# Denný program v esperante: slovesá pre každý deň

Source: https://esperantopedia.org/sk/frazy/denny-program/
Language: sk
Updated: 2026-10-22

> Esperantské slovesá pre celý deň, od vekiĝi po enlitiĝi: umývanie, obliekanie, jedlo, práca a spánok, s výslovnosťou, sin a -iĝ- a ukážkovým dňom.

Deň v esperante začína slovesom ***vekiĝi*** „zobudiť sa“ a končí slovesom ***enlitiĝi*** „ľahnúť si do postele“. Medzitým sa umývate (*lavi sin*), obliekate (*vestiĝi*), jete (*matenmanĝi, tagmanĝi, vespermanĝi*) a pracujete (*labori*). Väčšina ranných a večerných slovies sa riadi jedným z dvoch vzorov: zvratným [*sin*](https://esperantopedia.org/sk/gramatika/zamena/) pre to, čo robíte sami sebe, alebo príponou [*-iĝ-*](https://esperantopedia.org/sk/gramatika/prechodnost/) pre zmenu, ktorá sa vám deje. Výslovnosť je zapísaná po slabikách, prízvučná slabika veľkými písmenami.

## Ráno: zobudenie, umývanie, obliekanie

| Po slovensky | Esperanto | Výslovnosť | Poznámka |
|---|---|---|---|
| zobudiť sa | *vekiĝi* | ve-KI-ĝi | Bez predmetu; ReVo: *ntr* |
| zobudiť niekoho | *veki* | VE-ki | Potrebuje predmet; ReVo: *tr* |
| budík | *vekhorloĝo* | vek-hor-LO-ĝo | *veki* + *horloĝo* „hodiny“ |
| vstať z postele | *ellitiĝi* | el-li-TI-ĝi | *el lito* „z postele“ + *-iĝi* |
| vstať, zdvihnúť sa | *leviĝi* | le-VI-ĝi | Aj „postaviť sa“, „stúpať“ |
| osprchovať sa | *duŝi sin*, *duŝiĝi* | DU-ŝi sin, du-ŜI-ĝi | Obe v ReVo |
| okúpať sa | *bani sin*, *baniĝi* | BA-ni sin, ba-NI-ĝi | Obe v ReVo |
| umyť sa | *lavi sin* | LA-vi sin | *Mi lavas min.* „Umývam sa.“ |
| umyť si ruky | *lavi al si la manojn* | LA-vi al si la MA-nojn | Aj *lavi siajn manojn* |
| umyť si tvár | *lavi la vizaĝon* | LA-vi la vi-ZA-ĝon | ReVo cituje *li lavis sian vizaĝon* |
| oholiť sa | *razi sin* | RA-zi sin | *razi* „odstrihnúť tesne pri koži“ |
| učesať sa | *kombi sin*, *kombi la harojn* | KOM-bi sin, KOM-bi la HA-rojn | ReVo: *sin kombi* |
| umyť si zuby | *brosi la dentojn* | BRO-si la DEN-tojn | *dentobroso* alebo *dentbroso* „zubná kefka“ |
| obliecť sa | *vestiĝi*, *vesti sin* | ves-TI-ĝi, VES-ti sin | Pozrite poznámku nižšie |
| raňajkovať | *matenmanĝi* | ma-ten-MAN-ĝi | Podstatné meno: *matenmanĝo* |

**Veki, alebo vekiĝi?** *Veki* budí niekoho iného, *vekiĝi* je to, čo sa deje vám: *La vekhorloĝo vekas min, kaj mi vekiĝas.* – „Budík ma budí a ja sa zobúdzam.“ Holé *Mi vekis je la sesa* je chyba; pozrite [-ig- a -iĝ-](https://esperantopedia.org/sk/gramatika/prechodnost/). Slovenčina má pre oboje jedno sloveso („budiť“ × „budiť sa“) a rozdiel robí len zvratné „sa“, ktoré zodpovedá *-iĝ-*.

**Duŝi sin, alebo duŝiĝi?** ReVo uvádza obe v jednom hesle, „duŝiĝi, sin duŝi“, ako „umývať sa sprchou“. Neuprednostňuje ani jedno a PMEG ich nespomína, preto použite ktorékoľvek. To isté platí pre *bani sin* a *baniĝi*.

**Vestiĝi** je pravidelný tvar s *-iĝ-* od *vesti* „obliekať“ (uvádza ho ESPDIC). Nehľadajte ho v ReVo: heslo *vestiĝo* tam je iné slovo, ktoré znamená „pozostatok, zvyšok“. Ďalšie slová o oblečení sú na stránke [oblečenie](https://esperantopedia.org/sk/frazy/oblecenie/).

## Cez deň

| Po slovensky | Esperanto | Výslovnosť | Poznámka |
|---|---|---|---|
| ísť do práce | *iri al la laboro*, *iri al la laborejo* | I-ri al la la-BO-ro, I-ri al la la-bo-RE-jo | *laboro* „práca“, *laborejo* „pracovisko“ |
| ísť do školy | *iri al la lernejo* | I-ri al la ler-NE-jo | *lerni* + *-ej-* |
| vyraziť | *ekiri* | e-KI-ri | *Mi ekiras je la oka.* |
| cestovať autobusom | *veturi per buso* | ve-TU-ri per BU-so | Alebo *bicikli* „jazdiť na bicykli“ |
| pracovať | *labori* | la-BO-ri | ReVo: *ntr* |
| učiť sa | *lerni* | LER-ni | Nové zručnosti alebo fakty |
| študovať | *studi* | STU-di | Predmet |
| urobiť si prestávku | *paŭzi* | PAŬ-zi | Podstatné meno: *paŭzo* |
| obedovať | *tagmanĝi* | tag-MAN-ĝi | Podstatné meno: *tagmanĝo* |
| kúpiť | *aĉeti* | a-ĈE-ti | *Mi aĉetas panon.* |
| variť | *kuiri* | ku-I-ri | Viac na stránke [varenie](https://esperantopedia.org/sk/frazy/kuchyna-a-varenie/) |
| upratovať, čistiť | *purigi* | pu-RI-gi | Od *pura* „čistý“ |
| umývať riad | *lavi la vazaron* | LA-vi la va-ZA-ron | ReVo: *vazaro* „riad“; *lavi la telerojn* „taniere“ |
| prať oblečenie | *lavi vestojn* | LA-vi VES-tojn | Bielizeň na pranie: *lavotaĵo* |
| telefonovať | *telefoni* | te-le-FO-ni | *telefoni al iu* |

*Tagmanĝi* a ostatné slovesá jedál sú v ReVo označené *tr*, takže jedlo môže byť predmetom: *Mi tagmanĝis supon.* – „Na obed som mal(a) polievku.“ Izby, nábytok a spotrebiče sú na stránke [dom a domov](https://esperantopedia.org/sk/frazy/dom-a-domov/).

## Večer a v noci

| Po slovensky | Esperanto | Výslovnosť | Poznámka |
|---|---|---|---|
| vrátiť sa domov | *reveni hejmen* | re-VE-ni HEJ-men | *hejmen* „(smerom) domov“ |
| večerať | *vespermanĝi* | ves-per-MAN-ĝi | Podstatné meno: *vespermanĝo* |
| pozerať televíziu | *rigardi televidon*, *spekti televidon*, *televidi* | ri-GAR-di te-le-VI-don, SPEK-ti te-le-VI-don, te-le-VI-di | ReVo: *televidi* = *spekti televidon* |
| čítať | *legi* | LE-gi | *legi libron* „čítať knihu“ |
| odpočívať | *ripozi* | ri-PO-zi | ReVo: *ntr* |
| vyzliecť sa | *senvestiĝi* | sen-ves-TI-ĝi | Opak *vestiĝi* |
| ľahnúť si do postele | *enlitiĝi* | en-li-TI-ĝi | *en lito* „do postele“ + *-iĝi* |
| ľahnúť si | *kuŝiĝi* | ku-ŜI-ĝi | Nie nutne v posteli |
| spať | *dormi* | DOR-mi | Stav spánku |
| zaspať | *ekdormi*, *endormiĝi* | ek-DOR-mi, en-dor-MI-ĝi | Pozrite nižšie |

Tri slovesá pokrývajú spánok a niekoľko ďalších vypĺňa medzery.

| Sloveso | Význam | Príklad |
|---|---|---|
| *dormi* | spať, byť v spánku | *La infanoj jam dormas.* – „Deti už spia.“ |
| *ekdormi* | začať spať, často náhle | *Mi legis kaj baldaŭ ekdormis.* – „Čítal(a) som a čoskoro som zaspal(a).“ |
| *endormiĝi* | prejsť do spánku | *Mi tuj endormiĝis.* – „Okamžite som zaspal(a).“ |
| *dormeti* | driemať | *Post la tagmanĝo li dormetis.* – „Po obede driemal.“ |
| *maldormi* | byť hore, nespať | *Mi maldormis la tutan nokton.* – „Celú noc som nespal(a).“ |

PMEG vysvetľuje *ekdormi* ako „začať spať, zaspať“; predpona *ek-* pridáva náhly začiatok ([predpony](https://esperantopedia.org/sk/gramatika/predpony/)). ReVo definuje *endormiĝi* ako prechod do spánku, takže oba tvary sú si veľmi blízke. *Enlitiĝi* znamená len ľahnúť si do postele. Prianie dobrej noci nájdete na stránke [pozdravy](https://esperantopedia.org/sk/frazy/pozdravy/).

## Ako často a kedy

| Po slovensky | Esperanto | Výslovnosť | Poznámka |
|---|---|---|---|
| každý deň | *ĉiutage* | ĉi-u-TA-ge | |
| každé ráno | *ĉiumatene* | ĉi-u-ma-TE-ne | *ĉiuvespere* „každý večer“ |
| vždy | *ĉiam* | ĈI-am | |
| zvyčajne | *kutime* | ku-TI-me | Od *kutima* „zvyčajný“ |
| často / zriedka | *ofte / malofte* | OF-te / mal-OF-te | |
| niekedy | *iafoje*, *kelkfoje*, *fojfoje* | i-a-FO-je, kelk-FO-je, foj-FO-je | Samotné *foje* je v ReVo nejednoznačné |
| nikdy | *neniam* | ne-NI-am | Bez ďalšieho *ne* |
| o siedmej | *je la sepa* | je la SE-pa | *Je* pred časmi na hodinách |
| najprv / potom / nakoniec | *unue / poste / fine* | u-NU-e / POS-te / FI-ne | Na usporiadanie príbehu |

Príklady: *Mi ĉiam matenmanĝas je la sepa.* – „Vždy raňajkujem o siedmej.“ *Li kutime legas vespere.* – „Zvyčajne číta večer.“ *Ŝi neniam laboras dimanĉe.* – „V nedeľu nikdy nepracuje.“ Pozor, po slovensky je viacnásobný zápor povinný („nikdy nepracuje“), po esperantsky sa však k *neniam* ďalšie *ne* nepridáva. Hodiny, dátumy a ďalšie slová o frekvencii nájdete na stránke [čas a dátumy](https://esperantopedia.org/sk/frazy/cas/).

## Sin a -iĝ-: dej na sebe samom

Esperanto má dva nástroje pre „robím to sebe“. Prvým je zvratné zámeno *sin*, ktoré zastupuje podmet, keď je podmetom *li*, *ŝi*, *ĝi*, *ili* alebo meno. Pri *mi*, *ni* a *vi* sa opakuje to isté zámeno ([zámená](https://esperantopedia.org/sk/gramatika/zamena/)).

| Veta | Význam |
|---|---|
| *Mi lavas min.* | Umývam sa. |
| *Li lavas sin.* | Umýva sa. |
| *Li lavas lin.* | Umýva iného muža. |
| *Ili vestas sin.* | Obliekajú sa. |

*Sin* nikdy nie je podmet: *Si lavas* je chyba (PMEG). Pri časti tela PMEG považuje *Mi lavas al mi la manojn* a *Mi lavas miajn manojn* za rovnocenné; *al mi* hovorí, čie sú to ruky.

Druhým nástrojom je prípona *-iĝ-*, ktorá zmení sloveso na sloveso bez predmetu ([-ig- a -iĝ-](https://esperantopedia.org/sk/gramatika/prechodnost/)). Tvorí *vekiĝi* z *veki*, *vestiĝi* z *vesti* a *duŝiĝi* z *duŝi*. Z výrazu miesta tvorí *ellitiĝi* („z postele“) a *enlitiĝi* („do postele“) (PMEG). Pri umývaní a obliekaní sú oba spôsoby významom blízke; PMEG poznamenáva, že sloveso s *-iĝ-* predstavuje dej ako niečo, čo sa deje viac-menej samo. Privlastňovacie zámená sledujú rovnaké pravidlo: *sia* patrí podmetu (*Li lavas sian vizaĝon.*), *lia* niekomu inému.

## Deň v prítomnom a minulom čase

Slovesá sa nemenia podľa osoby: *mi, li, ili lavas*. Prítomný čas končí na *-as*; minulý ho nahrádza príponou *-is* ([slovesá](https://esperantopedia.org/sk/gramatika/slovesa/)). Všetko ostatné zostáva rovnaké.

| Prítomný čas (*-as*) | Minulý čas (*-is*) | Po slovensky (prítomný / minulý) |
|---|---|---|
| *Mi vekiĝas je la sesa kaj duono.* | *Mi vekiĝis je la sesa kaj duono.* | Zobúdzam sa / zobudil(a) som sa o pol siedmej. |
| *Mi ellitiĝas kaj duŝas min.* | *Mi ellitiĝis kaj duŝis min.* | Vstávam z postele a sprchujem sa / vstal(a) som z postele a osprchoval(a) som sa. |
| *Mi brosas la dentojn kaj vestas min.* | *Mi brosis la dentojn kaj vestis min.* | Čistím si zuby a obliekam sa / čistil(a) som si zuby a obliekol(a) som sa. |
| *Je la sepa mi matenmanĝas: mi manĝas panon kaj trinkas kafon.* | *Je la sepa mi matenmanĝis: mi manĝis panon kaj trinkis kafon.* | O siedmej raňajkujem / raňajkoval(a) som: jem chlieb a pijem kávu / jedol(a) som chlieb a pil(a) som kávu. |
| *Je la oka mi veturas per buso al la laborejo.* | *Je la oka mi veturis per buso al la laborejo.* | O ôsmej cestujem / cestoval(a) som autobusom do práce. |
| *Tagmeze mi tagmanĝas kun miaj kolegoj.* | *Tagmeze mi tagmanĝis kun miaj kolegoj.* | Na obed obedujem / obedoval(a) som s kolegami. |
| *Vespere mi revenas hejmen kaj kuiras vespermanĝon.* | *Vespere mi revenis hejmen kaj kuiris vespermanĝon.* | Večer sa vraciam / vrátil(a) som sa domov a varím / uvaril(a) som večeru. |
| *Poste mi legas libron aŭ rigardas televidon.* | *Poste mi legis libron aŭ rigardis televidon.* | Potom čítam / čítal(a) som knihu alebo pozerám / pozeral(a) som televíziu. |
| *Je la deka mi enlitiĝas kaj baldaŭ endormiĝas.* | *Je la deka mi enlitiĝis kaj baldaŭ endormiĝis.* | O desiatej si líham / ľahol(a) som si do postele a čoskoro zaspávam / zaspal(a) som. |

Pozor na „pol siedmej“: po slovensky to znamená 6:30, po esperantsky je to *la sesa kaj duono*, doslova „šiesta a pol“. Pre zajtrajšok použite *-os*: *Morgaŭ mi vekiĝos je la sesa.* – „Zajtra sa zobudím o šiestej.“ Slová o tele pre sprchu a zubnú kefku sú na stránke [telo a zdravie](https://esperantopedia.org/sk/frazy/telo-a-zdravie/).

## Časté otázky

### Ako sa povie „zobúdzam sa o siedmej“ po esperantsky?

*Mi vekiĝas je la sepa.* Použite *vekiĝi*, nie *veki*, pretože nebudíte nikoho iného. S budíkom: *La vekhorloĝo vekas min je la sepa.*

### Ako sa povie „osprchovať sa“ po esperantsky?

*Duŝi sin* alebo *duŝiĝi*; ReVo uvádza obe a neuprednostňuje žiadne. *Mi duŝas min ĉiumatene.* – „Sprchujem sa každé ráno.“

### Aký je rozdiel medzi ellitiĝi a leviĝi?

*Ellitiĝi* je konkrétne: opúšťate posteľ (ReVo). *Leviĝi* je širšie: znamená aj stúpať (*La suno leviĝas.*) a postaviť sa zo stoličky a je bežné pre ranné vstávanie.

### Aký je rozdiel medzi dormi, ekdormi a endormiĝi?

*Dormi* je spať. *Ekdormi* a *endormiĝi* znamenajú zaspať; *ek-* zdôrazňuje náhly začiatok. *Enlitiĝi* je len ľahnúť si do postele.

## Zdroje

- ReVo: [veki, vekiĝi](https://reta-vortaro.de/revo/art/vek.html), [lito, ellitiĝi, enlitiĝi](https://reta-vortaro.de/revo/art/lit.html), [levi, leviĝi](https://reta-vortaro.de/revo/art/lev.html), [duŝi, duŝiĝi](https://reta-vortaro.de/revo/art/dusx.html), [bani, baniĝi](https://reta-vortaro.de/revo/art/ban.html), [lavi](https://reta-vortaro.de/revo/art/lav.html), [razi](https://reta-vortaro.de/revo/art/raz.html), [kombi](https://reta-vortaro.de/revo/art/komb.html), [brosi, dentobroso](https://reta-vortaro.de/revo/art/bros.html), [vesti, senvestiĝi](https://reta-vortaro.de/revo/art/vest.html), [vestiĝo](https://reta-vortaro.de/revo/art/vestigx.html)
- ReVo: [manĝi, matenmanĝi, tagmanĝi, vespermanĝi](https://reta-vortaro.de/revo/art/mangx.html), [dormi, endormiĝi, dormeti, maldormi](https://reta-vortaro.de/revo/art/dorm.html), [spekti](https://reta-vortaro.de/revo/art/spekt.html), [televidi](https://reta-vortaro.de/revo/art/televid.html), [labori](https://reta-vortaro.de/revo/art/labor.html), [aĉeti](https://reta-vortaro.de/revo/art/acxet.html), [kuiri](https://reta-vortaro.de/revo/art/kuir.html), [purigi](https://reta-vortaro.de/revo/art/pur.html), [vazaro](https://reta-vortaro.de/revo/art/vaz.html), [kuŝiĝi](https://reta-vortaro.de/revo/art/kusx.html), [vekhorloĝo](https://reta-vortaro.de/revo/art/horlog.html), [kutimi](https://reta-vortaro.de/revo/art/kutim.html), [ofte](https://reta-vortaro.de/revo/art/oft.html), [foje](https://reta-vortaro.de/revo/art/foj.html), [neniam](https://reta-vortaro.de/revo/art/neniam.html)
- PMEG: [IĜ (ellitiĝi, enlitiĝi, senvestiĝi)](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/sufiksoj/igh.html), [EK (ekdormi)](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/prefiksoj/ek.html), [Si en simplaj frazoj](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/pronomoj/si/simplaj_frazoj.html), [Verboj kun al-komplemento (lavi)](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/verboj_frazroloj/al.html), [Mallongigitaj frazoj (Mi vekiĝis je la sepa horo…)](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/frazospecoj/mallongigitaj_frazoj.html), [E-vortoj: bazaj reguloj (matene)](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/e-vortoj/bazaj_reguloj.html)
- [ESPDIC](https://www.denisowski.org/Esperanto/ESPDIC/espdic_readme.html): vestiĝi, duŝi sin, ĉiumatene, ĉiutage, kutime