# Polityka i społeczeństwo po esperancku: słowa do debat

Source: https://esperantopedia.org/pl/rozmowki/polityka-i-spoleczenstwo/
Language: pl
Updated: 2026-10-11

> Rząd to registaro, głosować to voĉdoni, ustawa to leĝo: 80 słów esperanckich o wiadomościach, wyborach i debacie, z wymową i zwrotami.

Polityka to ***politiko***, rząd – ***registaro***, a głosować – ***voĉdoni***. Większość słów politycznych to międzynarodowe rdzenie z esperancką końcówką, więc *parlamento*, *kandidato*, *demokratio* i *traktato* wyglądają znajomo. Strona grupuje około 80 słów tematycznie, a potem dodaje zwroty do dyskusji i słowotwórstwo. Słowa są neutralnymi nazwami; strona nie opowiada się po żadnej ze stron. Zapis wymowy dzieli słowa na sylaby, a sylaba akcentowana jest zapisana wielkimi literami; dźwięki są zapisane po polsku (ĉ = cz, ĝ = dż, ĵ = ż, ŝ = sz, ŭ = ł, v = w, c = jak w „cena”; zob. [alfabet i wymowa](https://esperantopedia.org/pl/nauka/alfabet/)).

## Państwo i władza

*Ŝtato* to organizacja polityczna, a *lando* – terytorium; oba słowa służą do określenia „kraju”. *Registaro* to *reg·ist·ar·o*: *reg-* „rządzić”, *-ist-* dla osoby, *-ar-* dla grupy. Pojedynczy członek rządu to *registo* (ReVo).

| Po polsku | Esperanto | Wymowa | Uwaga |
|---|---|---|---|
| polityka | *politiko* | po-li-TI-ko | jedno słowo na politykę jako dziedzinę i jako linię działania |
| państwo | *ŝtato* | SZTA-to | |
| rząd | *registaro* | re-gis-TA-ro | |
| minister | *ministro* | mi-NIS-tro | ministerstwo: *ministerio*, *ministrejo* |
| premier | *ĉefministro* | czef-mi-NIS-tro | *ĉefo* „szef” + *ministro* |
| prezydent kraju | *prezidento* | pre-zi-DEN-to | ReVo: szczególny status *prezidanto* |
| przewodniczący, prezes (obrad, organizacji) | *prezidanto* | pre-zi-DAN-to | od *prezidi* „przewodniczyć” |
| głowa państwa | *ŝtatestro* | szta-TES-tro | *ŝtat-* + *-estr-* „przywódca” |
| król, królowa | *reĝo*, *reĝino* | RE-dżo, re-DŻI-no | |
| republika | *respubliko* | res-pu-BLI-ko | |
| parlament | *parlamento* | par-la-MEN-to | |
| poseł, deputowany | *deputito* | de-pu-TI-to | znaczy też „zastępca” |
| ustawa, prawo | *leĝo* | LE-dżo | |
| konstytucja | *konstitucio* | kon-sti-tu-CI-o | |
| sąd | *juĝejo* | ju-DŻE-jo | *juĝi* „sądzić” + *-ej-* „miejsce”; także *tribunalo* |
| burmistrz | *urbestro* | ur-BES-tro | *urbo* „miasto” + *-estr-* |

## Wybory i partie

*Elekti* – „wybierać” ma dopełnienie bliższe, więc wymaga [biernika](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/biernik/) *-n*: *Ni elektas la urbestron*. Po *voĉdoni* – „głosować” przyimek mówi, jak: *voĉdoni por la propono* – „za”, *voĉdoni kontraŭ la propono* – „przeciw”, *voĉdoni pri la propono* – „nad” (zob. [przyimki](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/przyimki/)). ReVo ma też *baloti* – „głosować kartą”, ale zaznacza, że zawsze można je zastąpić przez *voĉdoni* albo *elekti*.

| Po polsku | Esperanto | Wymowa | Uwaga |
|---|---|---|---|
| wybory, wybór | *elekto* | e-LEK-to | |
| wybierać | *elekti* | e-LEK-ti | z *-n* |
| głosować | *voĉdoni* | wocz-DO-ni | *voĉo* „głos” + *doni* „dawać” |
| głosowanie (czynność) | *voĉdono* | wocz-DO-no | |
| prawo wyborcze | *voĉdonrajto* | wocz-don-RAJ-to | |
| karta do głosowania | *balotilo* | ba-lo-TI-lo | |
| lokal wyborczy | *balotejo* | ba-lo-TE-jo | *-ej-* „miejsce” |
| kandydat | *kandidato* | kan-di-DA-to | |
| partia | *partio* | par-TI-o | członek: *partiano* |
| kampania | *kampanjo* | kam-PAN-jo | |
| większość | *plimulto* | pli-MUL-to | także *majoritato* (rzadkie, ReVo) |
| mniejszość | *malplimulto* | mal-pli-MUL-to | *mal-* „przeciwieństwo” |
| opozycja | *opozicio* | o-po-zi-CI-o | |
| referendum | *referendumo* | re-fe-ren-DU-mo | |

## Prawa, społeczeństwo i gospodarka

| Po polsku | Esperanto | Wymowa | Uwaga |
|---|---|---|---|
| prawo (uprawnienie) | *rajto* | RAJ-to | |
| wolność | *libereco* | li-be-RE-co | |
| równość | *egaleco* | e-ga-LE-co | |
| sprawiedliwość | *justeco* | jus-TE-co | |
| demokracja | *demokratio* | de-mo-kra-TI-o | |
| dyktatura | *diktaturo* | dik-ta-TU-ro | |
| społeczeństwo | *socio* | so-CI-o | |
| obywatel | *civitano* | ci-wi-TA-no | |
| lud, ludność narodu | *popolo* | po-PO-lo | |
| podatek | *imposto* | im-POS-to | liczba mnoga *impostoj* |
| gospodarka | *ekonomio* | e-ko-no-MI-o | |
| związek zawodowy | *sindikato* | sin-di-KA-to | pracownicy: *laboristoj*, zob. [praca i zawody](https://esperantopedia.org/pl/rozmowki/zawody-i-praca/) |
| strajk | *striko* | STRI-ko | |
| demonstracja | *manifestacio* | ma-ni-fes-ta-CI-o | |
| lewica, prawica (skrzydła polityczne) | *maldekstra*, *dekstra* | mal-DEKS-tra, DEKS-tra | przymiotniki; ReVo notuje oba znaczenia polityczne |

## Wiadomości i debata

*Novaĵo* składa się z *nov-* „nowy” i *-aĵ-* „rzecz”: to jedna wiadomość, zwykle w liczbie mnogiej *novaĵoj*. Gazeta to *gazeto* albo *ĵurnalo*. Mimo wyglądu *ĵurnalo* to gazeta lub biuletyn wiadomości (ReVo), a nie dziennik osobisty.

| Po polsku | Esperanto | Wymowa | Uwaga |
|---|---|---|---|
| wiadomości | *novaĵo* | no-WA-żo | |
| gazeta | *gazeto*, *ĵurnalo* | ga-ZE-to, żur-NA-lo | |
| dziennikarz | *ĵurnalisto* | żur-na-LIS-to | |
| prasa | *gazetaro* | ga-ze-TA-ro | wszystkie gazety danego miejsca |
| środki masowego przekazu | *amaskomunikilo* | a-mas-ko-mu-ni-KI-lo | *amas-* „masowy” |
| fakt | *fakto* | FAK-to | |
| opinia | *opinio* | o-pi-NI-o | myśleć, uważać: *opinii* |
| debata | *debato* | de-BA-to | |
| dyskusja, dyskutować | *diskuto*, *diskuti* | dis-KU-to, dis-KU-ti | |
| argument | *argumento* | ar-gu-MEN-to | |
| propozycja, proponować | *propono*, *proponi* | pro-PO-no, pro-PO-ni | |
| zgadzać się | *konsenti* | kon-SEN-ti | |
| nie zgadzać się | *malkonsenti* | mal-kon-SEN-ti | *mal-* + *konsenti* |
| porozumienie | *interkonsento* | in-ter-kon-SEN-to | |
| kompromis | *kompromiso* | kom-pro-MI-so | |
| wspierać | *subteni*, *apogi* | sub-TE-ni, a-PO-gi | |
| sprzeciwiać się | *kontraŭi* | kon-TRAŁ-i | |

## Sprawy międzynarodowe

Organizacja Narodów Zjednoczonych to ***Unuiĝintaj Nacioj*** (*UN*), utworzone z *unuiĝi* „jednoczyć się”, końcówki imiesłowu *-int-* i liczby mnogiej *-aj*. ReVo zauważa, że *nacio* zwykle znaczy „lud”; znaczenie „państwo” pojawia się w terminach tłumaczonych z angielskiego, jak ten. Unia Europejska to ***Eŭropa Unio*** (*EU*), zdefiniowana w ReVo jako gospodarczy i polityczny związek państw europejskich, założony w 1993 roku. Światowy Związek Esperantystów (UEA) ma oficjalne stosunki z UNESCO i z ECOSOC przy ONZ (zob. [organizacje esperanckie](https://esperantopedia.org/pl/o-esperanto/organizacje/)).

| Po polsku | Esperanto | Wymowa | Uwaga |
|---|---|---|---|
| Organizacja Narodów Zjednoczonych | *Unuiĝintaj Nacioj* | u-nu-i-DŻIN-taj na-CI-oj | wielkie litery w obu wyrazach |
| Unia Europejska | *Eŭropa Unio* | eł-RO-pa u-NI-o | |
| międzynarodowy | *internacia* | in-ter-na-CI-a | |
| ambasada | *ambasado* | am-ba-SA-do | |
| ambasador | *ambasadoro* | am-ba-sa-DO-ro | |
| traktat | *traktato* | trak-TA-to | |
| wojna | *milito* | mi-LI-to | |
| pokój (przeciwieństwo wojny) | *paco* | PA-co | |
| sankcje (kary) | *sankciumo* | sank-ci-U-mo | samo *sankcio* znaczy zatwierdzenie |
| uchodźca | *rifuĝinto* | ri-fu-DŻIN-to | |
| granica (państwa) | *landlimo* | land-LI-mo | *lando* + *limo* „granica, limit” |

W sprawie sankcji ReVo definiuje *sankcio* jako urzędowe zatwierdzenie, oznacza znaczenie „kara” jako takie, którego należy unikać, i podaje *sankciumo* dla kary następującej po politycznym przewinieniu. Nazwy krajów i narodowości (*Francio*, *Usono*, *usonano*) są na stronie [kraje i języki](https://esperantopedia.org/pl/rozmowki/kraje-i-jezyki/).

## Zwroty do dyskusji

| Esperanto | Po polsku |
|---|---|
| *Mi konsentas kun vi.* | Zgadzam się z tobą. |
| *Mi ne konsentas kun vi pri tio.* | Nie zgadzam się z tobą w tej sprawie. |
| *Laŭ mia opinio, la propono estas bona.* | Moim zdaniem propozycja jest dobra. |
| *Mi opinias, ke ni bezonas pli da tempo.* | Uważam, że potrzebujemy więcej czasu. |
| *Kion vi opinias pri la nova leĝo?* | Co sądzisz o nowej ustawie? |
| *Tio estas fakto, ne opinio.* | To jest fakt, a nie opinia. |
| *Ni devas trovi kompromison.* | Musimy znaleźć kompromis. |
| *Mi proponas, ke ni voĉdonu.* | Proponuję, żebyśmy zagłosowali. |
| *Kiu voĉdonas por la propono, kaj kiu kontraŭ?* | Kto głosuje za propozycją, a kto przeciw? |

*Konsenti* to zwykłe słowo na „zgadzać się”; własny przykład ReVo brzmi *mi konsentas kun vi*. Po *proponi* zdanie z *ke* ma formę na *-u*: *Mi proponas, ke ni voĉdonu*.

## Zdania z wiadomości

| Esperanto | Po polsku |
|---|---|
| *La registaro proponis novan leĝon.* | Rząd zaproponował nową ustawę. |
| *La parlamento voĉdonis pri la leĝo.* | Parlament głosował nad ustawą. |
| *Ni elektos novan prezidenton.* | Wybierzemy nowego prezydenta. |
| *La elekto okazos en Novembro.* | Wybory odbędą się w listopadzie. |
| *La ministro parolis kun ĵurnalistoj.* | Minister rozmawiał z dziennikarzami. |
| *La du landoj subskribis traktaton pri paco.* | Oba kraje podpisały traktat pokojowy. |
| *Ĉiu civitano havas la rajton voĉdoni.* | Każdy obywatel ma prawo głosować. |
| *Mi legas la novaĵojn ĉiutage.* | Codziennie czytam wiadomości. |

Dopełnienia bliższe mają *-n*: *novan leĝon*, *prezidenton*, *traktaton*. Nazwy miesięcy piszemy wielką literą, jak w *Novembro*.

## Jak tworzyć więcej słów politycznych

Gdy poznasz końcówki, przeczytasz wiele słów, których nie znasz. *Politikisto* to „polityk”, od *politiko* + *-ist-*; PMEG zestawia słowa z *-ist-* ze słowami z *-ism-*, jak w ReVo *socialismo* i *socialisto*. Jeden rdzeń może nazwać system, osobę i cechę: *demokratio* – „demokracja”, *demokrato* – „demokrata”, *demokrata* – „demokratyczny”.

| Cząstka | Znaczenie | Przykład | Po polsku |
|---|---|---|---|
| *-ist-* | osoba zajmująca się czymś | *politikisto* | polityk |
| *-ism-* | doktryna, system | *liberalismo*, *socialismo* | liberalizm, socjalizm |
| *-an-* | członek | *partiano*, *civitano* | członek partii, obywatel |
| *-ej-* | miejsce | *balotejo* | lokal wyborczy |
| *-ar-* | grupa | *gazetaro*, *ministraro* | prasa, gabinet |
| *-estr-* | przywódca | *urbestro*, *ŝtatestro* | burmistrz, głowa państwa |
| *-ec-* | cecha | *libereco*, *egaleco* | wolność, równość |
| *eks-* | były | *eksministro* | były minister |
| *mal-* | przeciwieństwo | *malplimulto*, *malkonsenti* | mniejszość, nie zgadzać się |

Wzór jest ten sam co w innych tematach: zob. [przyrostki](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/przyrostki/) i [przedrostki](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/przedrostki/).

## Pułapki dla mówiących po polsku

Wiele słów politycznych jest polskim znajomym, ale kilka pułapek powtarza się często. Polskie „prawo” i „pokój” mają po kilka znaczeń, które esperanto rozdziela.

| Po polsku | Po esperancku | Co zapamiętać |
|---|---|---|
| prawo (ustawa), prawo (uprawnienie), prawa strona | *leĝo*, *rajto*, *dekstra* | Trzy osobne słowa: *Ĉiu civitano havas la rajton voĉdoni.* – „Każdy obywatel ma prawo głosować.” |
| pokój (po wojnie), pokój (w domu) | *paco*, *ĉambro* | *Paco* to tylko „brak wojny” i „spokój”; pokój w mieszkaniu to *ĉambro*. |
| głosować za, przeciw, nad ustawą | *voĉdoni por*, *kontraŭ*, *pri* | Przyimek mówi, jak się głosuje; *voĉdoni* nie ma dopełnienia bliższego. |
| syndykat | *sindikato* | *Sindikato* to związek zawodowy; polskie „syndykat” oznacza zwykle kartel albo grupę przestępczą. |
| cywil, cywilny | *civitano* | *Civitano* to „obywatel”; „cywilny” to *civila*. |
| żurnal | *ĵurnalo* | Wymawia się „żur-NA-lo”, ale znaczy „gazeta, biuletyn wiadomości”, a nie pismo o modzie. |
| sankcje (kary), sankcja (zatwierdzenie) | *sankciumo*, *sankcio* | Wg ReVo samo *sankcio* oznacza zatwierdzenie; kara to *sankciumo*. |
| prezes, przewodniczący, prezydent | *prezidanto*, *prezidento* | *Prezidanto* przewodniczy czemuś (*prezidanto de la kunsido* – „przewodniczący obrad”); *prezidento* to prezydent kraju. |
| państwo, kraj | *ŝtato*, *lando* | *Ŝtato* to organizacja polityczna, *lando* – terytorium. |

Nazwy instytucji międzynarodowych brzmią po esperancku inaczej niż po polsku: „Organizacja Narodów Zjednoczonych” to dosłownie *Unuiĝintaj Nacioj* („zjednoczone narody”), a „Unia Europejska” – *Eŭropa Unio*.

## Gdzie czytać wiadomości po esperancku

Media esperanckie są małe, więc traktuj je jako ćwiczenie w czytaniu tych słów, a nie jako codzienny serwis wiadomości ze świata.

- *Monato* – miesięcznik z wiadomościami międzynarodowymi, wydawany przez Flandra Esperanto-Ligo w Antwerpii. ReVo cytuje jego artykuły w wielu hasłach, np. przy *konsenti*.
- Libera Folio – niezależny biuletyn internetowy o ruchu esperanckim od 12 kwietnia 2003 roku; cytujemy jego relacje na kilku stronach.
- *La Ondo de Esperanto* – czasopismo wydawnictwa Sezonoj w Kaliningradzie.
- *Esperanto* – miesięcznik Światowego Związku Esperantystów; *Kontakto* – czasopismo jego organizacji młodzieżowej TEJO.
- Muzaiko – internetowe radio esperanckie, które zaczęło nadawać 1 lipca 2011 roku.

Więcej do słuchania i czytania jest na stronie [materiały do nauki](https://esperantopedia.org/pl/nauka/materialy/).

## Częste pytania

### Jak powiedzieć „rząd” po esperancku?

*Registaro*. Pojedynczy członek to *registo*, ministrowie to *ministroj*, a szef to *ĉefministro* – „premier”.

### Jak powiedzieć „głosować” i „wybory” po esperancku?

„Głosować” to *voĉdoni*, a „wybory” to *elekto*. Głosujesz *por* (za), *kontraŭ* (przeciw) lub *pri* (nad) czymś, a osobę wybierasz czasownikiem *elekti*: *Ili elektis ŝin*.

### Jak powiedzieć „zgadzam się” i „nie zgadzam się” po esperancku?

*Mi konsentas* albo *Mi konsentas kun vi*, a także *Mi ne konsentas* albo *Mi malkonsentas*. Aby podać swoje zdanie, powiedz *Laŭ mia opinio…* – „moim zdaniem” albo *Mi opinias, ke…* – „uważam, że…”.

### Czy mówi się prezidanto, czy prezidento?

Istnieją oba. ReVo definiuje *prezidento* jako prezydenta kraju, szczególny status *prezidanto*, czyli każdego, kto przewodniczy: *prezidanto de la kunsido* – „przewodniczący obrad”. ReVo podaje też „głowa republiki” jako znaczenie *prezidanto*.

### Jak nazywają się po esperancku ONZ i Unia Europejska?

*Unuiĝintaj Nacioj* (*UN*) i *Eŭropa Unio* (*EU*). Obie formy są w ReVo.

## Źródła

- ReVo: [registaro, registo, regi](https://reta-vortaro.de/revo/art/reg.html), [ŝtato](https://reta-vortaro.de/revo/art/sxtat.html), [ministro](https://reta-vortaro.de/revo/art/minist1.html), [prezidanto, prezidi](https://reta-vortaro.de/revo/art/prezid.html), [prezidento](https://reta-vortaro.de/revo/art/prezident.html), [parlamento](https://reta-vortaro.de/revo/art/parlam.html), [konstitucio](https://reta-vortaro.de/revo/art/konsti1.html), [juĝejo](https://reta-vortaro.de/revo/art/jugx.html), [politiko](https://reta-vortaro.de/revo/art/politi.html)
- ReVo: [elekti](https://reta-vortaro.de/revo/art/elekt.html), [baloti, balotilo, balotejo](https://reta-vortaro.de/revo/art/balot.html), [voĉo, voĉdono](https://reta-vortaro.de/revo/art/vocx.html), [kandidato](https://reta-vortaro.de/revo/art/kandid.html), [partio](https://reta-vortaro.de/revo/art/parti.html), [plimulto](https://reta-vortaro.de/revo/art/mult.html), [referendumo](https://reta-vortaro.de/revo/art/refere1.html), [voĉdonrajto](https://reta-vortaro.de/revo/art/rajt.html)
- ReVo: [libereco](https://reta-vortaro.de/revo/art/liber.html), [egaleco](https://reta-vortaro.de/revo/art/egal.html), [demokratio](https://reta-vortaro.de/revo/art/demokr1.html), [civitano](https://reta-vortaro.de/revo/art/civit.html), [sindikato](https://reta-vortaro.de/revo/art/sindik1.html), [dekstra, maldekstra](https://reta-vortaro.de/revo/art/dekstr.html), [socialismo](https://reta-vortaro.de/revo/art/social.html)
- ReVo: [novaĵo](https://reta-vortaro.de/revo/art/nov.html), [gazeto, gazetaro](https://reta-vortaro.de/revo/art/gazet.html), [ĵurnalo](https://reta-vortaro.de/revo/art/jxurna.html), [opinio, opinii](https://reta-vortaro.de/revo/art/opini.html), [konsenti, interkonsento](https://reta-vortaro.de/revo/art/konsen.html), [proponi](https://reta-vortaro.de/revo/art/propon.html), [kontraŭi](https://reta-vortaro.de/revo/art/kontraux.html)
- ReVo: [nacio, Unuiĝintaj Nacioj](https://reta-vortaro.de/revo/art/naci.html), [unio, Eŭropa Unio](https://reta-vortaro.de/revo/art/uni.html), [ambasado](https://reta-vortaro.de/revo/art/ambasa.html), [traktato](https://reta-vortaro.de/revo/art/trakta.html), [sankcio, sankciumo](https://reta-vortaro.de/revo/art/sankci.html), [rifuĝinto](https://reta-vortaro.de/revo/art/rifugx.html)
- PMEG: [IST](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/sufiksoj/ist.html), [ISM](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/sufiksoj/ism.html), [AN](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/sufiksoj/an.html), [EJ](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/sufiksoj/ej.html), [AR](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/sufiksoj/ar.html), [EKS](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/prefiksoj/eks.html), [MAL](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/prefiksoj/mal.html)
- Vikipedio: [Unuiĝintaj Nacioj](https://eo.wikipedia.org/wiki/Unui%C4%9Dintaj_Nacioj), [Eŭropa Unio](https://eo.wikipedia.org/wiki/E%C5%ADropa_Unio), [Libera Folio](https://eo.wikipedia.org/wiki/Libera_Folio), [La Ondo de Esperanto](https://eo.wikipedia.org/wiki/La_Ondo_de_Esperanto), [Muzaiko](https://eo.wikipedia.org/wiki/Muzaiko); [Monato](https://www.monato.be/) (strona czasopisma)