# Unua Libro (1887): pierwszy podręcznik esperanta Source: https://esperantopedia.org/pl/o-esperanto/unua-libro/ Language: pl Updated: 2026-10-08 > Unua Libro (Warszawa, 26 lipca 1887) zawierała 16 reguł gramatyki, 917 rdzeni i zobowiązanie na dziesięć milionów podpisów. Treść, wydania, gdzie czytać. ***Unua Libro*** („Pierwsza Książka”) to broszura, w której L. L. Zamenhof po raz pierwszy przedstawił esperanto. Ukazała się w Warszawie po rosyjsku **26 lipca 1887 roku**, pod pseudonimem *Doktoro Esperanto*, i liczyła około 40 stron. Zawierała długą przedmowę, osiem odcinków zobowiązania, gramatykę w **16 regułach** i słownik **917 rdzeni**. Zamenhof zrzekł się wszelkich osobistych praw do języka, więc książka i język od początku są własnością publiczną. ## Najważniejsze fakty | | | |---|---| | Rosyjski tytuł | *Международный язык. Предисловие и полный учебник* – „Język międzynarodowy. Przedmowa i pełny podręcznik” | | Tytuł wydania polskiego | „Język międzynarodowy. Przedmowa i podręcznik kompletny” | | Autor | Ludwik Lejzer Zamenhof, jako *Doktoro Esperanto* („Doktor Mający Nadzieję”) | | Drukarz i wydawca | Chaim Kelter, Warszawa (ul. Nowolipie 11) | | Data | 26 lipca 1887 (14 lipca według kalendarza juliańskiego, obowiązującego wówczas w Rosji) | | Objętość | 42 strony według Korĵenkova (UEA podaje 40); strony 41 i 42 zawierają tylko zgodę na tłumaczenie i adres autora | | Zawartość | Przedmowa, 8 odcinków zobowiązania, alfabet i 16 reguł, słownik 917 rdzeni | | Cena | 15 kopiejek, według Wikipedii w esperanto i po polsku | | Źródło pieniędzy na druk | Posag narzeczonej Zamenhofa, za radą jej ojca | Nazwę *Unua Libro* nadano później, gdy w 1888 roku Zamenhof wydał *Dua Libro* („Drugą Książkę”). Słowo *Esperanto* stało się nazwą języka około 1889 roku, gdy czytelnicy zaczęli używać pseudonimu autora jako nazwy języka. W 1887 roku język nazywał się po prostu „językiem międzynarodowym” (*lingvo internacia*). ## Jak książka została wydana? Zamenhof miał język gotowy wiosną 1885 roku i przez dwa lata szukał wydawcy. Ojciec jego narzeczonej, Klary Silbernik, zaproponował sfinansowanie druku z jej posagu, a warszawski drukarz Chaim Kelter się zgodził. Zaręczyli się 30 marca, a pobrali 9 sierpnia 1887 roku. Rosyjski cenzor po raz pierwszy zatwierdził tekst 2 czerwca 1887 roku, a drugą zgodę wydał 26 lipca (14 lipca według kalendarza juliańskiego). Ta druga data jest obchodzona jako urodziny esperanta – zobacz [Dzień Zamenhofa i Dzień Esperanta](https://esperantopedia.org/pl/o-esperanto/dzien-zamenhofa/). Co działo się przed książką i po niej, opisują [historia esperanta](https://esperantopedia.org/pl/o-esperanto/historia/) i życiorys [L. L. Zamenhofa](https://esperantopedia.org/pl/o-esperanto/zamenhof/). ## Polska książka: warszawski druk i polskie wydanie Dla czytelnika w Polsce *Unua Libro* jest książką bardzo blisko związaną z jego krajem. Zamenhof urodził się w Białymstoku, jako nastolatek zamieszkał w Warszawie, a w Warszawie – wówczas w Imperium Rosyjskim – wydrukowano też broszurę. Według Wikipedii w esperanto i po polsku drukarnia Chaima Keltera mieściła się przy ulicy **Nowolipie 11**. Jeszcze w tym samym roku ukazało się **wydanie polskie** pod tytułem „Język międzynarodowy. Przedmowa i podręcznik kompletny”. Dokładnej daty źródła nie podają zgodnie: polska Wikipedia wymienia **6 września 1887 roku**, nakład 2000 egzemplarzy i 40 stron, a kronika życia Zamenhofa na zamenhof.info mówi ogólnie o jesieni 1887 roku, kiedy wyszły wydania francuskie, niemieckie i polskie. Polska Wikipedia podaje dla wydania polskiego 947 rdzeni, co różni się od 917 z wydania rosyjskiego (o tej rozbieżności piszemy niżej). Skan polskiego wydania („Język Międzynarodowy Esperanto”) znajdziesz za darmo w Internet Archive, jako PDF albo EPUB; książka jest w domenie publicznej. Według polskiej Wikipedii wydanie polskie miało ten sam układ co rosyjskie: 28 stron przedmowy, 8 odcinków zobowiązania, zasady gramatyki i słownik. Zajrzenie do niego to najprostszy sposób, żeby zobaczyć, jak esperanto wyglądało dla pierwszych czytelników w Polsce. ## Co zawierała Unua Libro? Według standardowej biografii autorstwa Aleksandra Korĵenkova wydanie rosyjskie miało taki układ: | Strony | Część | |---|---| | 3–30 | Przedmowa (*Antaŭparolo*), najdłuższa część, z przykładowymi tekstami | | 31–34 | Osiem odrywanych odcinków zobowiązania | | 35–40 | „Pełny podręcznik”: alfabet i 16 reguł, osiem o częściach mowy i osiem ogólnych | | 41 | Zgoda na tłumaczenie broszury na inne języki | | 42 | Adres autora | | Luźna kartka | Duży złożony arkusz ze słownikiem 917 rdzeni, zadrukowany z obu stron | ### Przedmowa: po co język międzynarodowy? Zamenhof dowodził, że świat potrzebuje neutralnego drugiego języka, który złagodzi konflikty między narodami. Wskazał trzy przeszkody, których nie pokonały wcześniejsze projekty, takie jak volapük: język musi być tak łatwy, by uczyć się go niemal w zabawie, musi nadawać się do natychmiastowego użycia z każdym, a trzeba też znaleźć sposób na przezwyciężenie obojętności ludzi, żeby wielu uczyło się go razem. Trzecia przeszkoda doprowadziła do zobowiązania. ### Gramatyka i słownik 16 reguł to te same reguły, które do dziś określają język: jeden rodzajnik, rzeczowniki na *-o*, przymiotniki na *-a*, końcówki czasowników według czasu, liczba mnoga *-j* i końcówka dopełnienia *-n*. W 1905 roku weszły do *Fundamento de Esperanto*, które Deklaracja z Boulogne uczyniła niezmiennym. Przeczytaj je prostym językiem w artykule [16 reguł gramatyki esperanta](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/16-regul/). Słownik miał **917 rdzeni** w wydaniu rosyjskim (Korĵenkov; UEA). Niektóre źródła liczą 947 rdzeni, gdy doda się słowa użyte w przykładowych tekstach; tę liczbę podaje też polska Wikipedia, opisując wydanie polskie. Mały zasób działał, bo afiksy go mnożyły – zobacz [słowotwórstwo](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/slowotworstwo/). ### Przykładowe teksty Przedmowa pokazywała język w użyciu na sześciu krótkich tekstach: 1. *Patro nia* – Modlitwa Pańska. 2. Fragment Biblii, początkowe wersety Księgi Rodzaju (rozdział 1). 3. Wzorcowy list do przyjaciela, napisany w całości po esperancku, poza dołączoną kartką słownika, żeby sprawdzić, czy da się go zrozumieć. 4. *Mia penso* – oryginalny wiersz Zamenhofa. 5. *El Heine'* – wiersz przełożony z Heinricha Heinego, zaczynający się od słów *En sonĝo princinon mi vidis* – „We śnie ujrzałem księżniczkę”. 6. *Ho, mia kor'* – drugi oryginalny wiersz, zaczynający się od słów *Ho, mia kor', ne batu maltrankvile* – „O, serce moje, nie bij tak niespokojnie”. *Patro nia* i brzmienie z 1887 roku wraz z objaśnieniem przeczytasz na [stronie z przykładowymi tekstami](https://esperantopedia.org/pl/nauka/teksty-po-esperancku/). W tekstach przykładowych części każdego słowa oddzielano przecinkami, żeby czytelnik, który nic nie wiedział, mógł sprawdzić każdą część na kartce słownika. Jeden szczegół pokazuje, jak niewiele zmieniło się od 1887 roku. W książce słowa tabelowe oznaczające czas kończyły się na *-an*: *kian* i *tian*, dziś *kiam* „kiedy” i *tiam* „wtedy”. Zamenhof zmienił je w dodatku do *Dua Libro* w czerwcu 1888 roku – zobacz [słowa tabelowe](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/slowa-tabelowe/). ## Co zawierało zobowiązanie w Unua Libro? Osiem odrywanych kartek prosiło czytelników o podpisanie obietnicy: *Mi, subskribita, promesas ellerni la proponitan de d-ro Esperanto lingvon internacian, se estos montrita, ke dek milionoj personoj donis publike tian saman promeson.* – „Ja, niżej podpisany, obiecuję nauczyć się języka międzynarodowego zaproponowanego przez dr. Esperanto, jeśli zostanie wykazane, że dziesięć milionów osób publicznie złożyło taką samą obietnicę.” Zamenhof widział problem: nikt nie chce uczyć się języka, którym nikt nie mówi, i próbował go rozwiązać zbiorowym głosowaniem. Obiecał opublikować nazwiska dziesięciu milionów w osobnej książce. Celu nigdy nie osiągnięto. Do 1889 roku podpisało około 1000 osób, czyli 0,01% celu. Wielu wpisywało na kartkach *Senkondiĉe* („bez warunków”), co znaczyło, że i tak nauczą się języka. Zamenhof ogłosił nazwiska podpisanych w kilku listach, ostatnią w 1909 roku; według jednego artykułu UEA złożono w sumie 21 915 obietnic. ## Co działo się po Unua Libro? - **Przekłady w 1887 roku.** Kelter wydrukował jeszcze przed końcem roku wydania polskie, francuskie i niemieckie, każde dla swoich czytelników. Źródła nie zgadzają się co do dokładnych dat, więc podajemy tylko rok. - **Kolejne przekłady.** Wersje angielskie ukazały się w 1888 i 1889 roku; przekład Richarda Geoghegana z 17 stycznia 1889 stał się standardowy. W 1889 roku pojawiły się hebrajska, jidysz, szwedzka i litewska, a w 1890 duńska, bułgarska, włoska, hiszpańska i czeska. - ***Dua Libro*, styczeń 1888.** „Druga Książka” dała czytelnikom teksty w samym esperanto, w odpowiedzi na setki listów, które dostał Zamenhof. To pierwsza książka napisana w całości w tym języku. - **Dodatek, czerwiec 1888.** Zamenhof prosił o krytykę i obiecał „ostateczną postać” po roku. Przez pewien czas usunął się nawet w cień, mając nadzieję, że o kształcie języka zdecyduje międzynarodowy kongres. Planowany kongres nigdy się nie odbył. - **Czasopismo i klub.** Norymberski klub języka światowego porzucił volapük na rzecz esperanta w grudniu 1888 roku, a w 1889 pojawiło się pierwsze czasopismo, *La Esperantisto*. - ***Fundamento*, 1905.** Pierwszy Światowy Kongres Esperanto w Boulogne uczynił *Fundamento* wiążącą podstawą języka; powtarza ono duży fragment *Unua Libro*. ## Gdzie można przeczytać Unua Libro? Książka jest w domenie publicznej, a skany i transkrypcje są dostępne w internecie za darmo. - **Wydanie polskie** – skan „Język Międzynarodowy Esperanto (Unua Libro pola)” w Internet Archive, z plikami PDF i EPUB do pobrania. - **Rosyjskie pierwsze wydanie** – skan w Internet Archive, z plikami PDF i EPUB. - **Wydania francuskie i niemieckie** – skany w Internet Archive. - **Angielski** – przekład Richarda Geoghegana z 1889 roku, *Dr. Esperanto's International Language*, w angielskich Wikiźródłach; darmowe nagranie czytane jest w LibriVox. - **Tekst rosyjski** – w rosyjskich Wikiźródłach. - **Same fragmenty esperanckie** – Tekstaro de Esperanto, zbiór tekstów, zawiera wszystkie przykłady po esperancku, ze zmodernizowanymi dawnymi słowami czasu na *-an*. Jeśli chcesz nauczyć się esperanta, a nie tylko o nim poczytać, nie zaczynaj od tej broszury. Skorzystaj z naszego [darmowego kursu w 12 lekcjach](https://esperantopedia.org/pl/nauka/kurs/); *Unua Libro* jest dokumentem historycznym. ## Częste pytania ### Kiedy ukazała się Unua Libro? 26 lipca 1887 roku w Warszawie (14 lipca według kalendarza juliańskiego). Rosyjski cenzor zatwierdził tekst po raz pierwszy 2 czerwca 1887 roku. ### Kto napisał Unua Libro i dlaczego „Doktoro Esperanto”? L. L. Zamenhof, okulista. Podpisał ją pseudonimem *Doktoro Esperanto*, „Doktor Mający Nadzieję”. Około 1889 roku czytelnicy zaczęli nazywać język *Esperanto* od pseudonimu autora. ### Czy Unua Libro wyszła po polsku? Tak. Polskie wydanie, „Język międzynarodowy. Przedmowa i podręcznik kompletny”, ukazało się jeszcze w 1887 roku w Warszawie (polska Wikipedia podaje 6 września). Skan jest za darmo w Internet Archive. ### Ile słów miała Unua Libro? Jej słownik zawierał 917 rdzeni według Korĵenkova i UEA. Niektóre źródła liczą 947 rdzeni, gdy uwzględni się słowa z tekstów przykładowych. Afiksy zamieniają kilkaset rdzeni w tysiące słów. ### Czy Unua Libro to nadal poprawne esperanto? Prawie w całości. 16 reguł nadal obowiązuje. Główna różnica polega na tym, że słowa tabelowe oznaczające czas w 1887 roku kończyły się na *-an*, a w 1888 roku zmieniono je na *-am*. ### Czym była karta zobowiązania? Kartką w książce, na której czytelnicy obiecywali nauczyć się esperanta, jeśli obieca to dziesięć milionów innych osób. Zamenhof nigdy nie zebrał dziesięciu milionów nazwisk, ale kartki przyniosły pierwszych uczących się. ## Źródła - A. Korĵenkov, [*Zamenhof: The Life, Works and Ideas of the Author of Esperanto*](http://www.esperantic.org/wp-content/uploads/2016/06/LLZ-Bio-En.pdf), Esperantic Studies Foundation (budowa książki, zobowiązanie, wydania) - [Wikipedia (pl): Unua Libro](https://pl.wikipedia.org/wiki/Unua_Libro) (wydanie polskie, Nowolipie 11); [Vikipedio: Unua Libro](https://eo.wikipedia.org/wiki/Unua_Libro); [Wikipedia: Unua Libro](https://en.wikipedia.org/wiki/Unua_Libro); [Wikidata: Unua Libro](https://www.wikidata.org/wiki/Q81413) - [Zamenhof.info: Chronological biography](https://zamenhof.info/en/kronologio) (cenzura, wydania, *Dua Libro*) - UEA, [La Unua Libro](https://uea.facila.org/artikoloj/lingvo/la-unua-libro/) i [Promes-slipoj](https://uea.facila.org/artikoloj/lingvo/promes-slipoj/) - Wikipedia, [Dua Libro](https://en.wikipedia.org/wiki/Dua_Libro) - Tekstaro de Esperanto, [Unua Libro (fragmenty esperanckie)](https://tekstaro.com/t?nomo=unua-libro) - Internet Archive: [pierwsze wydanie rosyjskie](https://archive.org/details/UnuaLibroRus1aEld), [polskie](https://archive.org/details/JezykMiedzynarodowy), [francuskie](https://archive.org/details/UnuaLibroFranca), [niemieckie](https://archive.org/details/UnuaLibroDeutsch) - Wikiźródła: [Dr. Esperanto's International Language (angielski)](https://en.wikisource.org/wiki/Dr._Esperanto%27s_International_Language) i [Международный язык (rosyjski)](https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA_(%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D1%84)); [nagranie LibriVox](http://librivox.org/dr-esperantos-international-language-introduction-and-complete-grammar-by-ll-zamenhof/)