wikipedia.org/wiki/Chico_Xavier), [Francisco Valdomiro Lorenz](https://pt.wikipedia.org/wiki/Francisco_Valdomiro_Lorenz), [Religião no Brasil](https://pt.wikipedia.org/wiki/Religi%C3%A3o_no_Brasil) i [Esperanto – Espiritismo](https://pt.wikipedia.org/wiki/Esperanto#Espiritismo)
- Vikipedio, [Ismael Gomes Braga](https://eo.wikipedia.org/wiki/Ismael_Gomes_Braga), [Brazila Spiritisma Federacio](https://eo.wikipedia.org/wiki/Brazila_Spiritisma_Federacio), [Francisco Valdomiro Lorenz](https://eo.wikipedia.org/wiki/Francisco_Valdomiro_Lorenz), [Chico Xavier](https://eo.wikipedia.org/wiki/Chico_Xavier) i [Allan Kardec](https://eo.wikipedia.org/wiki/Allan_Kardec)
- Vikipedio, [Spiritisma Esperanto-Asocio](https://eo.wikipedia.org/wiki/Spiritisma_Esperanto-Asocio) i [Internacia Spiritisma Konsilantaro](https://eo.wikipedia.org/wiki/Internacia_Spiritisma_Konsilantaro); Spiritisma Esperanto-Asocio, [konsolanto.org](https://www.konsolanto.org/)
- Zêus Wantuil, *Grandes espíritas do Brasil* (Rio de Janeiro: FEB, 1969) – o *Voĉoj de poetoj el la spirita mondo* jako pierwszym zbiorze wierszy mediumicznych po esperancku
- Vikipedio, [Deklaracio pri Esperanto](https://eo.wikipedia.org/wiki/Deklaracio_pri_Esperanto), [Esperantismo](https://eo.wikipedia.org/wiki/Esperantismo) i [Universala Esperanto-Asocio](https://eo.wikipedia.org/wiki/Universala_Esperanto-Asocio); Wikipedia, [Declaration of Boulogne](https://en.wikipedia.org/wiki/Declaration_of_Boulogne)