# Religia i wierzenia po esperancku: wyznania i święta

Source: https://esperantopedia.org/pl/rozmowki/religia-i-wierzenia/
Language: pl
Updated: 2026-10-08

> Religia to religio, modlić się to preĝi, kościół to preĝejo: około 100 słów esperanckich o wyznaniach, świętach i duchownych, z wymową.

**Religia** po esperancku to ***religio*** (re-li-GI-o), **wiara** (przekonanie) to ***kredo***, **wierzyć** to ***kredi***, a **modlić się** to ***preĝi*** (PRE-dżi). Nazwy religii tworzy się często przyrostkiem *-ism-* „doktryna”, a wyznawców – przyrostkiem *-an-* „członek”: *kristanismo* – „chrześcijaństwo”, *kristano* – „chrześcijanin”. Słowa są neutralnymi nazwami, a strona nie opowiada się ani za wiarą, ani za niewiarą. Zapis wymowy dzieli słowa na sylaby, a sylaba akcentowana jest zapisana wielkimi literami; dźwięki są zapisane po polsku (ĉ = cz, ĝ = dż, ĥ = ch, ĵ = ż, ŝ = sz, ŭ = ł, v = w, c = jak w „cena”; zob. [alfabet i wymowa](https://esperantopedia.org/pl/nauka/alfabet/)).

## Wiara, ufność i modlitwa

*Kredi* przyjmuje *je* dla wiary w kogoś lub w coś (*kredi je Dio* – „wierzyć w Boga”) oraz *ke* dla przekonania, że coś jest prawdą: *Mi kredas, ke vi pravas* – „Wierzę, że masz rację”.

| Po polsku | Esperanto | Wymowa | Uwaga |
|---|---|---|---|
| religia | *religio* | re-li-GI-o | przymiotnik: *religia* |
| wiara (przekonanie), wierzący | *kredo*, *kredanto* | KRE-do, kre-DAN-to | |
| zaufanie, ufność | *fido* | FI-do | ReVo: bardziej o zaufaniu niż *kredo* |
| Bóg; bóg, bogini | *Dio*; *dio*, *diino* | DI-o; DI-o, di-I-no | wielka litera dla jedynego najwyższego bytu |
| święty (przymiotnik), święty (osoba) | *sankta*, *sanktulo* | SANK-ta, sank-TU-lo | |
| modlić się, modlitwa | *preĝi*, *preĝo* | PRE-dżi, PRE-dżo | *preĝi al* „modlić się do” |
| kult, obrzęd | *kulto*, *rito* | KUL-to, RI-to | |
| nabożeństwo | *diservo* | di-SER-wo | |
| Biblia, Koran, Tora | *Biblio*, *Korano*, *Torao* | bi-BLI-o, ko-RA-no, to-RA-o | wielkie litery |
| dusza, duch | *animo*, *spirito* | a-NI-mo, spi-RI-to | oba znaczą też „umysł” |
| prorok, anioł | *profeto*, *anĝelo* | pro-FE-to, an-DŻE-lo | |
| cud, grzech | *miraklo*, *peko* | mi-RA-klo, PE-ko | *peko* to „grzech”, nie „pech” |
| błogosławieństwo, błogosławić | *beno*, *beni* | BE-no, BE-ni | |
| niebo, raj, piekło | *ĉielo*, *paradizo*, *infero* | czi-E-lo, pa-ra-DI-zo, in-FE-ro | *ĉielo* to także „niebo” nad głową, jak po polsku |
| reinkarnacja, karma | *reenkarniĝo*, *karmo* | re-en-kar-NI-dżo, KAR-mo | ReVo: karma w buddyzmie i hinduizmie |
| post, pościć | *fasto*, *fasti* | FAS-to, FAS-ti | |
| pielgrzymka, pielgrzym | *pilgrimo*, *pilgrimanto* | pil-GRI-mo, pil-gri-MAN-to | ReVo ostrzega przed mieszaniem tych słów |
| ateista | *ateisto* | a-te-IS-to | ateizm: *ateismo*; synonim z ReVo: *sendiulo* „osoba bez boga” |
| agnostyk | *agnostikulo* | ag-nos-ti-KU-lo | ReVo: nie przyjmuje żadnego credo filozoficznego ani religijnego |

## Religie i ich wyznawcy

PMEG pokazuje wzór: *Kristo* daje *kristano* (wyznawca) i *kristanismo* (doktryna). Dla buddyzmu PMEG woli *budhisto* i *budhismo*, używa się też *budhano*; główne hasła ReVo to *budaismo* i *budaisto*. Przymiotniki kończą się na *-a*: *kristana*, *islama*, *juda*, *hinduisma*. Polskie nazwy na „-izm” (judaizm, hinduizm, buddyzm, taoizm) odpowiadają esperanckiemu *-ism-*; wyjątkiem jest islam, który po esperancku to *islamo*, bez *-ism-*.

| Po polsku | Esperanto | Wymowa | Uwaga |
|---|---|---|---|
| chrześcijaństwo, chrześcijanin | *kristanismo*, *kristano* | kris-ta-NIS-mo, kris-TA-no | |
| rzymskokatolicki, katolik | *romkatolika*, *katoliko* | rom-ka-to-LI-ka, ka-to-LI-ko | zob. uwagi niżej |
| protestant | *protestanto* | pro-tes-TAN-to | ReVo: np. *luterano* „luteranin” |
| prawosławie | *ortodoksa kristanismo* | or-to-DOK-sa kris-ta-NIS-mo | dosłownie „chrześcijaństwo ortodoksyjne” |
| islam, muzułmanin | *islamo*, *islamano* | i-SLA-mo, i-sla-MA-no | |
| judaizm, Żyd | *judismo*, *judo* | ju-DIS-mo, JU-do | ReVo oznacza *judaismo* jako rzadkie i odradza je |
| hinduizm, hinduista | *hinduismo*, *hinduo* | hin-du-IS-mo, hin-DU-o | |
| buddyzm, buddysta | *budhismo*, *budhisto*, *budhano* | bud-HIS-mo, bud-HIS-to, bud-HA-no | ReVo: *budaismo* |
| szintoizm | *ŝintoismo* | szin-to-IS-mo | ReVo: także *ŝintoo* |
| taoizm | *daŭismo*, *taoismo* | dał-IS-mo, ta-o-IS-mo | |
| konfucjanizm | *konfuceanismo* | kon-fu-ce-a-NIS-mo | PMEG: także *konfuceismo* |
| sikhizm, sikh | *sikismo*, *siko* | si-KIS-mo, SI-ko | formy z Vikipedio |
| bahaizm, wyznawca bahaizmu | *bahaismo*, *bahaano* | ba-ha-IS-mo, ba-ha-A-no | |

Uwagi o wyborze słów:

- **Muzułmanin.** Używaj *islamano*. ReVo pisze, że *mahometano* (słowo Zamenhofa i PIV) należy omijać w kontekstach neutralnych, bo muzułmanie uważają je za obraźliwe. Po polsku „mahometanin” brzmi dziś archaicznie i neutralnie mówi się „muzułmanin”.
- **Islam.** Religię nazywaj *islamo*; ReVo definiuje *islamismo* jako politykę dążącą do surowej postaci islamskiego społeczeństwa.
- **Katolik.** *Romkatolika* to dokładny przymiotnik („rzymskokatolicki”); ReVo zauważa, że samo *katolika* występuje też w nazwach innych kościołów, jak po polsku Kościół greckokatolicki czy starokatolicki.
- **Żyd.** ReVo definiuje *judo* jako członka ludu pochodzącego od dawnych Hebrajczyków albo ich religii. Sport to *ĵudo* (ŻU-do): po polsku „judo” to sport, a po esperancku *judo* – Żyd.

## Miejsca kultu

PMEG wyjaśnia, że *preĝejo* tradycyjnie oznacza głównie kościoły chrześcijańskie, ale może służyć dla każdej religii; żeby być dokładnym, dodaj przymiotnik: *islama preĝejo*, *hinduisma preĝejo*.

| Po polsku | Esperanto | Wymowa | Uwaga |
|---|---|---|---|
| kościół, dom modlitwy | *preĝejo* | pre-DŻE-jo | *preĝi* + *-ej-* „miejsce” |
| kościół chrześcijański | *kirko* | KIR-ko | PMEG: bardzo rzadkie |
| katedra | *katedralo* | ka-te-DRA-lo | kościół biskupa |
| meczet, minaret | *moskeo*, *minareto* | mos-KE-o, mi-na-RE-to | |
| synagoga | *sinagogo* | si-na-GO-go | |
| świątynia | *templo* | TEM-plo | |
| pagoda | *pagodo* | pa-GO-do | ReVo: azjatycka świątynia |
| klasztor | *monaĥejo* | mo-na-CHE-jo | *monaĥo* + *-ej-* |
| kaplica, ołtarz | *kapelo*, *altaro* | ka-PE-lo, al-TA-ro | |
| miejsce święte | *sanktejo* | sank-TE-jo | |

## Święta i dni święte

PMEG traktuje nazwy świąt jak nazwy własne: wielka litera i zwykle bez *la* (*Kristnasko*, *Pasko*). Daty przesuwają się między kalendarzami, więc tabela podaje tylko to, co twierdzą ReVo i Vikipedio. Życzenia są na stronie [życzenia](https://esperantopedia.org/pl/rozmowki/zyczenia/).

| Po polsku | Esperanto | Wymowa | Uwaga |
|---|---|---|---|
| Boże Narodzenie | *Kristnasko* | krist-NAS-ko | ReVo: 25 grudnia w większości kościołów, 6 stycznia u Ormian |
| Adwent | *Advento* | ad-WEN-to | cztery tygodnie przed Bożym Narodzeniem |
| Objawienie Pańskie (Trzech Króli) | *Epifanio* | e-pi-fa-NI-o | 6 stycznia |
| Wielki Post | *Karesmo* | ka-RES-mo | ReVo: zachodnia nazwa Wielkiego Postu |
| Wielkanoc, żydowska Pascha | *Pasko* | PAS-ko | ReVo podaje oba znaczenia |
| Pesach | *Pesaĥo* | pe-SA-cho | Vikipedio: także *juda Pasko* |
| Pięćdziesiątnica (Zielone Świątki) | *Pentekosto* | pen-te-KOS-to | ReVo: święto żydowskie i chrześcijańskie; żydowskie to Szawuot |
| żydowski Nowy Rok (Rosz Haszana) | *Roŝ Haŝana* | rosz ha-SZA-na | Vikipedio |
| Jom Kipur | *Jomkipuro* | jom-ki-PU-ro | ReVo: dzień pokuty |
| Chanuka | *Ĥanuko* | cha-NU-ko | ReVo: ośmiodniowe żydowskie święto zimowe |
| Ramadan | *Ramadano* | ra-ma-DA-no | ReVo: dziewiąty miesiąc islamski, post w ciągu dnia |
| pielgrzymka do Mekki | *haĝo* | HA-dżo | hadżdż |
| Diwali | *Divalo* | di-WA-lo | Vikipedio: ważne święto w Indiach |
| sobota, niedziela | *sabato*, *dimanĉo* | sa-BA-to, di-MAN-czo | ReVo: dzień święty odpowiednio w judaizmie i w chrześcijaństwie; zob. [dni i miesiące](https://esperantopedia.org/pl/rozmowki/dni-i-miesiace/) |

## Osoby i funkcje

| Po polsku | Esperanto | Wymowa | Uwaga |
|---|---|---|---|
| kapłan, ksiądz; kapłanka | *pastro*, *pastrino* | PAS-tro, pas-TRI-no | |
| pastor protestancki | *pastoro* | pas-TO-ro | ReVo: *pastro* kościoła protestanckiego |
| biskup, papież | *episkopo*, *papo* | e-pis-KO-po, PA-po | |
| mnich, mniszka | *monaĥo*, *monaĥino* | mo-NA-cho, mo-na-CHI-no | |
| imam, muezin | *imamo*, *muezino* | i-MA-mo, mu-e-ZI-no | muezin ogłasza godziny modlitwy |
| rabin | *rabeno* | ra-BE-no | |
| lama, guru | *lamao*, *guruo* | la-MA-o, gu-RU-o | ReVo: buddyzm tybetański; hinduizm |
| kaznodzieja, duchowieństwo | *predikisto*, *klerikaro* | pre-di-KIS-to, kle-ri-KA-ro | |

## Czego nie przenosić z polskiego

- **Wiara i zaufanie.** Polskie „wiara” to po esperancku dwa słowa: *kredo* – „to, w co się wierzy” i *fido* – „zaufanie”. „Wierzyć w Boga” to *kredi je Dio*, a „wierzyć, że” – *kredi, ke*.
- **Grzech, nie pech.** *Peko* znaczy „grzech” i nie ma nic wspólnego z polskim „pechem”.
- **Ksiądz i pastor.** Polskiemu „pastorowi” odpowiada *pastoro*, a nie *pastro*. Ogólne „kapłan” i potoczne „ksiądz” to *pastro*.
- **Kościół jako budynek i jako instytucja.** Po polsku „kościół” to budynek i wspólnota. Po esperancku budynek to *preĝejo* (rzadziej *kirko*), a organizację religijną nazywa się *eklezio*, np. *romkatolika eklezio* – „Kościół rzymskokatolicki” (ReVo).
- **Święto i święty.** Polskie „święto” jest spokrewnione ze „świętym”, ale po esperancku to dwa osobne słowa: *festo* – „święto, uroczystość” i *sankta* – „święty”.
- **Wielkanoc i Pesach.** Po polsku chrześcijańska Wielkanoc i żydowski Pesach (zwany też Paschą) mają osobne nazwy. Esperanckie *Pasko* może znaczyć jedno i drugie, a sens podaje kontekst albo *juda Pasko* (Vikipedio).
- **Pielgrzym i pielgrzymka.** Polskie „pielgrzym” przypomina *pilgrimo*, lecz według ReVo *pilgrimo* to pielgrzymka, a osobę nazywa *pilgrimanto*. ReVo ostrzega przed mieszaniem tych słów.

## Cząstki do słów o wierze

| Cząstka | Znaczenie | Przykład | Po polsku |
|---|---|---|---|
| *-ism-* | doktryna, system | *kristanismo* | chrześcijaństwo |
| *-an-* | wyznawca, członek | *islamano*, *samreligiano* | muzułmanin; osoba tej samej religii (PMEG) |
| *-ist-* | osoba zajmująca się czymś | *budhisto* | buddysta |
| *-ej-* | miejsce do | *preĝejo*, *monaĥejo* | kościół, klasztor |
| *-ul-* | osoba z cechą | *sanktulo*, *sendiulo* | święty, osoba bez boga |
| *-in-* | żeński | *pastrino*, *diino* | kapłanka, bogini |
| *-iĝ-* | stawać się | *kristaniĝi*, *islamiĝi* | zostać chrześcijaninem, przejść na islam |

Nazwy religii pisze się małą literą, tak jak po polsku (chrześcijaństwo, islam). Zobacz [przyrostki](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/przyrostki/), [przedrostki](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/przedrostki/) i [słowotwórstwo](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/slowotworstwo/).

## Zdania

| Esperanto | Po polsku |
|---|---|
| *Mia avino preĝas ĉiutage.* | Moja babcia modli się codziennie. |
| *Ni iras al la preĝejo ĉiun dimanĉon.* | Chodzimy do kościoła w każdą niedzielę. |
| *Kie estas la plej proksima moskeo?* | Gdzie jest najbliższy meczet? |
| *Je kioma horo komenciĝas la diservo?* | O której godzinie zaczyna się nabożeństwo? |
| *Li estas ateisto, sed li respektas la kredon de aliaj.* | Jest ateistą, ale szanuje wierzenia innych. |
| *Dum Ramadano multaj islamanoj fastas de la sunleviĝo ĝis la sunsubiro.* | W czasie Ramadanu wielu muzułmanów pości od wschodu do zachodu słońca. |
| *Ĥanuko daŭras ok tagojn.* | Chanuka trwa osiem dni. |
| *En multaj landoj oni festas Kristnaskon la 25-an de Decembro.* | W wielu krajach obchodzi się Boże Narodzenie 25 grudnia. |

Dopełnienie bliższe przyjmuje *-n* (*festas Kristnaskon*), podobnie wyrażenia czasu bez przyimka (*ĉiun dimanĉon*, *ok tagojn*): zob. [biernik](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/biernik/).

## Esperanto a religia

Samo esperanto nie ma żadnej religii. Od Deklaracji z Boulogne w 1905 roku ruch określa je jako język neutralny, którego każdy może używać w dowolnym celu. W Brazylii popularyzują je spirytyści (*spiritismo*, spi-ri-TIS-mo), odkąd Brazylijska Federacja Spirytystyczna otworzyła w 1912 roku bezpłatny kurs: zob. [esperanto i spirytyzm](https://esperantopedia.org/pl/o-esperanto/spirytyzm/). Filozofia równości narodów Zamenhofa, *homaranismo* (ho-ma-ra-NIS-mo), została celowo oddzielona od języka: zob. [homaranizm](https://esperantopedia.org/pl/o-esperanto/homaranizm/). Ludwik Zamenhof urodził się w 1859 roku w Białymstoku w rodzinie żydowskiej: zob. [Ludwik Zamenhof](https://esperantopedia.org/pl/o-esperanto/zamenhof/).

## Częste pytania

### Jak powiedzieć „religia” i „wierzę” po esperancku?

*Religio* i *Mi kredas*. Dodaj *je* dla tego, w co wierzysz (*Mi kredas je Dio*), albo *ke* dla tego, co uważasz za prawdę (*Mi kredas, ke vi pravas*).

### Jak powiedzieć „jestem chrześcijaninem, muzułmaninem, Żydem, buddystą albo ateistą” po esperancku?

*Mi estas kristano*, *islamano*, *judo*, *budhisto*, *hinduo* albo *ateisto*. To zwykłe rzeczowniki: bez *la* i bez wielkiej litery. Dla kobiety dodaj *-in-*: *kristanino*, *judino*.

### Czy po esperancku mówi się *islamano*, czy *mahometano*?

*Islamano*. ReVo oznacza *mahometano* jako formę do unikania w kontekstach neutralnych, bo muzułmanie uważają ją za obraźliwą.

### Jaka jest różnica między *preĝejo* a *kirko*?

*Preĝejo* to dowolne miejsce modlitwy, choć tradycyjnie kościół chrześcijański. *Kirko* oznacza wyłącznie kościół chrześcijański i jest bardzo rzadkie. Dla innych wyznań użyj *moskeo*, *sinagogo* lub *templo*.

### Czy esperanto jest religią albo jest z jakąś związane?

Nie. To język neutralny, a ruch mówi to od 1905 roku. Brazylijscy spirytyści go popularyzowali, a *homaranismo* Zamenhofa było jego własną filozofią, nie częścią esperanta.

## Źródła

- PMEG: [ISM](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/sufiksoj/ism.html), [AN](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/sufiksoj/an.html), [IST](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/sufiksoj/ist.html), [EJ](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/sufiksoj/ej.html), [UL](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/sufiksoj/ul.html), [Majuskloj kaj minuskloj ĉe propraj nomoj](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/propraj_nomoj/majuskloj.html)
- ReVo: [religio](https://reta-vortaro.de/revo/art/religi.html), [kredi, kredo, kredanto](https://reta-vortaro.de/revo/art/kred.html), [fido](https://reta-vortaro.de/revo/art/fid.html), [Dio, diino](https://reta-vortaro.de/revo/art/di.html), [sankta, sanktulo, sanktejo](https://reta-vortaro.de/revo/art/sankt.html), [preĝi, preĝejo](https://reta-vortaro.de/revo/art/pregx.html), [kulto](https://reta-vortaro.de/revo/art/kult.html), [rito](https://reta-vortaro.de/revo/art/rit.html), [diservo](https://reta-vortaro.de/revo/art/serv.html), [Biblio](https://reta-vortaro.de/revo/art/bibli.html), [Korano](https://reta-vortaro.de/revo/art/koran.html), [Torao](https://reta-vortaro.de/revo/art/tora.html)
- ReVo: [animo](https://reta-vortaro.de/revo/art/anim.html), [spirito, spiritismo](https://reta-vortaro.de/revo/art/spirit.html), [profeto](https://reta-vortaro.de/revo/art/profet.html), [anĝelo](https://reta-vortaro.de/revo/art/angxel.html), [miraklo](https://reta-vortaro.de/revo/art/mirakl.html), [peko](https://reta-vortaro.de/revo/art/pek.html), [beno](https://reta-vortaro.de/revo/art/ben.html), [ĉielo](https://reta-vortaro.de/revo/art/cxiel1.html), [paradizo](https://reta-vortaro.de/revo/art/paradi1.html), [infero](https://reta-vortaro.de/revo/art/infer.html), [reenkarniĝo](https://reta-vortaro.de/revo/art/karn.html), [karmo](https://reta-vortaro.de/revo/art/karm.html), [fasto](https://reta-vortaro.de/revo/art/fast.html), [pilgrimo](https://reta-vortaro.de/revo/art/pilgri.html), [ateisto, ateismo](https://reta-vortaro.de/revo/art/ateist.html), [agnostikulo](https://reta-vortaro.de/revo/art/agnost.html)
- ReVo, religie: [kristanismo, kristano, kristaniĝi](https://reta-vortaro.de/revo/art/krist.html), [katolika, katoliko](https://reta-vortaro.de/revo/art/katoli.html), [protestanto](https://reta-vortaro.de/revo/art/protes1.html), [luterano](https://reta-vortaro.de/revo/art/luter.html), [ortodoksa](https://reta-vortaro.de/revo/art/ortodo.html), [islamo, islamano, islamismo](https://reta-vortaro.de/revo/art/islam.html), [mahometano](https://reta-vortaro.de/revo/art/mahome.html), [judismo, judo](https://reta-vortaro.de/revo/art/jud.html), [judaismo](https://reta-vortaro.de/revo/art/judais.html), [ĵudo](https://reta-vortaro.de/revo/art/jxud.html), [hinduismo](https://reta-vortaro.de/revo/art/hindu.html), [budaismo, budao](https://reta-vortaro.de/revo/art/buda.html), [ŝintoismo](https://reta-vortaro.de/revo/art/sxinto.html), [daŭismo](https://reta-vortaro.de/revo/art/daux.html), [konfuceanismo](https://reta-vortaro.de/revo/art/konfuce.html), [bahaismo](https://reta-vortaro.de/revo/art/baha.html)
- ReVo, miejsca, święta, osoby: [eklezio](https://reta-vortaro.de/revo/art/eklezi.html), [festo](https://reta-vortaro.de/revo/art/fest.html), [kirko](https://reta-vortaro.de/revo/art/kirk.html), [katedralo](https://reta-vortaro.de/revo/art/katedr1.html), [moskeo](https://reta-vortaro.de/revo/art/moske.html), [minareto](https://reta-vortaro.de/revo/art/minare.html), [sinagogo](https://reta-vortaro.de/revo/art/sinago.html), [templo](https://reta-vortaro.de/revo/art/templ.html), [pagodo](https://reta-vortaro.de/revo/art/pagod.html), [monaĥejo, monaĥo](https://reta-vortaro.de/revo/art/monahx.html), [kapelo](https://reta-vortaro.de/revo/art/kapel.html), [altaro](https://reta-vortaro.de/revo/art/altar.html), [Kristnasko](https://reta-vortaro.de/revo/art/krist.html), [Advento](https://reta-vortaro.de/revo/art/advent.html), [Epifanio](https://reta-vortaro.de/revo/art/epifan.html), [Karesmo](https://reta-vortaro.de/revo/art/karesm.html), [Pasko](https://reta-vortaro.de/revo/art/pask.html), [Pentekosto](https://reta-vortaro.de/revo/art/pentek.html), [Jomkipuro](https://reta-vortaro.de/revo/art/jomkipur.html), [Ĥanuko](https://reta-vortaro.de/revo/art/hxanuk.html), [Ramadano](https://reta-vortaro.de/revo/art/ramadan.html), [haĝo](https://reta-vortaro.de/revo/art/hagx.html), [sabato](https://reta-vortaro.de/revo/art/sabat.html), [dimanĉo](https://reta-vortaro.de/revo/art/dimanc.html), [pastro](https://reta-vortaro.de/revo/art/pastr.html), [pastoro](https://reta-vortaro.de/revo/art/pastor.html), [episkopo](https://reta-vortaro.de/revo/art/episko.html), [papo](https://reta-vortaro.de/revo/art/pap.html), [imamo](https://reta-vortaro.de/revo/art/imam.html), [muezino](https://reta-vortaro.de/revo/art/muezin.html), [rabeno](https://reta-vortaro.de/revo/art/raben.html), [lamao](https://reta-vortaro.de/revo/art/lama.html), [guruo](https://reta-vortaro.de/revo/art/guru.html), [predikisto](https://reta-vortaro.de/revo/art/predik.html), [klerikaro](https://reta-vortaro.de/revo/art/klerik.html), [homaranismo](https://reta-vortaro.de/revo/art/hom.html)
- Vikipedio: [Divalo](https://eo.wikipedia.org/wiki/Divalo), [Pesaĥo](https://eo.wikipedia.org/wiki/Pesa%C4%A5o), [Roŝ Haŝana](https://eo.wikipedia.org/wiki/Ro%C5%9D_Ha%C5%9Dana), [Karesmo](https://eo.wikipedia.org/wiki/Karesmo), [Sikismo](https://eo.wikipedia.org/wiki/Sikismo)
- Akademio de Esperanto, [Deklaracio pri la Esenco de la Esperantismo](https://www.akademio-de-esperanto.org/fundamento/bulonja_deklaracio.html) (9 sierpnia 1905)