# Przysłowia esperanckie z tłumaczeniem i znaczeniem

Source: https://esperantopedia.org/pl/rozmowki/przyslowia/
Language: pl
Updated: 2026-10-08

> Proverbaro Esperanta Zamenhofa (1910) zawiera około 2630 przysłów. Poznaj 32 z nich według tematów – z dosłownym tłumaczeniem i polskimi odpowiednikami.

***Proverbaro Esperanta*** to zbiór około 2630 przysłów i powiedzeń, który L. L. Zamenhof ułożył po esperancku i wydał w 1910 roku. Oparł go na zbiorze swojego ojca, Marka Zamenhofa, zebranym po rosyjsku, polsku, francusku i niemiecku. Poniżej 32 z nich, pogrupowane tematycznie, każde z dosłownym tłumaczeniem i – tam, gdzie jest znane – odpowiadającym mu polskim przysłowiem.

## Przysłowia esperanckie według tematów

Brzmienie i pisownia pochodzą z wydań z 1910 i 1925 roku; apostrof w *Temp'* zastępuje opuszczone *-o*. Polskie odpowiedniki mają podobny sens, ale nie są tłumaczeniem słowo w słowo; „–” oznacza, że nie znamy powszechnie znanego polskiego przysłowia o takim sensie. Zwroty na co dzień znajdziesz w [podstawowych zwrotach](https://esperantopedia.org/pl/rozmowki/podstawowe/).

### Praca i pieniądze

| Esperanto | Znaczenie dosłowne | Polski odpowiednik |
|---|---|---|
| *Komenco bona — laboro duona.* | Dobry początek to połowa pracy. | Dobry początek – połową roboty. |
| *Sen laboro ne venas oro.* | Bez pracy nie przychodzi złoto. | Bez pracy nie ma kołaczy. |
| *Kiu amas la liton, ne akiros profiton.* | Kto kocha łóżko, nie zyska korzyści. | Kto rano wstaje, temu Pan Bóg daje. |
| *Ne prokrastu ĝis morgaŭ, kion vi povas fari hodiaŭ.* | Nie odkładaj do jutra tego, co możesz zrobić dzisiaj. | Nie odkładaj na jutro, co możesz zrobić dziś. |
| *Ŝparu groŝon — vi havos plenan poŝon.* | Oszczędzaj grosz, a będziesz mieć pełną kieszeń. | Grosz do grosza, a będzie kokosza. |

### Słowa i milczenie

| Esperanto | Znaczenie dosłowne | Polski odpowiednik |
|---|---|---|
| *Parolo estas arĝento, oron similas silento.* | Mowa jest srebrem, milczenie przypomina złoto. | Mowa jest srebrem, a milczenie złotem. |
| *Granda parolisto estas duba faristo.* | Wielki gadacz to wątpliwy wykonawca. | – |
| *Vundo pasas, vorto restas.* | Rana mija, słowo zostaje. | – |
| *La muro havas orelojn.* | Ściana ma uszy. | Ściany mają uszy. |
| *Gardu vin du baroj: lipoj kaj dentaroj.* | Niech cię strzegą dwie zapory: wargi i zęby. | – |

### Przyjaciele

| Esperanto | Znaczenie dosłowne | Polski odpowiednik |
|---|---|---|
| *Amikon montras malfeliĉo.* | Przyjaciela pokazuje nieszczęście. | Prawdziwych przyjaciół poznaje się w biedzie. |
| *Kun kiu vi festas, tia vi estas.* | Z kim świętujesz, takim jesteś. | Z kim przestajesz, takim się stajesz. |

### Nauka

| Esperanto | Znaczenie dosłowne | Polski odpowiednik |
|---|---|---|
| *Per pacienco venas scienco.* | Przez cierpliwość przychodzi wiedza. | – |
| *Lernu juna — vi scios maljuna.* | Ucz się młodo, a będziesz wiedzieć na starość. | Czego Jaś się nie nauczy, tego Jan nie będzie umiał. |
| *Homo lernas la tutan vivon.* | Człowiek uczy się przez całe życie. | Człowiek uczy się całe życie. |

### Czas i los

| Esperanto | Znaczenie dosłowne | Polski odpowiednik |
|---|---|---|
| *Temp' estas mono.* | Czas to pieniądz. | Czas to pieniądz. |
| *Kiu vivos, tiu vidos.* | Kto będzie żył, ten zobaczy. | Czas pokaże. |
| *Ne en unu tago elkreskis Kartago.* | W jeden dzień nie wyrosła Kartagina. | Nie od razu Kraków zbudowano. |
| *Plej bone ridas, kiu laste ridas.* | Najlepiej śmieje się ten, kto śmieje się ostatni. | Kto się śmieje ostatni, ten się śmieje najlepiej. |
| *Pli bone malfrue, ol neniam.* | Lepiej późno niż nigdy. | Lepiej późno niż wcale. |

### Przyczyna i skutek, pozory

| Esperanto | Znaczenie dosłowne | Polski odpowiednik |
|---|---|---|
| *Kiu semas venton, rikoltos fulmotondron.* | Kto sieje wiatr, zbierze burzę z piorunami. | Kto sieje wiatr, zbiera burzę. |
| *Kia ago, tia pago.* | Jaki czyn, taka zapłata. | – |
| *Ne ĉio brilanta estas diamanto.* | Nie wszystko, co błyszczy, jest diamentem. | Nie wszystko złoto, co się świeci. |
| *Ne juĝu pri afero laŭ ĝia ekstero.* | Nie oceniaj sprawy po jej zewnętrzności. | Nie oceniaj książki po okładce. |
| *Unu ovo malbona tutan manĝon difektas.* | Jedno złe jajko psuje cały posiłek. | Jedno zepsute jabłko psuje cały kosz. |

### Zwierzęta, dom i zagranica

| Esperanto | Znaczenie dosłowne | Polski odpowiednik |
|---|---|---|
| *Kiu bojas, ne mordas.* | Kto szczeka, nie gryzie. | Pies, który szczeka, nie gryzie. |
| *Kiam kato promenas, la musoj festenas.* | Gdy kot spaceruje, myszy ucztują. | Gdy kota nie ma, myszy harcują. |
| *Fiŝo pli granda malgrandan englutas.* | Większa ryba połyka mniejszą. | Duża ryba zjada małą. |
| *Pri la lupo rakonto, kaj la lupo renkonte.* | O wilku opowieść, a wilk naprzeciw. | O wilku mowa, a wilk tuż. |
| *Monto gravediĝis, muso naskiĝis.* | Góra zaszła w ciążę, urodziła się mysz. | Rodziła góra mysz. |
| *Ĉio transmara estas ĉarma kaj kara.* | Wszystko zamorskie jest urocze i drogie. | Cudze chwalicie, swego nie znacie. |
| *Neniu estas profeto en sia urbeto.* | Nikt nie jest prorokiem w swoim miasteczku. | Nikt nie jest prorokiem we własnym kraju. |

## Skąd wzięło się Proverbaro?

Marek Zamenhof zaczął wydawać porównawczą frazeologię rosyjsko-polsko-francusko-niemiecką w 1905 roku i zmarł, zanim ją ukończył. Zgodnie z jego życzeniem część esperancką przygotował syn; ukazywała się w odcinkach, potem jako książka w 1910 roku, a drugie wydanie wyszło w Paryżu w 1925 roku. Zbiór łączy prawdziwe przysłowia z frazami idiomatycznymi, takimi jak *Ĉerpi akvon per kribrilo* – „czerpać wodę sitem”, czyli robić coś bezcelowego. Zobacz też: [Zamenhof](https://esperantopedia.org/pl/o-esperanto/zamenhof/) i [literatura esperancka](https://esperantopedia.org/pl/o-esperanto/literatura/).

Tekst ma 1232 ponumerowane grupy pokrewnych powiedzeń, ułożone według rosyjskich słów kluczowych oryginału, z alfabetycznym indeksem tematów na końcu.

Ponieważ ojcowski zbiór obejmował także przysłowia polskie, polski czytelnik znajdzie tu wiele znajomych myśli. Dobrym przykładem jest *Ne en unu tago elkreskis Kartago*, które po polsku brzmi „Nie od razu Kraków zbudowano” (Kartagina zamiast Krakowa).

## Jak jest używane dziś?

Słownik ReVo wymienia wydanie z 1974 roku w bibliografii (skrót *PrV*) i cytuje je w wielu hasłach. Językoznawczyni Sabine Fiedler (2015) podaje, że tylko około 7% z 2630 jednostek jest powszechnie znane wśród mówiących, a dwa ostatnie przysłowia w tabelach nazywa bardzo popularnymi dziś. Pełniejsza współczesna wersja, ośmiojęzyczny *Oklingva Proverbaro*, ukazała się w 2020 roku. Więcej do czytania: [teksty po esperancku](https://esperantopedia.org/pl/nauka/teksty-po-esperancku/).

## Słowotwórstwo w przysłowiach

| Słowo | Części | Znaczenie |
|---|---|---|
| *proverbaro* | *proverb·ar·o* | zbiór przysłów |
| *dentaro* | *dent·ar·o* | zęby jako całość (uzębienie) |
| *parolisto*, *faristo* | *parol·ist·o*, *far·ist·o* | gadacz, wykonawca (*-ist-*: ktoś, kto coś robi zawodowo lub z nawyku) |
| *malfeliĉo* | *mal·feliĉ·o* | nieszczęście |
| *malfrue* | *mal·fru·e* | późno (*frue* to „wcześnie”) |
| *malŝpari* | *mal·ŝpar·i* | marnować, przeciwieństwo *ŝpari* „oszczędzać” |

Przyrostek *-ar-* oznacza całość złożoną z wielu podobnych rzeczy, *-ist-* osobę, która często lub zawodowo coś robi, a *mal-* dokładne przeciwieństwo. Zobacz [słowotwórstwo](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/slowotworstwo/), [przyrostki](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/przyrostki/) i [przedrostki](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/przedrostki/).

## Co ułatwia ich zapamiętanie?

Wiele przysłów się rymuje (*ago – pago*, *bona – duona*) albo łączy [słowa tabelowe](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/slowa-tabelowe/): *Kiu vivos, tiu vidos*, *Kia ago, tia pago*. Inne używają konstrukcji *ju … des*: *Ju pli da bruo, des malpli da ĝuo.* – „Im więcej hałasu, tym mniej przyjemności”. Fiedler zauważa, że często stawiają dopełnienie przed czasownikiem, co umożliwia końcówka *-n* (*Amikon montras malfeliĉo*), albo zamieniają kolejność czasowników dla podkreślenia: *Pri gustoj oni disputi ne devas* – „o gustach nie należy dyskutować” (zwykły szyk: *oni ne devas disputi*). Po polsku to „O gustach się nie dyskutuje”.

## Idiomy ze słownika

ReVo zapisuje też wyrażenia przenośne:

| Esperanto | Objaśnienie w ReVo | Hasło |
|---|---|---|
| *perdi la kapon* | stracić rozsądek, oszaleć (jak po polsku „stracić głowę”) | [kapo](https://reta-vortaro.de/revo/art/kap.html) |
| *lia nomo estas sur ĉies lango* | jest bardzo sławny | [lango](https://reta-vortaro.de/revo/art/lang.html) |
| *bruligi siajn fingrojn* | skompromitować się, doświadczyć przykrości (por. polskie „sparzyć się”) | [fingro](https://reta-vortaro.de/revo/art/fingr.html) |
| *foriri kun longa nazo* | odejść rozczarowanym, nic nie osiągnąwszy (por. „odejść z kwitkiem”) | [nazo](https://reta-vortaro.de/revo/art/naz.html) |

## Częste pytania

### Kto napisał przysłowia esperanckie?

L. L. Zamenhof ułożył zbiór, przekładając na esperanto powiedzenia z rosyjsko-polsko-francusko-niemieckiego zbioru swojego ojca, Marka Zamenhofa. Wiele z nich przypomina więc przysłowia znane w całej Europie.

### Ile przysłów jest w Proverbaro Esperanta?

Około 2630 różnych przysłów, według Fiedler (2015), Vikipedio i numeracji wydania z 1974 roku. Wydrukowano je w 1232 ponumerowanych grupach, a niektóre powiedzenia powtarzają się w kilku grupach.

### Jakie przysłowia esperanckie naprawdę znają użytkownicy?

Niewiele: tylko około 7% jednostek jest powszechnie znane (Fiedler, 2015). Jako bardzo popularne wymienia ona *Ĉio transmara estas ĉarma kaj kara* i *Neniu estas profeto en sia urbeto*.

### Gdzie można przeczytać całe Proverbaro?

Wydanie z 1925 roku jest przepisane na Vikifontaro (esperancki Wikisource); w internecie jest też zdigitalizowana kopia tekstu z 1910 roku (zobacz Źródła).

## Źródła

- [Vikifontaro: Proverbaro Esperanta (L. Zamenhof, 2a eld., 1925)](https://eo.wikisource.org/wiki/Proverbaro_Esperanta_(L._Zamenhof,_2a_eld.))
- [Proverbaro Esperanta, tekst z 1910 roku z obiema przedmowami](https://catherinebkrause.com/wp-content/uploads/2018/03/Proverbaro-Esperanta-3.html) – zdigitalizowana kopia, użyta do sprawdzenia powyższych przysłów
- [Vikipedio: Proverbaro Esperanta](https://eo.wikipedia.org/wiki/Proverbaro_Esperanta) i [Wikipedia: Proverbaro Esperanta](https://en.wikipedia.org/wiki/Proverbaro_Esperanta)
- [Vikipedio: Oklingva Proverbaro](https://eo.wikipedia.org/wiki/Oklingva_Proverbaro)
- [Rob Keetlaer: Esperantaj proverboj](https://www.robkeetlaer.nl/esperanto/proverbaro/klarigoj_eo.htm) – numeracja 2630 przysłów; kontrola brzmienia
- [Sabine Fiedler: Esperanto Phraseology (2015)](https://hrcak.srce.hr/138515)
- [ReVo: bibliografia](https://reta-vortaro.de/revo/dok/bibliogr.html), [proverbo](https://reta-vortaro.de/revo/art/prover.html), [parolo](https://reta-vortaro.de/revo/art/parol.html), [fari](https://reta-vortaro.de/revo/art/far.html), [dento](https://reta-vortaro.de/revo/art/dent.html), [feliĉa](https://reta-vortaro.de/revo/art/felicx.html), [ŝpari](https://reta-vortaro.de/revo/art/sxpar.html)
- PMEG: [AR](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/sufiksoj/ar.html), [IST](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/sufiksoj/ist.html), [MAL](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/prefiksoj/mal.html), [Apostrofo](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/apostrofo/normala_uzo.html)