# Prawo, policja i przestępczość po esperancku: słownictwo

Source: https://esperantopedia.org/pl/rozmowki/prawo-i-przestepczosc/
Language: pl
Updated: 2026-10-08

> Prawo to leĝo lub juro, policja to polico, złodziej to ŝtelisto: około 80 słów esperanckich o sądach, przestępstwach i wiadomościach, z wymową i zwrotami.

Prawo po esperancku to ***leĝo*** (jedna ustawa) i ***juro*** (prawo jako całość). Policja to ***polico***, przestępstwo – ***krimo***, a złodziej – ***ŝtelisto***. Poniżej około 80 słów pogrupowanych tematycznie, a potem zwroty dla podróżnego, któremu skradziono portfel. Słowa są neutralnymi nazwami; tam, gdzie słownik ReVo oznacza jakieś znaczenie jako do unikania, tabela podaje zalecane słowo. Parlament i wybory są na stronie [polityka i społeczeństwo](https://esperantopedia.org/pl/rozmowki/polityka-i-spoleczenstwo/). Zapis wymowy dzieli słowa na sylaby, a sylaba akcentowana jest zapisana wielkimi literami; dźwięki są zapisane po polsku (ĉ = cz, ĝ = dż, ĵ = ż, ŝ = sz, ŭ = ł, v = w, c = jak w „cena”; zob. [alfabet i wymowa](https://esperantopedia.org/pl/nauka/alfabet/)).

## Prawo i przepisy

***Leĝo*** to jedna ustawa: ReVo definiuje ją jako wiążącą decyzję ogłoszoną przez najwyższą władzę państwa. ***Juro*** to cały system reguł określających prawa i obowiązki ludzi. Porównaj *la nova leĝo* – „nowa ustawa” i *Ŝi lernas juron* – „Ona studiuje prawo”. Polskie „prawo” ma jeszcze trzecie znaczenie, „uprawnienie”, które po esperancku nazywa się *rajto*; stąd *rajti* – „mieć prawo, wolno”.

| Po polsku | Esperanto | Wymowa | Uwaga |
|---|---|---|---|
| ustawa, przepis | *leĝo* | LE-dżo | jeden akt prawny |
| prawo (system, dziedzina) | *juro* | JU-ro | znawca to *juristo* „prawnik”; „prawny” to *jura* |
| zgodny z prawem | *laŭleĝa* | lał-LE-dża | *laŭ* „według” + *leĝo* |
| niezgodny z prawem, nielegalny | *kontraŭleĝa* | kon-trał-LE-dża | *kontraŭ* „przeciw” + *leĝo* |
| pozwolić, zakazać | *permesi*, *malpermesi* | per-ME-si, mal-per-ME-si | *mal-* „przeciwieństwo” |

## Sądy i procesy

***Juĝi*** to „sądzić” w znaczeniu prawnym: rozstrzygać zgodnie z prawem, czy ktoś jest winny. ***Juĝejo*** to dosłownie „miejsce sądzenia”. ReVo podaje ***tribunalo*** jako synonim i definiuje je też jako skład jednego lub kilku sędziów. ***Kortumo*** nazywa różne sądy, zwłaszcza wysokie, jak w *la Internacia Kortumo* – „Międzynarodowy Trybunał”. Wszystkie trzy słowa oddaje się po polsku jako „sąd” lub „trybunał”.

| Po polsku | Esperanto | Wymowa | Uwaga |
|---|---|---|---|
| sądzić | *juĝi* | JU-dżi | |
| sędzia | *juĝisto* | ju-DŻIS-to | |
| sąd | *juĝejo*, *tribunalo* | ju-DŻE-jo, tri-bu-NA-lo | synonimy w ReVo |
| sąd, trybunał (często wysoki) | *kortumo* | kor-TU-mo | spotykane w nazwach |
| proces, sprawa sądowa | *proceso* | pro-CE-so | „proces” w sensie przebiegu to *procezo* (ReVo) |
| adwokat | *advokato* | ad-wo-KA-to | broni kogoś w sądzie |
| prokurator | *prokuroro* | pro-ku-RO-ro | także *akuzisto* „oskarżyciel” |
| oskarżać | *akuzi* | a-KU-zi | zarzut: *akuzo* |
| oskarżony | *akuzito* | a-ku-ZI-to | *-it-* „ten, kogo oskarżono” |
| świadek | *atestanto* | a-tes-TAN-to | *atesti* „zeznawać” |
| dowód | *pruvo* | PRU-vo | *pruvi* „udowadniać” |
| bronić | *defendi* | de-FEN-di | |
| winny | *kulpa* | KUL-pa | |
| niewinny | *senkulpa* | sen-KUL-pa | *sen-* „bez” |
| werdykt, wyrok | *verdikto* | wer-DIK-to | |
| skazać | *kondamni* | kon-DAM-ni | skazany: *kondamnito* |
| uniewinnić | *senkulpigi* | sen-kul-PI-gi | uznać za niewinnego |
| kara | *puno* | PU-no | karać: *puni* |
| grzywna | *monpuno* | mon-PU-no | *mono* „pieniądze” + *puno* |

Po polsku „sąd” oznacza sąd w ogóle, a „trybunał” pojawia się w nazwach wysokich i międzynarodowych organów, jak Trybunał Konstytucyjny czy Europejski Trybunał Praw Człowieka. ReVo traktuje *juĝejo* i *tribunalo* jako synonimy, więc nie szukaj w nich takiego podziału. Polskie „proces” ma dwa znaczenia, sądowe i ogólne, a po esperancku rozdzielają je *proceso* i *procezo*.

## Policja i śledztwo

***Polico*** to administracja odpowiedzialna za porządek i bezpieczeństwo publiczne. Każdy, kto w niej pracuje, to ***policano***. ReVo definiuje ***policisto*** jako taką osobę, zwłaszcza prowadzącą dochodzenia, pilnującą porządku lub pomagającą ludności.

| Po polsku | Esperanto | Wymowa | Uwaga |
|---|---|---|---|
| policja | *polico* | po-LI-co | |
| policjant | *policisto*, *policano* | po-li-CIS-to, po-li-CA-no | |
| komisariat policji | *policejo* | po-li-CE-jo | *-ej-* „miejsce” |
| detektyw | *detektivo* | de-tek-TI-wo | policyjny lub prywatny |
| aresztować | *aresti* | a-RES-ti | aresztowany: *arestito* |
| prowadzić dochodzenie, badać | *enketi*, *esplori* | en-KE-ti, es-PLO-ri | *esplori* jest ogólniejsze: „badać, eksplorować” |
| dochodzenie, śledztwo | *enketo*, *esploro* | en-KE-to, es-PLO-ro | *enketo* znaczy też „ankieta” |
| podejrzewać | *suspekti* | sus-PEK-ti | zakładać winę bez pewnego dowodu |
| ślad | *spuro* | SPU-ro | |
| wskazówka | *indikaĵo* | in-di-KA-żo | ReVo oznacza tu *indico* jako archaiczne |
| złożyć skargę | *plendi* | PLEN-di | do sądu lub policji; skarga: *plendo* |

## Przestępstwa i przestępcy

***Krimo*** to czyn, który najpoważniej łamie prawo moralne lub cywilne, według definicji ReVo. Osoba to ***krimulo***. ReVo opisuje ***delikto*** jako „misdemeanour” (ang.), czyn karalny prawem. W polskim prawie karnym „zbrodnia”, „występek” i „wykroczenie” to osobne kategorie, więc *krimo* i *delikto* nie odpowiadają im jeden do jednego. Polskie „kryminał” to powieść lub film o zbrodni, a potocznie więzienie, a nie *krimo*.

| Po polsku | Esperanto | Wymowa | Uwaga |
|---|---|---|---|
| przestępstwo, zbrodnia | *krimo* | KRI-mo | |
| wykroczenie, występek | *delikto* | de-LIK-to | |
| przestępca | *krimulo* | kri-MU-lo | *krim·ul·o* |
| przestępczy | *krima* | KRI-ma | ReVo ma też *kriminala* „kryminalny” |
| kradzież, kraść | *ŝtelo*, *ŝteli* | SZTE-lo, SZTE-li | |
| złodziej | *ŝtelisto* | szte-LIS-to | ten, kto kradnie często, zob. niżej |
| włamywacz | *domŝtelisto* | dom-szte-LIS-to | kradnie wewnątrz domów |
| kieszonkowiec | *poŝoŝtelisto* | po-szo-szte-LIS-to | zabiera z kieszeni i toreb |
| obrabować (osobę lub miejsce) | *prirabi* | pri-RA-bi | ReVo: w tym znaczeniu unikaj *rabi* |
| zabrać siłą | *rabi* | RA-bi | rabuś: *rabisto* |
| morderstwo, zamordować | *murdo*, *murdi* | MUR-do, MUR-di | |
| morderca | *murdinto* | mur-DIN-to | ReVo: *murdisto* zabija za pieniądze |
| zabić | *mortigi* | mor-TI-gi | ReVo: *mortigo* jest preferowane wobec *hommortigo* |
| przemoc | *perforto* | per-FOR-to | siła fizyczna użyta do narzucenia swojej woli |
| atakować | *ataki* | a-TA-ki | atak: *atako* |
| oszustwo | *fraŭdo* | FRAŁ-do | oszukiwanie na kwotach lub rachunkach; oszukiwać: *trompi* |
| przemyt | *kontrabando* | kon-tra-BAN-do | przemytnik: *kontrabandisto* |
| ofiara | *viktimo* | wik-TI-mo | ten, kto cierpi z powodu czegoś |

Polskie „rabować” i „obrabować” przypominają *rabi* i *prirabi*, ale osobę lub miejsce „obrabowuje się” słowem *prirabi*, nie *rabi*. Polskie „morderca” obejmuje też płatnego zabójcę, a po esperancku to osobne słowo, *murdisto*.

## Więzienie i uwolnienie

***Malliberejo*** to *mal·liber·ej·o*, „miejsce nie-wolności”. PMEG utożsamia je z ***prizono***, choć ReVo definiuje *prizono* jako oficjalne więzienie.

| Po polsku | Esperanto | Wymowa | Uwaga |
|---|---|---|---|
| więzienie | *malliberejo*, *prizono* | mal-li-be-RE-jo, pri-ZO-no | |
| więzień | *malliberulo*, *prizonulo* | mal-li-be-RU-lo, pri-zo-NU-lo | |
| uwięzić | *malliberigi* | mal-li-be-RI-gi | |
| uwolnić | *liberigi* | li-be-RI-gi | |

## Tworzenie kolejnych słów

PMEG definiuje *-ist-* jako osobę, która często coś robi, może zawodowo; jego własny przykład to *ŝtelisto*, ktoś, kto często kradnie. Dla jednego czynu użyj imiesłowu: *la ŝtelinto* – „ten, kto ukradł”. Polskie „złodziej” obejmuje oba przypadki, więc tę różnicę trzeba zapamiętać osobno. Podobnie *suspektato* – „osoba podejrzana” (*suspekti* + *-at-*) to regularna formacja, nie hasło ReVo.

| Cząstka | Znaczenie | Przykład | Po polsku |
|---|---|---|---|
| *-ist-* | osoba, która często to robi | *ŝtelisto*, *rabisto* | złodziej, rabuś |
| *-ej-* | miejsce | *juĝejo*, *policejo* | sąd, komisariat |
| *-ul-* | osoba z cechą | *krimulo*, *malliberulo* | przestępca, więzień |
| *-ant-*, *-int-*, *-it-* | robiący, ten, kto zrobił, ten, wobec kogo zrobiono | *akuzanto*, *murdinto*, *akuzito* | oskarżyciel, morderca, oskarżony |
| *-ig-* | czynić, powodować | *malliberigi*, *senkulpigi* | uwięzić, uniewinnić |
| *mal-*, *sen-* | przeciwieństwo, bez | *malpermesi*, *senkulpa* | zakazać, niewinny |

Zobacz [przyrostki](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/przyrostki/), [przedrostki](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/przedrostki/), [imiesłowy](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/imieslowy/) i [słowotwórstwo](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/slowotworstwo/).

## Gdy coś skradziono

O „Pomocy!” i „Wezwij policję!” zobacz [zwroty w podróży](https://esperantopedia.org/pl/rozmowki/w-podrozy/). *Oni* znaczy „ktoś, ludzie” (PMEG), więc *Oni ŝtelis mian monujon* to dosłownie „ktoś ukradł mój portfel” – zwykły sposób powiedzenia „skradziono mi portfel”, podobnie jak po polsku bezosobowe „ukradziono mi portfel” (zob. [zaimki](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/zaimki/)). Mandaty za jazdę są na stronie [samochód i jazda](https://esperantopedia.org/pl/rozmowki/samochod-i-jazda/).

| Esperanto | Wymowa | Po polsku |
|---|---|---|
| *Kie estas la policejo?* | KI-e ES-tas la po-li-CE-jo? | Gdzie jest komisariat policji? |
| *Oni ŝtelis mian monujon.* | O-ni SZTE-lis MI-an mo-NU-jon. | Skradziono mi portfel. |
| *Oni prirabis min.* | O-ni pri-RA-bis min. | Obrabowano mnie. |
| *Mi volas plendi al la polico pri ŝtelo.* | mi WO-las PLEN-di al la po-LI-co pri SZTE-lo. | Chcę zgłosić policji kradzież. |
| *Oni atakis min.* | O-ni a-TA-kis min. | Zaatakowano mnie. |
| *Mi bezonas interpretiston.* | mi be-ZO-nas in-ter-pre-TIS-ton. | Potrzebuję tłumacza ustnego. |
| *Ĉu mi rajtas voki advokaton?* | czu mi RAJ-tas WO-ki ad-wo-KA-ton? | Czy mam prawo wezwać adwokata? |
| *Mi volas telefoni al mia ambasado.* | mi WO-las te-le-FO-ni al MI-a am-ba-SA-do. | Chcę zadzwonić do mojej ambasady. |
| *Mi estas senkulpa.* | mi ES-tas sen-KUL-pa. | Jestem niewinny. |

Używaj *ŝteli* dla rzeczy skradzionych, a *perdi* dla zgubionych (*Mi perdis mian pasporton* – „Zgubiłem paszport”).

## Zdania z wiadomości

| Esperanto | Po polsku |
|---|---|
| *La polico arestis du ŝtelistojn.* | Policja aresztowała dwóch złodziei. |
| *La polico ankoraŭ esploras la aferon.* | Policja wciąż bada sprawę. |
| *La advokato defendas sian klienton.* | Adwokat broni swojego klienta. |
| *La akuzito diras, ke li estas senkulpa.* | Oskarżony mówi, że jest niewinny. |
| *La juĝisto kondamnis la ŝteliston al du jaroj en malliberejo.* | Sędzia skazał złodzieja na dwa lata więzienia. |
| *La tribunalo decidos en Novembro.* | Sąd zadecyduje w listopadzie. |

Dopełnienie bliższe przyjmuje *-n*: *du ŝtelistojn*, *la aferon*. Nazwy miesięcy pisze się wielką literą, jak w *Novembro*, w przeciwieństwie do polskiego „listopad”.

## Częste pytania

### Jak powiedzieć „prawo” po esperancku?

*Leĝo* to uchwalona ustawa, a *juro* – prawo jako całość lub dziedzina: *Ŝi lernas juron*. „Prawny” to *jura* (dotyczący prawa) albo *laŭleĝa* (zgodny z prawem), a „prawo do czegoś” to *rajto*.

### Jak powiedzieć „policja” i „Wezwij policję” po esperancku?

*Polico* to policja, *policisto* lub *policano* – policjant, a *policejo* – komisariat. „Wezwij policję!” to *Voku la policon!*

### Jaka jest różnica między *juĝejo*, *tribunalo* i *kortumo*?

Wszystkie trzy oddaje się po polsku jako „sąd” lub „trybunał”. ReVo podaje *tribunalo* jako synonim *juĝejo*; znaczy też skład sędziów. *Kortumo* nazywa różne sądy, zwłaszcza wysokie.

### Jak powiedzieć „złodziej”, „rabuś” i „morderca” po esperancku?

*Ŝtelisto*, *rabisto* i *murdinto*. ReVo definiuje *murdisto* jako osobę zabijającą za pieniądze; *murdinto* to każdy, kto popełnił morderstwo.

### Jak powiedzieć „winny” i „niewinny” po esperancku?

*Kulpa* i *senkulpa*. Sąd *kondamnas* (skazuje) albo *senkulpigas* (uniewinnia), a jego rozstrzygnięcie to *verdikto*.

## Źródła

- ReVo, prawo i sądy: [leĝo](https://reta-vortaro.de/revo/art/legx.html), [juro](https://reta-vortaro.de/revo/art/jur.html), [juĝi](https://reta-vortaro.de/revo/art/jugx.html), [tribunalo](https://reta-vortaro.de/revo/art/tribun1.html), [kortumo](https://reta-vortaro.de/revo/art/kort.html), [proceso](https://reta-vortaro.de/revo/art/proces.html), [advokato](https://reta-vortaro.de/revo/art/advoka.html), [prokuroro](https://reta-vortaro.de/revo/art/prokur1.html), [akuzi](https://reta-vortaro.de/revo/art/akuz.html), [atesti](https://reta-vortaro.de/revo/art/atest.html), [pruvo](https://reta-vortaro.de/revo/art/pruv.html), [defendi](https://reta-vortaro.de/revo/art/defend.html), [kulpa](https://reta-vortaro.de/revo/art/kulp.html), [verdikto](https://reta-vortaro.de/revo/art/verdik.html), [kondamni](https://reta-vortaro.de/revo/art/kondam.html), [puno](https://reta-vortaro.de/revo/art/pun.html), [permesi](https://reta-vortaro.de/revo/art/permes.html)
- ReVo, policja: [polico](https://reta-vortaro.de/revo/art/polic.html), [detektivo](https://reta-vortaro.de/revo/art/detekt1.html), [aresti](https://reta-vortaro.de/revo/art/arest.html), [enketi](https://reta-vortaro.de/revo/art/enket.html), [esplori](https://reta-vortaro.de/revo/art/esplor.html), [suspekti](https://reta-vortaro.de/revo/art/suspek.html), [spuro](https://reta-vortaro.de/revo/art/spur.html), [indico](https://reta-vortaro.de/revo/art/indic.html), [indikaĵo](https://reta-vortaro.de/revo/art/indik.html), [plendi](https://reta-vortaro.de/revo/art/plend.html)
- ReVo, przestępstwa: [krimo](https://reta-vortaro.de/revo/art/krim.html), [kriminala](https://reta-vortaro.de/revo/art/krimin.html), [delikto](https://reta-vortaro.de/revo/art/delikt.html), [ŝteli](https://reta-vortaro.de/revo/art/sxtel.html), [rabi](https://reta-vortaro.de/revo/art/rab.html), [murdi](https://reta-vortaro.de/revo/art/murd.html), [mortigi](https://reta-vortaro.de/revo/art/mort.html), [perforto](https://reta-vortaro.de/revo/art/fort.html), [ataki](https://reta-vortaro.de/revo/art/atak.html), [fraŭdo](https://reta-vortaro.de/revo/art/frauxd.html), [trompi](https://reta-vortaro.de/revo/art/tromp.html), [kontrabando](https://reta-vortaro.de/revo/art/kontra.html), [viktimo](https://reta-vortaro.de/revo/art/viktim.html)
- ReVo, więzienie i zwroty: [malliberejo](https://reta-vortaro.de/revo/art/liber.html), [prizono](https://reta-vortaro.de/revo/art/prizon.html), [interpretisto](https://reta-vortaro.de/revo/art/interp2.html), [rajti](https://reta-vortaro.de/revo/art/rajt.html), [telefoni](https://reta-vortaro.de/revo/art/telefo.html), [ambasado](https://reta-vortaro.de/revo/art/ambasa.html)
- PMEG: [IST](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/sufiksoj/ist.html), [UL](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/sufiksoj/ul.html), [EJ](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/sufiksoj/ej.html), [IG](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/sufiksoj/ig.html), [MAL](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/prefiksoj/mal.html), [imiesłowy](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/participoj/index.html), [zaimki trzeciej osoby (oni)](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/pronomoj/tria.html)