# Środowisko i klimat po esperancku: słowa i zwroty

Source: https://esperantopedia.org/pl/rozmowki/srodowisko-i-klimat/
Language: pl
Updated: 2026-10-08

> Środowisko to medio, klimat to klimato, poddać recyklingowi to recikligi. Słowa o zanieczyszczeniu, energii i globalnym ociepleniu z wymową.

Po esperancku środowisko to ***medio***, klimat – ***klimato***, zanieczyszczenie – ***poluado***, a poddać recyklingowi to ***recikligi***. Większość tych terminów powstaje ze znanych rdzeni: *energio* i *sun-* dają *sunenergio* – „energia słoneczna”, a *polui* i *-ad-* dają *poluado*. Zapis wymowy dzieli słowa na sylaby, a sylaba akcentowana jest zapisana wielkimi literami; dźwięki są zapisane po polsku (ĉ = cz, ĝ = dż, ŝ = sz, ĵ = ż, ŭ = ł, v = w, c = jak w „cena”; akcent pada zawsze na przedostatnią sylabę, zob. [alfabet i wymowa](https://esperantopedia.org/pl/nauka/alfabet/)).

Każde słowo sprawdzono w ReVo, czyli Reta Vortaro. Jeśli termin nie ma hasła w ReVo, ale jest tytułem artykułu w Esperanto Vikipedio, w kolumnie „Uwaga” stoi „Vikipedio”. Słowa o pogodzie są na stronie [pogoda i pory roku](https://esperantopedia.org/pl/rozmowki/pogoda-i-pory-roku/), a słowa o krajobrazie – na stronie [przyroda](https://esperantopedia.org/pl/rozmowki/przyroda/).

## Środowisko i ekologia

| Po polsku | Esperanto | Wymowa | Uwaga |
|---|---|---|---|
| środowisko | *medio* | me-DI-o | ReVo: fizyczne otoczenie, w którym żyje istota żywa; znaczenie 2 to środowisko społeczne człowieka |
| otoczenie, okolica | *ĉirkaŭaĵo* | czir-kał-A-żo | obszar wokół czegoś: *la ĉirkaŭaĵo de la lago* – „okolice jeziora” |
| przyroda, natura; naturalny | *naturo*, *natura* | na-TU-ro, na-TU-ra | ReVo: wszystko, co istnieje samo z siebie, a nie zostało stworzone przez ludzi |
| ekologia; ekologiczny | *ekologio*, *ekologia* | e-ko-lo-GI-o, e-ko-lo-GI-a | ReVo: nauka o wzajemnym wpływie istot żywych i ich środowiska; pokrewne *ekosistemo* |
| bioróżnorodność | *biodiverseco* | bi-o-di-wer-SE-co | ReVo: różnorodność istot żywych i ich otoczenia |
| gatunek zagrożony | *minacata specio*, *endanĝerigita specio* | mi-na-CA-ta spe-CI-o, en-dan-dże-ri-GI-ta spe-CI-o | artykuł Vikipedio nosi tytuł *Minacata specio*, zwany też *endanĝerigita specio*; *specio* jest w ReVo |
| wymierać | *formorti* | for-MOR-ti | ReVo: zniknąć przez śmierć, mówi się zwłaszcza o gatunku |
| rezerwat przyrody | *naturrezervejo* | na-tur-re-zer-WE-jo | ReVo: teren, na którym prawo ogranicza rolnictwo, przemysł i inną działalność człowieka |
| ochrona środowiska | *mediprotekto* | me-di-pro-TEK-to | ReVo tłumaczy je przez *naturprotekto*; Vikipedio pisze, że dotyczy nieożywionego otoczenia ludzi (woda, powietrze, budynki) |
| ochrona przyrody | *naturprotekto* | na-tur-pro-TEK-to | ReVo: działania, które chronią przyrodę przed uszkodzeniem i zanieczyszczeniem |

## Zanieczyszczenie, odpady i recykling

| Po polsku | Esperanto | Wymowa | Uwaga |
|---|---|---|---|
| zanieczyszczenie | *poluado*, *poluo* | po-lu-A-do, po-LU-o | ReVo: *poluado* to sam akt zanieczyszczania, *poluo* – akt i jego wynik; czasownik *polui* |
| zanieczyszczenie powietrza | *aerpoluo* | a-er-po-LU-o | ReVo; *aero* + *poluo* |
| zanieczyszczenie wody | *akvopoluo* | ak-wo-po-LU-o | ReVo; także *brupoluo* „hałas” i *lumpoluo* „zanieczyszczenie światłem” |
| śmieci, odpady | *rubo* | RU-bo | ReVo, znaczenie 2: rzeczy wyrzucone (znaczenie 1 to gruz) |
| kosz na śmieci | *rubujo* | ru-BU-jo | *rubo* + *-uj-* „pojemnik” |
| plastik, tworzywo sztuczne | *plasto* | PLAS-to | ReVo: syntetyczny materiał z polimerów |
| poddawać recyklingowi | *recikligi* | re-ci-KLI-gi | ReVo: przerabiać zużyty materiał na nowy; *re-* + *ciklo* „cykl” + *-ig-* |
| recykling | *recikligo* | re-ci-KLI-go | tytuł artykułu w Vikipedio; *reciklado* odsyła do niego |
| kompost | *kompoŝto* | kom-POSZ-to | ReVo: żyzna ziemia z przegniłych roślin |
| używać ponownie | *reuzi* | re-U-zi | *re-* + *uzi*; brak osobnego hasła w ReVo |

## Energia

| Po polsku | Esperanto | Wymowa | Uwaga |
|---|---|---|---|
| energia | *energio* | e-ner-GI-o | ReVo, znaczenie 2: wielkość fizyczna, zdolność do wykonania pracy |
| elektryczność, prąd | *elektro* | e-LEK-tro | ReVo; przymiotnik *elektra* |
| paliwo kopalne | *fosilia brulaĵo* | fo-si-LI-a bru-LA-żo | tytuł artykułu w Vikipedio, także *fosilia bruligaĵo*; *fosilia energio* w ReVo to energia ze spalania gazu, węgla lub produktów ropy |
| węgiel, ropa naftowa, gaz ziemny | *karbo*, *nafto*, *tergaso* | KAR-bo, NAF-to, ter-GA-so | ReVo; *nafto* to surowa ropa, *tergaso* to głównie metan |
| energia odnawialna | *renoviĝanta energio* | re-no-wi-DŻAN-ta e-ner-GI-o | ReVo; w przykładzie pojawia się też *renovigebla energio* |
| energia słoneczna | *sunenergio* | su-ne-ner-GI-o | ReVo; Vikipedio pisze też *suna energio* |
| panel słoneczny | *sunpanelo* | sun-pa-NE-lo | ReVo: płyta z ogniwami słonecznymi, która dostarcza energię |
| energia wiatrowa | *ventenergio*, *ventoenergio* | ven-te-ner-GI-o, ven-to-e-ner-GI-o | ReVo ma pierwszą formę, a drugiej używa w przykładzie; tytuł w Vikipedio to *Ventoenergio* |
| turbina wiatrowa | *ventoturbino* | ven-to-tur-BI-no | tytuł artykułu w Vikipedio; elektrownia wiatrowa to *ventelektrejo* |

## Klimat i jego skutki

| Po polsku | Esperanto | Wymowa | Uwaga |
|---|---|---|---|
| klimat | *klimato* | kli-MA-to | ReVo: wszystkie warunki atmosferyczne i pogodowe regionu |
| zmiana klimatu | *klimata ŝanĝo*, *klimata ŝanĝiĝo* | kli-MA-ta SZAN-dżo, kli-MA-ta szan-DŻI-dżo | tytuł w Vikipedio to *Klimata ŝanĝo*; przykłady ReVo używają *klimata ŝanĝiĝo* i *klimatŝanĝiĝo* |
| globalne ocieplenie | *tutmonda varmiĝo* | tut-MON-da war-MI-dżo | tytuł artykułu w Vikipedio; przykłady ReVo też go używają |
| efekt cieplarniany | *forceja efiko* | for-CE-ja e-FI-ko | ReVo: ocieplenie, bo osłona, np. szkło, przepuszcza ciepło do środka, ale nie na zewnątrz; *forcejo* to szklarnia |
| dwutlenek węgla | *karbondioksido* | kar-bon-di-ok-SI-do | ReVo; tytuł w Vikipedio to *Karbona dioksido*. Gaz cieplarniany to w ReVo *forcejgaso* |
| warstwa ozonowa | *ozontavolo* | o-zon-ta-WO-lo | przykład z ReVo; tytuł w Vikipedio to *Ozona tavolo* |
| poziom morza | *marnivelo* | mar-ni-WE-lo | ReVo |
| susza | *trosekeco*, *sekego* | tro-se-KE-co, se-KE-go | tytuł w Vikipedio to *Trosekeco*; przykład ReVo używa *sekego* |
| powódź | *inundo* | i-NUN-do | ReVo; czasownik *inundi* |
| pożar lasu | *arbarbrulego* | ar-bar-bru-LE-go | użyte w przykładach ReVo; *arbaro* + *brulego* „wielki ogień” |
| wylesianie | *senarbarigo* | sen-ar-ba-RI-go | ReVo: niszczenie lasów na dużym obszarze |
| pustynnienie | *dezertiĝado* | de-zer-ti-DŻA-do | tytuł artykułu w Vikipedio; *dezerto* + *-iĝ-* + *-ad-* |

Słowa o żywiołach pogodowych, jak *ŝtormo* – „sztorm” i *uragano* – „huragan”, są na stronie o pogodzie. Topnienie lodu opisuje czasownik *fandiĝi*, który ReVo definiuje jako przechodzenie w stan ciekły pod wpływem ciepła.

## Co mogę zrobić? Codzienne działania

| Po polsku | Esperanto | Wymowa | Uwaga |
|---|---|---|---|
| oszczędzać, używać oszczędnie | *ŝpari* | SZPA-ri | ReVo, znaczenie 2: używać skromnie i ostrożnie; *ŝpari energion*; przeciwieństwo *malŝpari* „marnować”; oszczędzanie energii to *energiŝparo* (Vikipedio) |
| wyłączyć | *malŝalti* | mal-SZAL-ti | ReVo: przerwać obwód elektryczny; włączyć to *ŝalti* |
| segregować, oddzielać | *apartigi* | a-par-TI-gi | ReVo: umieścić w osobnym miejscu; *apartigi la rubon* – „segregować śmieci” |
| jeździć na rowerze | *bicikli* | bi-CI-kli | ReVo: podróżować *biciklo* – „rowerem” |
| transport publiczny | *publika transporto* | pu-BLI-ka trans-POR-to | tytuł artykułu w Vikipedio; zob. [miasto, kierunki i transport](https://esperantopedia.org/pl/rozmowki/miasto-i-transport/) |
| sadzić | *planti* | PLAN-ti | ReVo: włożyć roślinę w ziemię tak, by dalej rosła; *plantado de arboj* – „sadzenie drzew” |

## Jak powstają słowa o środowisku?

| Cząstka | Znaczenie | Przykłady |
|---|---|---|
| *-ad-* | czynność trwająca lub powtarzana | *poluado* zanieczyszczanie, *dezertiĝado* pustynnienie |
| *-iĝ-* | stawać się | *varmiĝi* robić się cieplejszym, *sekiĝi* wysychać, *fandiĝi* topnieć, *ŝanĝiĝi* zmieniać się (samo) |
| *-ig-* | czynić, powodować | *varmigi* ogrzać, *sekigi* osuszyć, *malpurigi* zabrudzić, *recikligi* |
| *re-* | znowu | *recikligi*, *reuzi*, *rearbarigo*, *renoviĝanta* „odnawiający się sam” |
| *mal-* | przeciwieństwo | *malŝpari* marnować, *malpurigi*, *malpliiĝi* maleć |
| *sen-* | bez | *senarbarigo*, *senpolua* „niezanieczyszczony” |
| *-aĵ-* | konkretna rzecz | *poluaĵo* zanieczyszczenie (substancja), *forĵetaĵo* coś wyrzuconego, *bruligaĵo* paliwo |

PMEG podaje, że *-ad-* oznacza czynność trwającą (*uzo* → *uzado* „regularne używanie”), a *re-* znaczy „znowu” i działa tylko ze słowami oznaczającymi czynność (*novigi* → *renovigi*). Para *-ig-* i *-iĝ-* oddziela „ktoś to robi” od „to dzieje się samo”: *La klimato ŝanĝiĝas*, ale *Homoj ŝanĝas la klimaton*. Dlatego w użyciu są i *klimata ŝanĝo*, i *klimata ŝanĝiĝo*; zob. [-ig- i -iĝ-](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/czasowniki-przechodnie/), [przedrostki](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/przedrostki/), [przyrostki](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/przyrostki/) i [słowotwórstwo](https://esperantopedia.org/pl/gramatyka/slowotworstwo/).

W złożeniach słowo główne stoi na końcu: *aerpoluo* to „zanieczyszczenie powietrza”, *mediprotekto* – „ochrona środowiska”. Łączące *-o-* jest dowolne: ReVo ma *ventenergio*, a w przykładzie pisze *ventoenergio*.

## Przydatne zdania

| Esperanto | Po polsku |
|---|---|
| *Ni devas protekti la naturon.* | Musimy chronić przyrodę. |
| *Ni devas ŝpari energion kaj akvon.* | Musimy oszczędzać energię i wodę. |
| *Ni apartigas paperon, vitron kaj plaston de la alia rubo.* | Oddzielamy papier, szkło i plastik od reszty śmieci. |
| *Mi forĵetas la rubon en la rubujon.* | Wyrzucam śmieci do kosza. |
| *Oni povas recikligi vitron, paperon kaj metalon.* | Szkło, papier i metal można poddać recyklingowi. |
| *Mi malŝaltas la lumon, kiam mi eliras el la ĉambro.* | Wyłączam światło, gdy wychodzę z pokoju. |
| *Mi biciklas al la laboro kaj uzas publikan transporton, kiam pluvas.* | Jeżdżę do pracy rowerem, a gdy pada deszcz, korzystam z transportu publicznego. |
| *Ni plantis dek arbojn en la parko.* | Zasadziliśmy w parku dziesięć drzew. |
| *La klimato ŝanĝiĝas, kaj la glaĉeroj fandiĝas.* | Klimat się zmienia, a lodowce topnieją. |
| *Sunpaneloj kaj ventoturbinoj produktas elektron sen fosilia brulaĵo.* | Panele słoneczne i turbiny wiatrowe produkują prąd bez paliw kopalnych. |
| *La aero en la urbo estas poluita.* | Powietrze w mieście jest zanieczyszczone. |
| *Post la forta pluvo la rivero inundis la vilaĝon.* | Po ulewie rzeka zalała wieś. |

W zdaniu o koszu biernik *-n* po *en* pokazuje ruch do wnętrza kosza. *Poluita* to imiesłów bierny czasu przeszłego od *polui*.

## Pułapki dla mówiących po polsku

W tym temacie polskie i esperanckie słowa często brzmią podobnie, ale nie zawsze znaczą to samo. Warto znać kilka najczęstszych par.

| Po polsku | Po esperancku | Co zapamiętać |
|---|---|---|
| nafta | *petrolo* | Polska „nafta” (paliwo do lamp i ogrzewania) to w ReVo *petrolo*. *Nafto* to surowa ropa naftowa, z której otrzymuje się *petrolo*; użycie *petrolo* na surową ropę ReVo oznacza jako niewskazane. Benzyna to *benzino*, a olej napędowy – *dizeloleo*. |
| kompot | *kompoŝto* | *Kompoŝto* to kompost, czyli żyzna ziemia z rozkładu roślin, a nie napój z owoców. |
| media | *medio*, *amaskomunikilo* | *Medio* to środowisko. Polskie „media” (prasa, radio, telewizja) to *amaskomunikiloj*, czyli „środki masowego przekazu”. |
| ekologia, ekologiczny | *ekologio*, *mediprotekto* | ReVo definiuje *ekologio* jako naukę o wzajemnym wpływie istot żywych i środowiska. Po polsku „ekologia” bywa używana potocznie jako „ochrona środowiska”; po esperancku ochronę środowiska nazywa się *mediprotekto*, a ochronę przyrody – *naturprotekto*. |
| polucja | *poluo*, *poluado*, *polucio* | Zanieczyszczenie to *poluo* albo *poluado*. Polskie „polucja” ma też znaczenie medyczne; ReVo zna *polucio* z podobnymi dwoma znaczeniami, więc w tekście o środowisku bezpieczniej użyć *poluo*. |
| prąd, elektrownia | *elektro*, *elektrejo* | *Elektro* to elektryczność. Elektrownia to *elektrejo*, np. *atomelektrejo* – „elektrownia jądrowa” i *ventelektrejo* – „elektrownia wiatrowa”. |
| oszczędzać, ratować | *ŝpari*, *savi* | *Ŝpari energion* to „oszczędzać energię”. Ratować kogoś lub coś przed zagrożeniem to *savi*, a nie *ŝpari*. |
| inundacja | *inundo* | Powódź to *inundo*; polskie „inundacja” jest rzadkie i książkowe. |
| szklarnia, cieplarnia | *forcejo* | Efekt cieplarniany to *forceja efiko*, a gaz cieplarniany – *forcejgaso*. Słowo *forcejo* pochodzi od czasownika *forci* – „przyspieszać wzrost roślin”. |

Polski rzeczownik „środowisko” ma te same dwa znaczenia co *medio*: otoczenie przyrodnicze i środowisko społeczne (np. „środowisko artystyczne”). Po esperancku oba mieszczą się w jednym haśle ReVo, więc kontekst rozstrzyga, o które chodzi.

## Częste pytania

### Jak powiedzieć „środowisko” po esperancku?

*Medio*. ReVo definiuje to słowo jako fizyczne otoczenie, w którym żyje istota żywa, a *ĉirkaŭaĵo* oznacza obszar wokół czegoś. „Ochrona środowiska” to *mediprotekto*.

### Jak powiedzieć „zmiana klimatu” i „globalne ocieplenie” po esperancku?

*Klimata ŝanĝo*, także *klimata ŝanĝiĝo* – „zmiana klimatu” oraz *tutmonda varmiĝo* – „globalne ocieplenie”. Vikipedio ma artykuły o tytułach *Klimata ŝanĝo* i *Tutmonda varmiĝo*, a przykłady ReVo używają *klimata ŝanĝiĝo* i *tutmonda varmiĝo*.

### Jak powiedzieć „recykling” po esperancku?

*Recikligi* to czasownik, a *recikligo* – rzeczownik. Możesz spotkać też *reciklado*, które Vikipedio odsyła do hasła *Recikligo*.

### Jak powiedzieć „oszczędzać energię” po esperancku?

*Ŝpari energion*. Przeciwieństwem jest *malŝpari* – „marnować”, a rzeczownik na oszczędzanie energii to *energiŝparo*.

## Źródła

- [ReVo: medio](https://reta-vortaro.de/revo/art/medi.html), [ĉirkaŭaĵo](https://reta-vortaro.de/revo/art/cxirka.html), [naturo](https://reta-vortaro.de/revo/art/natur.html), [ekologio](https://reta-vortaro.de/revo/art/ekologi.html), [ekosistemo](https://reta-vortaro.de/revo/art/ekosistem.html), [biodiverseco](https://reta-vortaro.de/revo/art/biodiversec.html), [specio](https://reta-vortaro.de/revo/art/speci.html), [formorti](https://reta-vortaro.de/revo/art/mort.html), [naturrezervejo](https://reta-vortaro.de/revo/art/rezerv.html), [mediprotekto, naturprotekto](https://reta-vortaro.de/revo/art/protek.html)
- [ReVo: polui, poluo, poluado, aerpoluo, akvopoluo, brupoluo, lumpoluo, poluaĵo](https://reta-vortaro.de/revo/art/polu.html), [polucio](https://reta-vortaro.de/revo/art/poluci.html), [rubo, rubujo](https://reta-vortaro.de/revo/art/rub.html), [forĵetaĵo](https://reta-vortaro.de/revo/art/jxet.html), [plasto](https://reta-vortaro.de/revo/art/plast.html), [recikligi](https://reta-vortaro.de/revo/art/cikl.html), [kompoŝto](https://reta-vortaro.de/revo/art/komposxt.html)
- [ReVo: energio, fosilia energio, renoviĝanta energio, sunenergio, ventenergio](https://reta-vortaro.de/revo/art/energi.html), [elektro, elektrejo](https://reta-vortaro.de/revo/art/elektr.html), [sunpanelo](https://reta-vortaro.de/revo/art/panel.html), [karbo](https://reta-vortaro.de/revo/art/karb.html), [nafto](https://reta-vortaro.de/revo/art/naft.html), [petrolo](https://reta-vortaro.de/revo/art/petrol.html), [benzino, dizeloleo](https://reta-vortaro.de/revo/art/benzin.html), [tergaso, forcejgaso](https://reta-vortaro.de/revo/art/gas.html), [bruligaĵo, brulego](https://reta-vortaro.de/revo/art/brul.html)
- [ReVo: klimato](https://reta-vortaro.de/revo/art/klimat.html), [forceja efiko](https://reta-vortaro.de/revo/art/forc.html), [karbondioksido](https://reta-vortaro.de/revo/art/dioksid.html), [ozono](https://reta-vortaro.de/revo/art/ozon.html), [marnivelo](https://reta-vortaro.de/revo/art/nivel.html), [inundo](https://reta-vortaro.de/revo/art/inund.html), [senarbarigo](https://reta-vortaro.de/revo/art/arb.html), [fandiĝi](https://reta-vortaro.de/revo/art/fand.html), [sekiĝi](https://reta-vortaro.de/revo/art/sek.html), [sekego (przykład)](https://reta-vortaro.de/revo/art/herb.html), [arbarbrulego (przykład)](https://reta-vortaro.de/revo/art/borne.html)
- [ReVo: ŝpari, malŝpari](https://reta-vortaro.de/revo/art/sxpar.html), [savi](https://reta-vortaro.de/revo/art/sav.html), [malŝalti](https://reta-vortaro.de/revo/art/sxalt.html), [apartigi](https://reta-vortaro.de/revo/art/apart.html), [bicikli](https://reta-vortaro.de/revo/art/bicikl.html), [planti](https://reta-vortaro.de/revo/art/plant.html), [varmigi](https://reta-vortaro.de/revo/art/varm.html), [malpurigi](https://reta-vortaro.de/revo/art/pur.html), [amaskomunikilo](https://reta-vortaro.de/revo/art/amas.html)
- [PMEG: AD](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/sufiksoj/ad.html), [RE](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/prefiksoj/re.html)
- Esperanto Vikipedio, CC BY-SA: [Mediprotekto](https://eo.wikipedia.org/wiki/Mediprotekto), [Minacata specio](https://eo.wikipedia.org/wiki/Minacata_specio), [Recikligo](https://eo.wikipedia.org/wiki/Recikligo), [Klimata ŝanĝo](https://eo.wikipedia.org/wiki/Klimata_%C5%9Dan%C4%9Do), [Tutmonda varmiĝo](https://eo.wikipedia.org/wiki/Tutmonda_varmi%C4%9Do), [Fosilia brulaĵo](https://eo.wikipedia.org/wiki/Fosilia_brula%C4%B5o), [Ventoturbino](https://eo.wikipedia.org/wiki/Ventoturbino), [Trosekeco](https://eo.wikipedia.org/wiki/Trosekeco), [Dezertiĝado](https://eo.wikipedia.org/wiki/Dezerti%C4%9Dado), [Rearbarigo](https://eo.wikipedia.org/wiki/Rearbarigo), [Energiŝparo](https://eo.wikipedia.org/wiki/Energi%C5%9Dparo), [Publika transporto](https://eo.wikipedia.org/wiki/Publika_transporto)