# Esperanto -ig- ve -iĝ-: geçişli ve geçişsiz fiiller

Source: https://esperantopedia.org/tr/dilbilgisi/gecisli-gecissiz-fiiller/
Language: tr
Updated: 2026-10-28

> Esperanto fiilleri geçişli ya da geçişsizdir: komenci – komenciĝi, fermi – fermiĝi. -ig- nesne ekler, -iĝ- kaldırır. ReVo’da denetlenmiş 30’dan fazla çift.

Her Esperanto fiili ya doğrudan nesne alır (geçişli) ya da almaz (geçişsiz) ve *-ig-* ile *-iĝ-* son ekleri ikisi arasında geçiş yapar. *-Ig-* bir fail (yapan) ve bir nesne ekler: *sidi* – “oturmak” → *sidigi* – “oturtmak (birini)”. *-Iĝ-* nesneyi kaldırır: *fermi* – “kapatmak” → *fermiĝi* – “kapanmak”. İkisi de 1905 tarihli Fundamento’dan gelen resmî son eklerdir.

Türkçe konuşanlar bu mantığa yabancı değildir: bit·mek – bit·ir·mek, doğ·mak – doğ·ur·mak, aç·mak – aç·ıl·mak, uyan·mak – uyan·dır·mak. Fark şudur: Türkçede ettirgen ek fiile göre değişir (-dır-, -t-, -ir-, -ur- gibi) ve ayrıca bir edilgen ek vardır; Esperanto’da yalnızca iki ek vardır ve her fiilde aynıdır.

Türkçe bu ayrımı çoğunlukla ekle yapar (“kapıyı açtım” – “kapı açıldı”), bu yüzden Esperanto’nun iki biçimi size doğal gelecektir: *Mi malfermis la pordon.* – “Kapıyı açtım.” ve *La pordo malfermiĝis.* – “Kapı açıldı.” Yalın *La pordo malfermis* ise hatadır.

*-iĝ-* ile nesne özne olur; *-ig-* ile özne nesne olur:

Mi malfermis la pordon. | Kapıyı açtım.
La pordo malfermiĝis. | Kapı açıldı.

La infano dormas. | Çocuk uyuyor.
Ŝi dormigas la infanon. | O, çocuğu uyutuyor.

## Geçişli mi, geçişsiz mi?

Geçişli bir fiilin, *-n* alan doğrudan bir nesnesi olabilir ([belirtme durumu](https://esperantopedia.org/tr/dilbilgisi/belirtme-durumu/)). Fiilden sonra “kimi?” ya da “neyi?” diye sorun. *Mi fermas la pordon* – “Kapıyı kapatıyorum”: yanıt *la pordon* olduğundan *fermi* geçişlidir. *Mi dormas* – “Uyuyorum” cümlesinin yanıtı yoktur, bu yüzden *dormi* geçişsizdir.

Yalın bir fiil kökü hangi türden olduğunu göstermez; bu anlama bağlıdır ve sözlükler kaydeder. Ücretsiz Esperanto sözlüğü ReVo, çoğu fiili *tr* (geçişli), *ntr* (geçişsiz) ya da *x* (ikisi de) diye işaretler. Aşağıdaki tablolardaki her kök fiil orada denetlendi ve etiketi gösterilmiştir.

Bazı fiiller iki yöne de gider. ReVo *paroli*’yi *x* ile işaretler: *Ŝi parolas.* – “O konuşuyor.” ve *Ŝi parolas Esperanton.* – “O Esperanto konuşuyor.” Birkaç geçişsiz fiil, yalnızca eylemi yineleyen bir nesne kabul eder: *Mi dancis valson.* – “Bir vals dansı ettim.”

## Geçişli kökler: -iĝ- nesneyi kaldırır

Nesne özne olduğunda ve eylem kendiliğinden gerçekleştiğinde ya da kimin yaptığı önemsiz olduğunda *-iĝ-* ekleyin. Karşılaştırın:

- *La infano rompis la glason.* – “Çocuk bardağı kırdı.”
- *La glaso rompiĝis.* – “Bardak kırıldı.”

| Fiil | ReVo | Anlam | -iĝ- ile | Anlam |
|---|---|---|---|---|
| *komenci* | tr | başlatmak, başlamak (bir şeye) | *komenciĝi* | başlamak (bir olay) |
| *fini* | tr | bitirmek (bir şeyi) | *finiĝi* | bitmek, sona ermek |
| *fermi* | tr | kapatmak | *fermiĝi* | kapanmak |
| *malfermi* | tr | açmak | *malfermiĝi* | açılmak |
| *veki* | tr | uyandırmak (birini) | *vekiĝi* | uyanmak |
| *movi* | tr | hareket ettirmek (bir şeyi) | *moviĝi* | kımıldamak, hareket etmek |
| *turni* | tr | çevirmek (bir şeyi) | *turniĝi* | dönmek |
| *ŝanĝi* | tr | değiştirmek (bir şeyi) | *ŝanĝiĝi* | değişmek |
| *rompi* | tr | kırmak | *rompiĝi* | kırılmak |
| *levi* | tr | kaldırmak | *leviĝi* | yükselmek |
| *trovi* | tr | bulmak | *troviĝi* | bulunmak |
| *detrui* | tr | yıkmak, yok etmek | *detruiĝi* | yıkılmak, harap olmak |
| *naski* | tr | doğurmak | *naskiĝi* | doğmak |

## Geçişsiz kökler: -ig- nesne ekler

Birinin ya da bir şeyin eylemin gerçekleşmesine yol açtığını söylemek için *-ig-* ekleyin. Eski özne nesne olur: *La infano dormas.* → *Ŝi dormigas la infanon.* – “O, çocuğu uyutuyor.” Her *-ig-* fiili nesne alır (PMEG). Türkçedeki ettirgen çatı da (uyu·t·mak, öl·dür·mek) nesne alır.

| Fiil | ReVo | Anlam | -ig- ile | Anlam |
|---|---|---|---|---|
| *sidi* | ntr | oturmak | *sidigi* | oturtmak (birini) |
| *stari* | ntr | ayakta durmak | *starigi* | dikmek, ayağa kaldırmak |
| *morti* | ntr | ölmek | *mortigi* | öldürmek |
| *bruli* | ntr | yanmak | *bruligi* | yakmak |
| *daŭri* | ntr | sürmek | *daŭrigi* | sürdürmek |
| *resti* | ntr | kalmak | *restigi* | bırakmak (geride) |
| *vivi* | ntr | yaşamak | *vivigi* | yaşatmak, canlandırmak |
| *fali* | ntr | düşmek | *faligi* | düşürmek |
| *dormi* | ntr | uyumak | *dormigi* | uyutmak |
| *kreski* | ntr | büyümek | *kreskigi* | büyütmek, yetiştirmek (bitki) |
| *boli* | ntr | kaynamak | *boligi* | kaynatmak (bir sıvıyı) |
| *okazi* | ntr | olmak, gerçekleşmek | *okazigi* | düzenlemek (bir etkinliği) |
| *ĉesi* | ntr | durmak, sona ermek | *ĉesigi* | durdurmak |

Zaten nesne alan kökler de *-ig-* alabilir ve “birine yaptırmak” anlamı verir: *kompreni* – “anlamak” → *komprenigi* – “anlamasını sağlamak”; *manĝi* – “yemek” → *manĝigi* – “yedirmek”; *scii* – “bilmek” → *sciigi* – “bildirmek, haberdar etmek”. Nesne ya kişidir ya şey, ikisi birden asla değildir: *Mi sciigis lin pri la afero.* – “Onu bu konuda bilgilendirdim.”

## Sidi, sidiĝi, sidigi: tek kökten üç fiil

Geçişsiz bir kökle iki son ek de kullanılabilir.

| Fiil | Anlam | Örnek |
|---|---|---|
| *sidi* | oturuyor olmak | *La infano sidas.* – “Çocuk oturuyor.” |
| *sidiĝi* | oturmak (yerine geçmek) | *La infano sidiĝis.* – “Çocuk oturdu.” |
| *sidigi* | birini oturtmak | *Ŝi sidigis la infanon.* – “O, çocuğu oturttu.” |

Geçişsiz bir kökten sonra *-iĝ-* eylemin başlangıcını gösterir, neredeyse *ek-* ön eki gibi ([ön ekler](https://esperantopedia.org/tr/dilbilgisi/on-ekler/)): *sidiĝi* ≈ *eksidi*. *Sidiĝi* koltuğa oturma hareketini, *sidi* konumu adlandırır: *Bonvolu sidiĝi.* – “Lütfen oturun.” Türkçede “oturmak” iki anlamı da taşır (“çocuk oturuyor” – “çocuk oturdu”); Esperanto bunları ayırır.

## Sıfat ve isim kökleri: iki son ek de

Bir sıfattan *-ig-* “öyle yapmak”, *-iĝ-* “öyle olmak” demektir: *pura* – “temiz” → *purigi* – “temizlemek”, *puriĝi* – “temizlenmek, temiz olmak”. İsimler de aynı kalıbı izler; mantık için bkz. [kelime türetme](https://esperantopedia.org/tr/dilbilgisi/kelime-turetme/). Türkçede aynı işi -le-/-len-, -leş-/-leştir- gibi ekler görür (temiz·le·mek – temiz·len·mek; güzel·leş·mek – güzel·leş·tir·mek).

| Kök | -ig- ile | -iĝ- ile |
|---|---|---|
| *pura* – temiz | *purigi* – temizlemek | *puriĝi* – temizlenmek |
| *ruĝa* – kırmızı | *ruĝigi* – kızartmak | *ruĝiĝi* – kızarmak |
| *granda* – büyük | *grandigi* – büyütmek | *grandiĝi* – büyümek |
| *seka* – kuru | *sekigi* – kurutmak | *sekiĝi* – kurumak |
| *laca* – yorgun | *lacigi* – yormak | *laciĝi* – yorulmak |
| *kolero* – öfke | *kolerigi* – öfkelendirmek | *koleriĝi* – öfkelenmek |
| *paco* – barış | *pacigi* – barıştırmak | *paciĝi* – barışmak |
| *edzo* – koca | *edzigi* – evlendirmek (koca olarak) | *edziĝi* – evlenmek (erkek) |
| *edzino* – eş (kadın) | *edzinigi* – evlendirmek (eş olarak) | *edziniĝi* – evlenmek (kadın) |

Bir çift için *geedziĝi* kullanın: *Ili geedziĝis en Majo.* – “Mayıs’ta evlendiler.” *Amiko* – “arkadaş” kökünden yararlı fiil *amikiĝi*’dir: *Mi amikiĝis kun ŝi.* – “Onunla arkadaş oldum.”

## Sık yapılan hatalar

En sık yapılan hata, nesnesiz bir cümlede geçişli bir fiil kullanmaktır. Türkçede “film başlıyor”, “ders bitti”, “hava değişti” gibi cümleler geçişsiz fiillerle kurulur; bunları sözlükte ilk bulduğunuz Esperanto fiilleriyle (*komenci, fini, ŝanĝi*) çevirirseniz hata yaparsınız. Nesne yoksa ve olay kendiliğinden oluyorsa muhtemelen *-iĝ-* gerekir.

| Yanlış | Doğru | Neden |
|---|---|---|
| *La filmo komencas je la oka.* | *La filmo komenciĝas je la oka.* | Nesne yok: film kendiliğinden başlıyor. |
| *La leciono finis.* | *La leciono finiĝis.* | *Fini* nesne ister: *Ŝi finis la lecionon.* |
| *La pordo malfermas.* | *La pordo malfermiĝas.* | Nesne yok, bu yüzden *-iĝ-*. |
| *La vetero ŝanĝis.* | *La vetero ŝanĝiĝis.* | *Ŝanĝi* nesne ister: *Mi ŝanĝis mian opinion.* |
| *Mi vekis je la sesa.* | *Mi vekiĝis je la sesa.* | *Veki* başkasını uyandırmak demektir. |
| *Li mortis la serpenton.* | *Li mortigis la serpenton.* | *Morti* hiçbir zaman nesne almaz. |
| *La libro vendas bone.* | *La libro vendiĝas bone.* | Kitap satıcı değildir. |

*Komenci* bir mastarla doğrudur, çünkü mastar nesnedir: *Komencis pluvi.* – “Yağmur yağmaya başladı.”

## Esti fermita mı, fermiĝi mi?

İkisi de kapalı bir kapıyı anlatabilir ama farklı şeyler söyler.

| Biçim | Odak | Örnek |
|---|---|---|
| Etken | eylemi yapan | *La gardisto fermis la pordon.* – “Bekçi kapıyı kapattı.” |
| Edilgen: *esti* + *-ita* | şey; adı geçsin ya da geçmesin, bir yapan vardır | *La pordo estas fermita.* – “Kapı kapalı.” |
| *-iĝ-* | şeyin kendi değişimi | *La pordo fermiĝis.* – “Kapı kapandı.” |

Edilgen çatının arkasında her zaman bir yapan vardır ve *de* ile eklenebilir: *La pordo estis fermita de la gardisto.* – “Kapı bekçi tarafından kapatıldı.” Bir *-iĝ-* fiili eylemin az çok kendiliğinden olduğunu söyler, bu yüzden yapan normalde belirtilmez. Türkçede aynı fark “kapatıldı” (edilgen -ıl-) ile “kapandı” (-n-) arasındadır: *estis fermita* “kapatıldı”, *fermiĝis* ise “kapandı” gibidir. PMEG, doğum eylemini vurgulayan *Li estis naskita en Januaro* ile yenidoğanı vurgulayan *Li naskiĝis en Januaro*’yu karşılaştırır. Aynı şekilde *Li estas nomata Petro* insanların ona böyle dediğini, *Li nomiĝas Petro* ise yalnızca adını verir. Edilgen çatı hakkında daha fazlası: [ortaçlar](https://esperantopedia.org/tr/dilbilgisi/ortaclar/).

## Hiçbir son ekin gerekmediği durumlar

- Zaten bir değişimi anlatan bir fiil genellikle *-iĝ-* gerektirmez. *Morti* zaten “yaşamdan ölüme geçmek” demektir; *mortiĝi* nadirdir ve bir kazayı çağrıştırır (PMEG).
- PMEG, *ĉesiĝi* yerine *ĉesi* ya da *ekĉesi*’yi, *timiĝi* yerine *ektimi*’yi, *sciiĝi* yerine *ekscii*’yi yeğler.
- Zaten bir *-iĝ-* fiili olan bir şeyi birinin gerçekleştirmesini söylemek için son ekleri üst üste dizmek yerine mastarla *igi* kullanın: *La bruo igis ŝin vekiĝi.* – “Gürültü onu uyandırdı.” *Igi* – “neden olmak” ve *iĝi* – “olmak” kendi başlarına da fiildir.

## Cümlelerde örnekler

- *Mi fermis la pordon.* – “Kapıyı kapattım.”
- *La pordo fermiĝis pro la vento.* – “Kapı rüzgâr yüzünden kapandı.”
- *La orkestro komencis la koncerton akurate.* – “Orkestra konseri zamanında başlattı.”
- *La koncerto komenciĝis je la oka.* – “Konser saat sekizde başladı.”
- *La infano sidiĝis apud la fenestro.* – “Çocuk pencerenin yanına oturdu.”
- *La patro sidigis la bebon sur la seĝon.* – “Baba bebeği sandalyeye oturttu.”
- *La akvo jam bolas.* – “Su şimdiden kaynıyor.”
- *Mi boligas akvon por teo.* – “Çay için su kaynatıyorum.”
- *Liaj vortoj ĝojigis ĉiujn.* – “Sözleri herkesi sevindirdi.”
- *La prezoj altiĝis dum la jaro.* – “Fiyatlar yıl boyunca yükseldi.”

## Sık sorulan sorular

### -ig- ile -iĝ- arasındaki fark nedir?
*-Ig-* “yaptırmak” demektir: bir yapan ve bir nesne ekler (*bruli* → *bruligi*). *-Iĝ-* “olmak” ya da “kendiliğinden gerçekleşmek” demektir: hiçbir zaman nesne almaz (*fermi* → *fermiĝi*). Tüm son ekler [son ekler](https://esperantopedia.org/tr/dilbilgisi/son-ekler/) sayfasında listelenmiştir.

### Esperanto’da komenci geçişli mi?
Evet, ReVo onu *tr* ile işaretler. Başlanan şeyi (*Mi komencis la laboron*) ya da bir mastarı (*Li komencis paroli*) alır. Kendiliğinden başlayan bir olay için *komenciĝi* kullanın: *La koncerto komenciĝis.*

### “Mağaza dokuzda açılıyor” nasıl denir?
*La butiko malfermiĝas je la naŭa.* Açan bir kişi varsa sade fiili kullanın: *La vendisto malfermas la butikon je la naŭa.*

### Bir Esperanto fiilinin geçişli olup olmadığını nasıl anlarım?
ReVo’ya bakın; fiilleri *tr*, *ntr* ya da *x* (ikisi de) diye işaretler. Ya da fiilden sonra “kimi?” veya “neyi?” diye sorun. *-ig-* ile biten fiiller her zaman geçişli, *-iĝ-* ile biten fiiller hiçbir zaman geçişli değildir.

### Şapkalı harf olmadan -iĝ- nasıl yazılır?
x sisteminde *igx* yazın: *komencigxi*, *komenciĝi* olur.

### “Oturmak” için sidi mi sidiĝi mi?
*Sidiĝi* oturma eylemini adlandırır: *Ŝi sidiĝis apud mi.* – “Yanıma oturdu.” *Sidi* oturmuş olma durumudur: *Mi sidas.* – “Oturuyorum.” *Sidigi* başka birini oturtmak demektir.

## Kaynaklar

- PMEG: [IG-verboj](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/verboj_frazroloj/ig.html), [IĜ-verboj](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/verboj_frazroloj/igh.html), [Objektaj verboj](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/verboj_frazroloj/objektaj.html), [Senobjektaj verboj](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/verboj_frazroloj/senobjektaj.html)
- PMEG: [IG](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/sufiksoj/ig.html) ve [IĜ](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/sufiksoj/igh.html) (IĜ fiillerinin edilgen fiillerle karşılaştırması dâhil)
- PMEG: [Pasivo – bazaj reguloj](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/pasivo/bazaj_reguloj.html), [Pasivigeblaj frazoj](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/pasivo/pasivigeblaj_frazoj.html)
- [Reta Vortaro](https://reta-vortaro.de/) (ReVo): [*tr*, *ntr*, *x* kısaltmaları](https://reta-vortaro.de/revo/dok/mallongigoj.html); [komenci](https://reta-vortaro.de/revo/art/komenc.html), [fini](https://reta-vortaro.de/revo/art/fin.html), [fermi](https://reta-vortaro.de/revo/art/ferm.html), [sidi](https://reta-vortaro.de/revo/art/sid.html), [morti](https://reta-vortaro.de/revo/art/mort.html), [veki](https://reta-vortaro.de/revo/art/vek.html), [bruli](https://reta-vortaro.de/revo/art/brul.html) gibi maddeler
- [Fundamento de Esperanto](https://www.akademio-de-esperanto.org/fundamento/) – Akademio de Esperanto
- [Turkish grammar](https://en.wikipedia.org/wiki/Turkish_grammar) – Wikipedia (İngilizce): ettirgen ve edilgen ekler