# Codzienne czynności po esperancku: czasowniki na cały dzień

Source: https://esperantopedia.org/pl/rozmowki/codzienne-czynnosci/
Language: pl
Updated: 2026-10-08

> Czasowniki na cały dzień po esperancku, od vekiĝi do enlitiĝi: mycie, ubieranie, posiłki, praca i sen, z wymową, sin a -iĝ- i przykładowym dniem.

Dzień po esperancku zaczyna się od ***vekiĝi*** – „obudzić się” i kończy na ***enlitiĝi*** – „położyć się do łóżka”. Pomiędzy myjesz się (*lavi sin*), ubierasz (*vestiĝi*), jesz posiłki (*matenmanĝi, tagmanĝi, vespermanĝi*) i pracujesz (*labori*). Większość porannych i wieczornych czasowników opiera się na jednym z dwóch wzorców: zaimku zwrotnym [*sin*](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/zaimki/) dla tego, co robisz sobie, albo przyrostku [*-iĝ-*](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/czasowniki-przechodnie/) dla zmiany, która się z tobą dzieje. Zapis wymowy dzieli słowa na sylaby, a sylaba akcentowana jest zapisana wielkimi literami; dźwięki są zapisane po polsku (ĉ = cz, ĝ = dż, ŝ = sz, ĵ = ż, ŭ = ł, v = w, c = jak w „cena”; zob. [alfabet i wymowa](https://esperantopedia.org/pl/nauka/alfabet/)).

## Rano: budzenie się, mycie, ubieranie

| Po polsku | Esperanto | Wymowa | Uwaga |
|---|---|---|---|
| obudzić się | *vekiĝi* | we-KI-dżi | Bez dopełnienia; ReVo: *ntr* |
| obudzić kogoś | *veki* | WE-ki | Wymaga dopełnienia; ReVo: *tr* |
| budzik | *vekhorloĝo* | wek-hor-LO-dżo | *veki* + *horloĝo* „zegar” |
| wstać z łóżka | *ellitiĝi* | el-li-TI-dżi | *el lito* „z łóżka” + *-iĝi* |
| wstać, podnieść się | *leviĝi* | le-WI-dżi | Także „wstać (z krzesła)”, „unieść się” |
| wziąć prysznic | *duŝi sin*, *duŝiĝi* | DU-szi sin, du-SZI-dżi | Oba w ReVo |
| wykąpać się | *bani sin*, *baniĝi* | BA-ni sin, ba-NI-dżi | Oba w ReVo |
| umyć się | *lavi sin* | LA-wi sin | *Mi lavas min.* „Myję się.” |
| umyć ręce | *lavi al si la manojn* | LA-wi al si la MA-nojn | Także *lavi siajn manojn* |
| umyć twarz | *lavi la vizaĝon* | LA-wi la wi-ZA-dżon | ReVo cytuje *li lavis sian vizaĝon* |
| ogolić się | *razi sin* | RA-zi sin | *razi* „ściąć włosy przy samej skórze” |
| uczesać się | *kombi sin*, *kombi la harojn* | KOM-bi sin, KOM-bi la HA-rojn | ReVo: *sin kombi* |
| umyć zęby | *brosi la dentojn* | BRO-si la DEN-tojn | *dentobroso* lub *dentbroso* „szczoteczka do zębów” |
| ubrać się | *vestiĝi*, *vesti sin* | wes-TI-dżi, WES-ti sin | Zob. uwagę niżej |
| zjeść śniadanie | *matenmanĝi* | ma-ten-MAN-dżi | Rzeczownik: *matenmanĝo* |

**Veki czy vekiĝi?** *Veki* budzi kogoś innego, *vekiĝi* to coś, co przytrafia się tobie: *La vekhorloĝo vekas min, kaj mi vekiĝas.* – „Budzik mnie budzi, a ja się budzę.” Samo *Mi vekis je la sesa* jest błędne; zob. [-ig- i -iĝ-](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/czasowniki-przechodnie/).

**Duŝi sin czy duŝiĝi?** ReVo podaje obie formy w jednym haśle, „duŝiĝi, sin duŝi”, jako „myć się pod prysznicem”. Żadnej nie przedkłada, a PMEG ich nie omawia, więc używaj dowolnej. To samo dotyczy *bani sin* i *baniĝi*.

**Vestiĝi** to zwykła forma z *-iĝ-* od *vesti* „ubierać (kogoś)” (podaje ją ESPDIC). Nie szukaj jej w ReVo: hasło *vestiĝo* jest tam innym słowem, znaczącym „ślad, pozostałość”. Więcej słów o odzieży jest na stronie [ubrania](https://esperantopedia.org/pl/rozmowki/ubrania/).

## W ciągu dnia

| Po polsku | Esperanto | Wymowa | Uwaga |
|---|---|---|---|
| iść do pracy | *iri al la laboro*, *iri al la laborejo* | I-ri al la la-BO-ro, I-ri al la la-bo-RE-jo | *laboro* „praca”, *laborejo* „miejsce pracy” |
| iść do szkoły | *iri al la lernejo* | I-ri al la ler-NE-jo | *lerni* + *-ej-* |
| wyruszyć | *ekiri* | e-KI-ri | *Mi ekiras je la oka.* „Wyruszam o ósmej.” |
| jechać autobusem | *veturi per buso* | we-TU-ri per BU-so | Albo *bicikli* „jeździć na rowerze” |
| pracować | *labori* | la-BO-ri | ReVo: *ntr* |
| uczyć się | *lerni* | LER-ni | Nowe umiejętności lub fakty; bez *sin* |
| studiować | *studi* | STU-di | Jakiś przedmiot |
| zrobić przerwę | *paŭzi* | PAŁ-zi | Rzeczownik: *paŭzo* |
| zjeść obiad | *tagmanĝi* | tag-MAN-dżi | Rzeczownik: *tagmanĝo* |
| kupować | *aĉeti* | a-CZE-ti | *Mi aĉetas panon.* „Kupuję chleb.” |
| gotować | *kuiri* | ku-I-ri | Więcej w [gotowaniu](https://esperantopedia.org/pl/rozmowki/kuchnia-i-gotowanie/) |
| sprzątać, czyścić | *purigi* | pu-RI-gi | Od *pura* „czysty” |
| zmywać naczynia | *lavi la vazaron* | LA-wi la wa-ZA-ron | ReVo: *vazaro* „naczynia”; *lavi la telerojn* „talerze” |
| prać ubrania | *lavi vestojn* | LA-wi WES-tojn | Pranie jako rzecz do prania: *lavotaĵo* |
| dzwonić | *telefoni* | te-le-FO-ni | *telefoni al iu* „dzwonić do kogoś” |

*Tagmanĝi* i pozostałe czasowniki posiłków są w ReVo oznaczone jako *tr*, więc jedzenie może być dopełnieniem: *Mi tagmanĝis supon.* – „Na obiad zjadłem zupę.” Pokoje, meble i sprzęty są na stronie [dom i mieszkanie](https://esperantopedia.org/pl/rozmowki/dom-i-mieszkanie/).

## Wieczór i noc

| Po polsku | Esperanto | Wymowa | Uwaga |
|---|---|---|---|
| wrócić do domu | *reveni hejmen* | re-WE-ni HEJ-men | *hejmen* „(do) domu” |
| zjeść kolację | *vespermanĝi* | wes-per-MAN-dżi | Rzeczownik: *vespermanĝo* |
| oglądać telewizję | *rigardi televidon*, *spekti televidon*, *televidi* | ri-GAR-di te-le-WI-don, SPEK-ti te-le-WI-don, te-le-WI-di | ReVo: *televidi* = *spekti televidon* |
| czytać | *legi* | LE-gi | *legi libron* „czytać książkę” |
| odpoczywać | *ripozi* | ri-PO-zi | ReVo: *ntr* |
| rozebrać się | *senvestiĝi* | sen-wes-TI-dżi | Przeciwieństwo *vestiĝi* |
| położyć się do łóżka | *enlitiĝi* | en-li-TI-dżi | *en lito* „do łóżka” + *-iĝi* |
| położyć się, ułożyć się | *kuŝiĝi* | ku-SZI-dżi | Niekoniecznie w łóżku |
| spać | *dormi* | DOR-mi | Stan snu |
| zasnąć | *ekdormi*, *endormiĝi* | ek-DOR-mi, en-dor-MI-dżi | Zob. niżej |

Sen opisują trzy czasowniki, a kilka kolejnych uzupełnia luki.

| Czasownik | Znaczenie | Przykład |
|---|---|---|
| *dormi* | spać, być we śnie | *La infanoj jam dormas.* – „Dzieci już śpią.” |
| *ekdormi* | zacząć spać, często nagle | *Mi legis kaj baldaŭ ekdormis.* – „Czytałem i wkrótce zasnąłem.” |
| *endormiĝi* | przejść w stan snu | *Mi tuj endormiĝis.* – „Od razu zasnąłem.” |
| *dormeti* | drzemać | *Post la tagmanĝo li dormetis.* – „Po obiedzie drzemał.” |
| *maldormi* | nie spać, czuwać | *Mi maldormis la tutan nokton.* – „Nie spałem całą noc.” |

PMEG określa *ekdormi* jako „zacząć spać, zasnąć”; przedrostek *ek-* dodaje nagły początek ([przedrostki](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/przedrostki/)). ReVo definiuje *endormiĝi* jako przejście w stan snu, więc oba słowa są bardzo bliskie. *Enlitiĝi* znaczy tylko położenie się do łóżka. Życzenie dobrej nocy znajdziesz na stronie [powitania](https://esperantopedia.org/pl/rozmowki/powitania/).

## Jak często i kiedy

| Po polsku | Esperanto | Wymowa | Uwaga |
|---|---|---|---|
| codziennie | *ĉiutage* | czi-u-TA-ge | |
| co rano | *ĉiumatene* | czi-u-ma-TE-ne | *ĉiuvespere* „co wieczór” |
| zawsze | *ĉiam* | CZI-am | |
| zwykle | *kutime* | ku-TI-me | Od *kutima* „zwyczajowy, nawykowy” |
| często / rzadko | *ofte / malofte* | OF-te / mal-OF-te | |
| czasami | *iafoje*, *kelkfoje*, *fojfoje* | i-a-FO-je, kelk-FO-je, foj-FO-je | Samo *foje* jest w ReVo niejednoznaczne |
| nigdy | *neniam* | ne-NI-am | Bez dodatkowego *ne* |
| o siódmej | *je la sepa* | je la SE-pa | *Je* przed godziną |
| najpierw / potem / w końcu | *unue / poste / fine* | u-NU-e / POS-te / FI-ne | Do porządkowania opowieści |

Przykłady: *Mi ĉiam matenmanĝas je la sepa.* – „Zawsze jem śniadanie o siódmej.” *Li kutime legas vespere.* – „Zwykle czyta wieczorem.” *Ŝi neniam laboras dimanĉe.* – „Nigdy nie pracuje w niedzielę.” Po polsku podwójne przeczenie jest obowiązkowe („nigdy nie pracuje”), po esperancku *neniam* wystarcza i dodatkowego *ne* nie ma. Zegar, daty i kolejne słowa o częstości są na stronie [godziny i daty](https://esperantopedia.org/pl/rozmowki/godziny-i-daty/).

## Sin i -iĝ-: czynność na sobie

Esperanto ma dwa narzędzia na „robię to sobie”. Pierwsze to zaimek zwrotny *sin*, który zastępuje podmiot, gdy podmiotem jest *li*, *ŝi*, *ĝi*, *ili* lub imię. Dla *mi*, *ni* i *vi* powtarzasz ten sam zaimek ([zaimki](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/zaimki/)).

| Zdanie | Znaczenie |
|---|---|
| *Mi lavas min.* | Myję się. |
| *Li lavas sin.* | On się myje. |
| *Li lavas lin.* | On myje innego mężczyznę. |
| *Ili vestas sin.* | Oni się ubierają. |

*Sin* nigdy nie jest podmiotem: *Si lavas* jest błędne (PMEG). Przy częściach ciała PMEG uznaje *Mi lavas al mi la manojn* i *Mi lavas miajn manojn* za równorzędne; *al mi* mówi, czyje to ręce. Polskie „myję sobie ręce” odpowiada więc dokładnie *Mi lavas al mi la manojn*: „sobie” to *al mi* (dla trzeciej osoby *al si*).

Drugie narzędzie to przyrostek *-iĝ-*, który robi z czasownika czasownik bez dopełnienia ([-ig- i -iĝ-](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/czasowniki-przechodnie/)). Tworzy *vekiĝi* od *veki*, *vestiĝi* od *vesti* i *duŝiĝi* od *duŝi*. Z wyrażenia miejsca tworzy *ellitiĝi* („z łóżka”) i *enlitiĝi* („do łóżka”) (PMEG). Przy myciu i ubieraniu oba sposoby są bliskie znaczeniem; PMEG zauważa, że czasownik z *-iĝ-* przedstawia czynność jako dziejącą się mniej więcej sama. Dzierżawcze mają tę samą regułę: *sia* znaczy „swój własny” podmiotu (*Li lavas sian vizaĝon.*), *lia* – cudzy.

## Polskie „się” po esperancku

Polskie „się” robi to, co w esperancie dzielą między siebie *sin* i *-iĝ-*, a do tego stoi przy wielu czasownikach, które w esperancie są zwykłe. Dlatego nie tłumacz „się” automatycznie jako *sin*.

| Po polsku | Po esperancku | Dlaczego |
|---|---|---|
| budzić się | *vekiĝi* | zdarzenie, które przytrafia się podmiotowi (*-iĝ-*) |
| myć się | *lavi sin* (*Mi lavas min*) | czynność na sobie (*sin*) |
| ubierać się | *vestiĝi*, *vesti sin* | oba sposoby |
| kąpać się | *baniĝi*, *bani sin* | oba sposoby |
| golić się, czesać się | *razi sin*, *kombi sin* | czynność na sobie (*sin*) |
| wstawać z łóżka | *ellitiĝi* | zmiana miejsca (*-iĝ-*) |
| kłaść się spać | *enlitiĝi* | zmiana miejsca (*-iĝ-*) |
| uczyć się | *lerni* | zwykły czasownik, bez *sin* |
| bać się | *timi* | zwykły czasownik, bez *sin* |
| śmiać się | *ridi* | zwykły czasownik, bez *sin* |
| cieszyć się | *ĝoji* | zwykły czasownik, bez *sin* |
| spieszyć się | *hasti* | zwykły czasownik, bez *sin* |

Polskie „się” nie zmienia się przez osoby: „myję się”, „myje się”, „myjemy się”. Esperanckie *sin* odnosi się tylko do podmiotu w trzeciej osobie, więc w pierwszej i drugiej powtarzasz zaimek: *Mi lavas min*, *ni lavas nin*, *vi lavas vin*, a *Mi lavas sin* jest błędne. Podobnie polskie „swój” (w „myję swoją twarz”) przy *mi* to *mia*: *Mi lavas mian vizaĝon*; *sia* jest tylko dla trzeciej osoby.

Uwaga na „myć zęby”: dosłowne *lavi la dentojn* byłoby kalką z polskiego, a zwykły zwrot to *brosi la dentojn*, czyli „szczotkować zęby”.

## Dzień opowiedziany w czasie teraźniejszym i przeszłym

Czasowniki nie zmieniają się przez osoby: *mi, li, ili lavas* (po polsku: myję, myje, myją). Czas teraźniejszy kończy się na *-as*; przeszły zamienia to na *-is* ([czasowniki](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/czasowniki/)). Reszta zostaje taka sama. Esperanto nie ma polskiego podziału na aspekt dokonany i niedokonany: zarówno „budziłem się”, jak i „obudziłem się” oddaje zwykle *mi vekiĝis*.

| Czas teraźniejszy (*-as*) | Czas przeszły (*-is*) | Po polsku (teraźniejszy / przeszły) |
|---|---|---|
| *Mi vekiĝas je la sesa kaj duono.* | *Mi vekiĝis je la sesa kaj duono.* | Budzę się / obudziłem się o wpół do siódmej. |
| *Mi ellitiĝas kaj duŝas min.* | *Mi ellitiĝis kaj duŝis min.* | Wstaję / wstałem z łóżka i biorę / wziąłem prysznic. |
| *Mi brosas la dentojn kaj vestas min.* | *Mi brosis la dentojn kaj vestis min.* | Myję / umyłem zęby i ubieram się / ubrałem się. |
| *Je la sepa mi matenmanĝas: mi manĝas panon kaj trinkas kafon.* | *Je la sepa mi matenmanĝis: mi manĝis panon kaj trinkis kafon.* | O siódmej jem / zjadłem śniadanie: chleb i kawa. |
| *Je la oka mi veturas per buso al la laborejo.* | *Je la oka mi veturis per buso al la laborejo.* | O ósmej jadę / pojechałem autobusem do pracy. |
| *Tagmeze mi tagmanĝas kun miaj kolegoj.* | *Tagmeze mi tagmanĝis kun miaj kolegoj.* | W południe jem / zjadłem obiad z kolegami. |
| *Vespere mi revenas hejmen kaj kuiras vespermanĝon.* | *Vespere mi revenis hejmen kaj kuiris vespermanĝon.* | Wieczorem wracam / wróciłem do domu i gotuję / ugotowałem kolację. |
| *Poste mi legas libron aŭ rigardas televidon.* | *Poste mi legis libron aŭ rigardis televidon.* | Potem czytam / czytałem książkę albo oglądam / oglądałem telewizję. |
| *Je la deka mi enlitiĝas kaj baldaŭ endormiĝas.* | *Je la deka mi enlitiĝis kaj baldaŭ endormiĝis.* | O dziesiątej kładę się / położyłem się do łóżka i wkrótce zasypiam / zasnąłem. |

Na jutro użyj *-os*: *Morgaŭ mi vekiĝos je la sesa.* – „Jutro obudzę się o szóstej.” Słowa o ciele, potrzebne przy prysznicu i szczoteczce, są na stronie [ciało i zdrowie](https://esperantopedia.org/pl/rozmowki/cialo-i-zdrowie/).

## Częste pytania

### Jak powiedzieć po esperancku „budzę się o siódmej”?

*Mi vekiĝas je la sepa.* Użyj *vekiĝi*, nie *veki*, bo nie budzisz nikogo innego. Z budzikiem: *La vekhorloĝo vekas min je la sepa.* – „Budzik budzi mnie o siódmej.”

### Jak powiedzieć po esperancku „myję się”?

*Mi lavas min.* Nie *Mi lavas sin*: *sin* odnosi się do podmiotu w trzeciej osobie (*Li lavas sin.* – „On się myje.”). W pierwszej i drugiej osobie powtarzasz zaimek: *min*, *nin*, *vin*.

### Jak powiedzieć po esperancku „wziąć prysznic”?

*Duŝi sin* lub *duŝiĝi*; ReVo podaje obie formy i żadnej nie przedkłada. *Mi duŝas min ĉiumatene.* – „Codziennie rano biorę prysznic.”

### Czym różni się ellitiĝi od leviĝi?

*Ellitiĝi* jest konkretne: wychodzisz z łóżka (ReVo). *Leviĝi* jest szersze: znaczy też unosić się (*La suno leviĝas.* – „Słońce wschodzi.”) i wstawać z krzesła, a rano jest częste w znaczeniu „wstawać”.

### Czym różni się dormi od ekdormi i endormiĝi?

*Dormi* to być we śnie. *Ekdormi* i *endormiĝi* znaczą oba zasypianie; *ek-* podkreśla nagły początek. *Enlitiĝi* to tylko położenie się do łóżka.

## Źródła

- ReVo: [veki, vekiĝi](https://reta-vortaro.de/revo/art/vek.html), [lito, ellitiĝi, enlitiĝi](https://reta-vortaro.de/revo/art/lit.html), [levi, leviĝi](https://reta-vortaro.de/revo/art/lev.html), [duŝi, duŝiĝi](https://reta-vortaro.de/revo/art/dusx.html), [bani, baniĝi](https://reta-vortaro.de/revo/art/ban.html), [lavi](https://reta-vortaro.de/revo/art/lav.html), [razi](https://reta-vortaro.de/revo/art/raz.html), [kombi](https://reta-vortaro.de/revo/art/komb.html), [brosi, dentobroso](https://reta-vortaro.de/revo/art/bros.html), [vesti, senvestiĝi](https://reta-vortaro.de/revo/art/vest.html), [vestiĝo](https://reta-vortaro.de/revo/art/vestigx.html)
- ReVo: [manĝi, matenmanĝi, tagmanĝi, vespermanĝi](https://reta-vortaro.de/revo/art/mangx.html), [dormi, endormiĝi, dormeti, maldormi](https://reta-vortaro.de/revo/art/dorm.html), [spekti](https://reta-vortaro.de/revo/art/spekt.html), [televidi](https://reta-vortaro.de/revo/art/televid.html), [labori](https://reta-vortaro.de/revo/art/labor.html), [aĉeti](https://reta-vortaro.de/revo/art/acxet.html), [kuiri](https://reta-vortaro.de/revo/art/kuir.html), [purigi](https://reta-vortaro.de/revo/art/pur.html), [vazaro](https://reta-vortaro.de/revo/art/vaz.html), [kuŝiĝi](https://reta-vortaro.de/revo/art/kusx.html), [vekhorloĝo](https://reta-vortaro.de/revo/art/horlog.html), [kutimi](https://reta-vortaro.de/revo/art/kutim.html), [ofte](https://reta-vortaro.de/revo/art/oft.html), [foje](https://reta-vortaro.de/revo/art/foj.html), [neniam](https://reta-vortaro.de/revo/art/neniam.html)
- PMEG: [IĜ (ellitiĝi, enlitiĝi, senvestiĝi)](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/sufiksoj/igh.html), [EK (ekdormi)](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/prefiksoj/ek.html), [Si en simplaj frazoj](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/pronomoj/si/simplaj_frazoj.html), [Verboj kun al-komplemento (lavi)](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/verboj_frazroloj/al.html), [Mallongigitaj frazoj (Mi vekiĝis je la sepa horo…)](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/frazospecoj/mallongigitaj_frazoj.html), [E-vortoj: bazaj reguloj (matene)](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/e-vortoj/bazaj_reguloj.html)
- [ESPDIC](https://www.denisowski.org/Esperanto/ESPDIC/espdic_readme.html): vestiĝi, duŝi sin, ĉiumatene, ĉiutage, kutime