# Gotowanie po esperancku: słownictwo kuchenne i przepis

Source: https://esperantopedia.org/pl/rozmowki/kuchnia-i-gotowanie/
Language: pl
Updated: 2026-10-11

> Kuchnia to kuirejo, gotować kuiri, wrzeć boli: słownictwo o garnkach, przyborach i czynnościach kuchennych z wymową oraz przepis na naleśniki.

Kuchnia to ***kuirejo***, od *kuiri* – „gotować” i *-ej-* – „miejsce”. Główne czasowniki kuchenne to ***kuiri*** – „gotować”, ***boli*** – „wrzeć”, ***friti*** – „smażyć”, ***baki*** – „piec” i ***rosti*** – „opiekać”. Wiele przyborów nazwano od czasownika: *tranĉi* – „kroić” daje *tranĉilo* – „nóż”. Słowa o jedzeniu są na stronie [jedzenie i picie](https://esperantopedia.org/pl/rozmowki/jedzenie-i-picie/), a reszta domu na stronie [dom i mieszkanie](https://esperantopedia.org/pl/rozmowki/dom-i-mieszkanie/). Zapis wymowy dzieli słowa na sylaby, a sylaba akcentowana jest zapisana wielkimi literami; dźwięki są zapisane po polsku (ĉ = cz, ĝ = dż, ŝ = sz, ĵ = ż, v = w, c = jak w „cena”).

## Kuchnia i urządzenia

| Po polsku | Esperanto | Wymowa | Uwaga |
|---|---|---|---|
| kuchnia (pomieszczenie) | *kuirejo* | ku-i-RE-jo | Miejsce do gotowania |
| piekarnik | *bakforno* | bak-FOR-no | *Forno* do pieczenia |
| piec (do pieczenia, wypału, ogrzewania) | *forno* | FOR-no | Szerzej: do pieczenia, topienia lub ogrzewania |
| kuchenka | *fornelo* | for-NE-lo | Piekarnik plus płyta grzejna lub palniki |
| komora piekarnika | *bakujo* | ba-KU-jo | *baki* + *-uj-* |
| lodówka | *fridujo* | fri-DU-jo | Słownik ReVo uznaje *frida* – „zimny” za neologizm |
| zamrażarka | *frostujo* | fros-TU-jo | Żywność przechowuje się tam miesiącami |
| czajnik | *bolkruĉo* | bol-KRU-czo | Z uchwytem, pokrywką i dziobkiem |

Polskie „kuchnia” ma trzy znaczenia, a esperanto rozdziela je na trzy słowa: pomieszczenie to *kuirejo*, urządzenie z palnikami („kuchnia gazowa”) to *fornelo*, a sztuka gotowania to *kuirarto* (ReVo: „sztuka kulinarna”). Polskie „piec” to z kolei rzeczownik i czasownik w jednym słowie, a w esperanto są to *forno* i *baki*.

## Garnki, patelnie i przybory

| Po polsku | Esperanto | Wymowa | Uwaga |
|---|---|---|---|
| garnek | *poto* | PO-to | Także doniczka |
| rondel | *kaserolo* | ka-se-RO-lo | Głębszy niż *pato* |
| patelnia | *pato* | PA-to | Płytka, z długim uchwytem; ReVo podaje też *fritilo* |
| pokrywka | *kovrilo* | ko-WRI-lo | *kovri* – „przykrywać” |
| sito, durszlak | *kribrilo* | kri-BRI-lo | *kribri* – „przesiewać” |
| tarka | *raspilo* | ras-PI-lo | *raspi* – „trzeć na tarce” |
| trzepaczka, mikser | *kirlilo* | kir-LI-lo | Do ubijania jajek lub śmietany |
| chochla, czerpak | *ĉerpilo* | czer-PI-lo | Do nabierania płynu |
| waga | *pesilo* | pe-SI-lo | Do ważenia |

## Talerze i sztućce

| Po polsku | Esperanto | Wymowa | Uwaga |
|---|---|---|---|
| talerz | *telero* | te-LE-ro | Płytki, do jedzenia |
| półmisek, danie | *plado* | PLA-do | Półmisek do podawania albo potrawa na nim |
| miska | *bovlo* | BOW-lo | Naczynie bez szyjki |
| filiżanka | *taso* | TA-so | Na gorące napoje |
| szklanka, kieliszek | *glaso* | GLA-so | Wyższa niż szeroka |
| nóż | *tranĉilo* | tran-CZI-lo | |
| widelec | *forko* | FOR-ko | |
| łyżka | *kulero* | ku-LE-ro | |
| sztućce | *manĝilaro* | man-dżi-LA-ro | *manĝi* + *-il-* + *-ar-* |

## Czasowniki kuchenne

Prawie wszystkie czasowniki kuchenne są przechodnie: biorą dopełnienie z *-n* (zob. [biernik](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/biernik/)).

| Po polsku | Esperanto | Wymowa | Uwaga |
|---|---|---|---|
| gotować | *kuiri* | ku-I-ri | Czasownik ogólny |
| gotować we wrzątku | *bolkuiri* | bol-ku-I-ri | W wrzącej wodzie |
| smażyć | *friti* | FRI-ti | W gorącym oleju lub tłuszczu |
| piec | *baki* | BA-ki | W piecu lub w popiele |
| opiekać | *rosti* | ROS-ti | Bez dodatku tłuszczu lub wody |
| grillować | *kradrosti* | krad-ROS-ti | Na ruszcie nad ogniem |
| dusić | *stufi* | STU-fi | Powoli, w zamkniętym garnku |
| gotować na parze | *vaporkuiri* | wa-por-ku-I-ri | *vaporo* – „para” + *kuiri* |

## Polskie „gotować”, „piec” i „smażyć” po esperancku

Polskie „gotować” rozpada się w esperanto na kilka czasowników, bo trzeba odróżnić, co robi człowiek, a co robi płyn lub jedzenie. „Piec” to zwykle *baki*, a *rosti* oznacza opiekanie bez tłuszczu i wody, na przykład na ruszcie albo przy ognisku.

| Po polsku | Esperanto | Przykład |
|---|---|---|
| gotować obiad, ugotować | *kuiri* | *Mi kuiras vespermanĝon.* – „Gotuję kolację.” |
| gotować ziemniaki we wrzątku | *bolkuiri* | *Mi bolkuiras terpomojn.* – „Gotuję ziemniaki.” |
| zagotować wodę, mleko | *boligi* | *Mi boligas akvon.* – „Zagotowuję wodę.” |
| woda wrze | *boli* | *La akvo bolas.* – „Woda wrze.” |
| zupa się gotuje | *kuiriĝi* | *La supo kuiriĝas.* – „Zupa się gotuje.” |
| smażyć jajka | *friti* | *Mi fritas ovojn.* – „Smażę jajka.” |
| piec chleb lub ciasto | *baki* | *Mi bakas panon.* – „Piekę chleb.” |
| opiekać kiełbaski | *rosti* | *Ni rostas kolbasetojn.* – „Opiekamy kiełbaski.” |
| dusić mięso | *stufi* | *Ŝi stufas viandon.* – „Dusi mięso.” |

ReVo opisuje *bakujo* jako komorę, w której piecze się mięso i ciasta, więc „upiec mięso w piekarniku” to także *baki*.

## Przygotowanie jedzenia

| Po polsku | Esperanto | Wymowa | Uwaga |
|---|---|---|---|
| kroić, ciąć | *tranĉi* | TRAN-czi | |
| siekać, rąbać | *haki* | HA-ki | Uderzać, by rozciąć na części |
| obierać | *senŝeligi* | sen-sze-LI-gi | ReVo: *senŝeligi terpomon* |
| mieszać | *miksi* | MIK-si | |
| ubijać, szybko mieszać | *kirli* | KIR-li | Szybki ruch obrotowy |
| ugniatać | *knedi* | KNE-di | Mąka i woda w ciasto |
| lać, nalewać | *verŝi* | WER-szi | Płyn |
| sypać | *ŝuti* | SZU-ti | Ziarno, piasek, mąkę |
| dodawać | *aldoni* | al-DO-ni | |
| smarować | *ŝmiri* | SZMI-ri | Cienką warstwą tłuszczu |
| solić / przyprawiać | *sali / spici* | SA-li / SPI-ci | Dodać soli / dodać przypraw |
| próbować (smaku) | *gustumi* | gus-TU-mi | Celowo |

*Gusti* to inny czasownik i nie ma dopełnienia: *La supo bongustas.* „Zupa jest smaczna.” Porównaj *Mi gustumas la supon.* „Próbuję zupy.” Polskie „gustować w czymś” („lubić coś”) to po esperancku *ŝati*, a nie *gustumi*.

Polskie „lać” i „sypać” odpowiadają dokładnie *verŝi* i *ŝuti*: mąkę się sypie, mleko się leje. Angielski ma tu jedno „pour”.

## Ciepło i zimno

| Po polsku | Esperanto | Wymowa | Uwaga |
|---|---|---|---|
| podgrzewać, grzać | *varmigi* | war-MI-gi | |
| studzić, chłodzić | *malvarmigi* | mal-war-MI-gi | |
| topić | *fandi* | FAN-di | *fandiĝi* – „topnieć samo” |
| tajać | *degeli* | de-GE-li | Nieprzechodni; „rozmrażać (coś)” to *degeligi* |
| mrozić, zamrażać | *frostigi* | fros-TI-gi | Sprawić, że jest lodowato zimno |
| być zimnym | *fridi* | FRI-di | ReVo podaje przykład z lodówką |

## Wrzeć, topnieć, gotować: -ig- i -iĝ- w kuchni

Po polsku „woda wrze”, ale „gotuję wodę”, „masło topnieje”, ale „topię masło”: raz mówi to płyn lub jedzenie, raz człowiek. Angielski używa jednego czasownika do „woda wrze” i „gotuję wodę”, esperanto – dwóch, tak jak polszczyzna. *Boli* to, co robi płyn, a *boligi* – to, co robisz z płynem. Inne czasowniki idą w drugą stronę: *kuiri* to to, co robisz z jedzeniem, a *kuiriĝi* – to, co dzieje się z jedzeniem. Zasada jest opisana na stronie [-ig- i -iĝ-](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/czasowniki-przechodnie/).

| Czasowniki | Samo z siebie | Ktoś to robi |
|---|---|---|
| *boli* → *boligi* | *La lakto bolas.* „Mleko wrze.” | *Mi boligas la lakton.* „Zagotowuję mleko.” |
| *kuiriĝi* ← *kuiri* | *La supo kuiriĝas.* „Zupa się gotuje.” | *Mi kuiras la supon.* „Gotuję zupę.” |
| *fandiĝi* ← *fandi* | *La butero fandiĝas.* „Masło topnieje.” | *Mi fandas la buteron.* „Topię masło.” |
| *degeli* → *degeligi* | *La viando degelas.* „Mięso rozmraża się.” | *Mi degeligas la viandon.* „Rozmrażam mięso.” |

## Miary

| Po polsku | Esperanto | Wymowa | Uwaga |
|---|---|---|---|
| kilogram / gram | *kilogramo / gramo* | ki-lo-GRA-mo / GRA-mo | |
| dekagram | *dekagramo* | de-ka-GRA-mo | 10 g; polskie „10 dag” to 100 g |
| litr | *litro* | LI-tro | |
| mililitr | *mililitro* | mi-li-LI-tro | Tysięczna część litra |
| decylitr | *decilitro* | de-ci-LI-tro | Dziesiąta część litra |
| filiżanka (miara) | *taso* | TA-so | ReVo: ok. 150 ml w kuchni |
| łyżka | *supkulero* | sup-ku-LE-ro | Ok. 15 ml |
| łyżeczka | *tekulero* | te-ku-LE-ro | Ok. 5 ml |
| kawałek / plasterek | *peco / tranĉaĵo* | PE-co / tran-CZA-żo | |
| połowa / ćwierć | *duono / kvarono* | du-O-no / kwa-RO-no | *duono de la kuko* – „połowa ciasta” |

To, co mierzysz, stoi po *da* i nie dostaje *-n*: *du tasoj da faruno* – „dwie filiżanki mąki”. Miara jest dopełnieniem: *Mi aldonas du tasojn da faruno.* – „Dodaję dwie filiżanki mąki.” Więcej zasad dla *da* jest na stronie [jedzenie i picie](https://esperantopedia.org/pl/rozmowki/jedzenie-i-picie/).

Polskie przepisy podają zwykle gramy, mililitry albo „szklanki”, „łyżki” i „łyżeczki”. „Szklanka” to w Polsce zwykle około 250 ml, a *taso* według ReVo to około 150 ml, więc „szklanki mąki” lepiej nie zamieniać na *tasoj*. Napisz gramy albo mililitry: *250 mililitroj da lakto*. Decylitrów, których używa się w przepisie poniżej, w polskich przepisach spotkasz rzadko (3 dl to 300 ml).

## Przepis: krespoj (naleśniki)

Przepis to ***recepto***, a składnik – ***ingredienco***. ReVo definiuje *krespo* jako cienki wypiek z mąki, mleka i jajek, smażony na patelni, zwany też *patkuko*; po polsku to „naleśnik”.

**Ingrediencoj** – składniki: *150 gramoj da faruno* (150 g mąki), *3 decilitroj da lakto* (3 dl mleka), *2 ovoj* (2 jajka), *iom da salo* (odrobina soli), *1 supkulero da oleo* (1 łyżka oleju), *sukero kaj citrono* (cukier i cytryna).

**Kiel prepari** – jak przygotować:

1. *Metu la farunon en grandan bovlon.* – Wsyp mąkę do dużej miski.
2. *Rompu la ovojn en la bovlon kaj aldonu la lakton kaj iom da salo.* – Wbij jajka do miski i dodaj mleko oraz odrobinę soli.
3. *Kirlu la miksaĵon per forko, ĝis ĝi fariĝos glata.* – Ubijaj ciasto widelcem, aż będzie gładkie.
4. *Lasu la miksaĵon ripozi dek minutojn.* – Zostaw ciasto na dziesięć minut, niech odpocznie.
5. *Varmigu la paton kaj ŝmiru ĝin per iom da oleo.* – Rozgrzej patelnię i posmaruj ją odrobiną oleju.
6. *Verŝu en la paton iom de la miksaĵo.* – Wlej na patelnię trochę ciasta.
7. *Fritu la krespon du minutojn, turnu ĝin kaj fritu ĝin ankoraŭ unu minuton.* – Smaż naleśnik dwie minuty, odwróć go i smaż jeszcze minutę.
8. *Ripetu, ĝis la miksaĵo finiĝos.* – Powtarzaj, aż ciasto się skończy.
9. *Servu la krespojn kun sukero kaj citrono.* – Podawaj naleśniki z cukrem i cytryną.

Kroki przepisu to rozkazy na *-u* (zob. [czasowniki](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/czasowniki/)); dodaj *ni*, by powiedzieć „zróbmy”: *Ni kuiru!* – „Gotujmy!” Czas trwania dostaje *-n* bez przyimka: *du minutojn* – „dwie minuty”. A *da* nigdy nie stoi przed *la*: *iom da salo* – „odrobina soli”, ale *iom de la miksaĵo* – „trochę tego ciasta”.

## Kuchenne pułapki dla Polaka

Kilka esperanckich słów kuchennych wygląda jak polskie, ale znaczy co innego, a jedno polskie słowo rozpada się na dwa esperanckie.

| Polskie słowo | Esperanto | Różnica |
|---|---|---|
| „pot” | *poto* | To „garnek” (także doniczka). Polski „pot” to *ŝvito*. |
| „sala” | *salo* | To „sól”. |
| „haki” | *haki* | To czasownik „siekać, rąbać”. Polski „hak” to *hoko*. |
| „knedle” | *knedi* | To „ugniatać ciasto”, a nie nazwa potrawy. |
| „gustować” | *gustumi* | To „próbować smaku”. „Gustować w czymś” to *ŝati*. |
| „szkło” | *glaso* | To „szklanka” lub „kieliszek”. Szkło jako materiał to *vitro*. |
| „ciasto” | *pasto* i *kuko* | Dwa słowa: *pasto* to surowe ciasto do ugniatania, *kuko* to upieczone ciasto lub ciastko. |
| „czerpak” | *ĉerpilo* | Prawdziwy przyjaciel: *ĉerpi* to „czerpać”, a *ĉerpilo* – „czerpak, chochla”. |

## Jak powstają słowa kuchenne

| Cząstka | Znaczenie | Przykłady |
|---|---|---|
| *-ej-* | miejsce | *kuirejo* kuchnia, *bakejo* piekarnia |
| *-il-* | narzędzie, urządzenie | *tranĉilo* nóż, *raspilo* tarka, *rostilo* urządzenie do opiekania |
| *-uj-* | pojemnik | *fridujo* lodówka, *piprujo* pieprzniczka, *salujo* solniczka |
| *-aĵ-* | konkretna rzecz | *kuiraĵo* potrawa, *fritaĵo* smażone jedzenie, *bakaĵo* wypieki |
| *-ist-* | osoba o zawodzie | *kuiristo* kucharz, *bakisto* piekarz |
| *-ar-* | zbiór | *manĝilaro* sztućce, *vazaro* naczynia |

PMEG podaje, że słowa z *-il-* zwykle powstają od czasowników, więc czasownik kuchenny daje swoje narzędzie: *rosti* → *rostilo*, *miksi* → *miksilo*. Nie każde takie słowo jest używane: ReVo oznacza *bolilo* jako „do unikania” i woli *bolkruĉo*. Zob. [przyrostki](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/przyrostki/) i [słowotwórstwo](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/slowotworstwo/). *Kuirilo* to dowolne narzędzie lub urządzenie kuchenne.

Polskie przyrostki działają podobnie: „piekarnia” odpowiada *bakejo* (*-ej-*), „piekarz” – *bakisto* (*-ist-*), a „solniczka” i „pieprzniczka” – *salujo* i *piprujo* (*-uj-*).

## Częste pytania

### Jak jest „kuchnia” po esperancku?

*Kuirejo*, od *kuiri* – „gotować” i *-ej-* – „miejsce”. Kuchenka, czyli urządzenie, to *fornelo*.

### Jak jest „gotować” po esperancku?

*Kuiri*: *Mi kuiras vespermanĝon.* – „Gotuję kolację.” Dokładniejsze są *friti*, *baki*, *rosti* i *bolkuiri*.

### Jaka jest różnica między boli a boligi?

*Boli* to, co robi płyn: *La akvo bolas.* – „Woda wrze.” *Boligi* to, co robisz z płynem: *Mi boligas akvon.* – „Zagotowuję wodę.” Dla jedzenia we wrzątku powiedz *bolkuiri*: *Mi bolkuiras terpomojn.* – „Gotuję ziemniaki.”

### Jak podać ilości w przepisie po esperancku?

Nazwij miarę, potem *da*: *taso da lakto* – „filiżanka mleka”, *supkulero da oleo* – „łyżka oleju”.

## Źródła

- ReVo: [kuiri, kuirejo, kuiriĝi](https://reta-vortaro.de/revo/art/kuir.html), [forno, bakforno](https://reta-vortaro.de/revo/art/forn.html), [fornelo](https://reta-vortaro.de/revo/art/fornel.html), [baki, bakujo](https://reta-vortaro.de/revo/art/bak.html), [fridujo, fridi](https://reta-vortaro.de/revo/art/frid.html), [frostujo, frostigi](https://reta-vortaro.de/revo/art/frost.html), [boli, bolilo, bolkruĉo](https://reta-vortaro.de/revo/art/bol.html), [pesilo](https://reta-vortaro.de/revo/art/pes.html)
- ReVo: [poto](https://reta-vortaro.de/revo/art/pot.html), [kaserolo](https://reta-vortaro.de/revo/art/kasero.html), [pato](https://reta-vortaro.de/revo/art/pat.html), [kovrilo](https://reta-vortaro.de/revo/art/kovr.html), [kribrilo](https://reta-vortaro.de/revo/art/kribr.html), [raspilo](https://reta-vortaro.de/revo/art/rasp.html), [kirlilo, kirli](https://reta-vortaro.de/revo/art/kirl.html), [ĉerpilo, ĉerpi](https://reta-vortaro.de/revo/art/cxerp.html), [telero](https://reta-vortaro.de/revo/art/teler.html), [plado](https://reta-vortaro.de/revo/art/plad.html), [bovlo](https://reta-vortaro.de/revo/art/bovl.html), [taso](https://reta-vortaro.de/revo/art/tas.html), [glaso](https://reta-vortaro.de/revo/art/glas.html), [vitro](https://reta-vortaro.de/revo/art/vitr.html), [tranĉilo, tranĉi](https://reta-vortaro.de/revo/art/trancx.html), [forko](https://reta-vortaro.de/revo/art/fork.html), [kulero, supkulero](https://reta-vortaro.de/revo/art/kuler.html), [manĝilaro](https://reta-vortaro.de/revo/art/mangx.html)
- ReVo: [friti](https://reta-vortaro.de/revo/art/frit.html), [rosti, kradrosti](https://reta-vortaro.de/revo/art/rost.html), [stufi](https://reta-vortaro.de/revo/art/stuf.html), [haki](https://reta-vortaro.de/revo/art/hak.html), [hoko](https://reta-vortaro.de/revo/art/hok.html), [senŝeligi](https://reta-vortaro.de/revo/art/sxel.html), [miksi](https://reta-vortaro.de/revo/art/miks.html), [knedi](https://reta-vortaro.de/revo/art/kned.html), [pasto](https://reta-vortaro.de/revo/art/past.html), [kuko](https://reta-vortaro.de/revo/art/kuk.html), [verŝi](https://reta-vortaro.de/revo/art/versx.html), [ŝuti](https://reta-vortaro.de/revo/art/sxut.html), [ŝmiri](https://reta-vortaro.de/revo/art/sxmir.html), [salo](https://reta-vortaro.de/revo/art/sal.html), [ŝvito](https://reta-vortaro.de/revo/art/sxvit.html), [gustumi](https://reta-vortaro.de/revo/art/gust.html), [varmigi](https://reta-vortaro.de/revo/art/varm.html), [fandi](https://reta-vortaro.de/revo/art/fand.html), [degeli, degeligi](https://reta-vortaro.de/revo/art/degel.html), [gramo](https://reta-vortaro.de/revo/art/gram.html), [dekagramo](https://reta-vortaro.de/revo/art/dekagr.html), [litro](https://reta-vortaro.de/revo/art/litr.html), [mililitro](https://reta-vortaro.de/revo/art/mililitr.html), [decilitro](https://reta-vortaro.de/revo/art/decili.html), [krespo](https://reta-vortaro.de/revo/art/kresp.html), [recepto](https://reta-vortaro.de/revo/art/recept.html), [ingredienco](https://reta-vortaro.de/revo/art/ingred.html), [piprujo](https://reta-vortaro.de/revo/art/pipr.html), [kuirarto](https://reta-vortaro.de/revo/art/art.html)
- PMEG: [IL](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/sufiksoj/il.html), [UJ](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/sufiksoj/uj.html), [EJ](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/sufiksoj/ej.html), [AĴ](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/sufiksoj/ajh.html), [AR](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/sufiksoj/ar.html), [IST](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/sufiksoj/ist.html), [U](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/verboj/vola.html), [N por mezuro](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/rolmontriloj/n/mezuro.html), [Da – bazaj reguloj](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/rolmontriloj/rolvortetoj/da/bazaj_reguloj.html), [Da – detalaj reguloj](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/rolmontriloj/rolvortetoj/da/detalaj_reguloj.html), [IG](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/sufiksoj/ig.html), [IĜ](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/sufiksoj/igh.html)