# Esperanto ortaçları: -ant-, -int-, -ont-, -at-, -it-, -ot-

Source: https://esperantopedia.org/tr/dilbilgisi/ortaclar/
Language: tr
Updated: 2026-10-28

> Esperanto’da altı ortaç vardır: etken -ant-, -int-, -ont-, edilgen -at-, -it-, -ot-. Ünlüler -as, -is, -os ile aynıdır. Tablolar, birleşik zamanlar, ata/ita.

Esperanto’nun **altı ortaç eki** vardır: üç etken (*-ant-, -int-, -ont-*) ve üç edilgen (*-at-, -it-, -ot-*). Ünlü, eylemin evresini gösterir: **a** süren, **i** bitmiş, **o** henüz başlamamış eylem demektir; tıpkı *-as, -is, -os* dil bilgisel eklerinde olduğu gibi. **n** harfi etken çatıyı belirtir. Altısı da *Fundamento de Esperanto*’nun (1905) [16 kuralı](https://esperantopedia.org/tr/dilbilgisi/16-kural/) içindeki 6. kuralda yer alır.

Ortaç, bir eylemi bir kişinin ya da şeyin niteliği olarak sunar (PMEG). Ardına *-a, -e* ve *-o* dil bilgisel ekleri gelince sıfat, zarf ya da isim olur. Altı ortaç eki, 31 olağan [son ekten](https://esperantopedia.org/tr/dilbilgisi/son-ekler/) ayrı sayılır.

## Altı ortaç bir bakışta

| | Süren (a) | Bitmiş (i) | Gelecek (o) |
|---|---|---|---|
| **Etken** – yapar | *-ant-*: *leganta* “okuyan” | *-int-*: *leginta* “okumuş olan” | *-ont-*: *legonta* “okumak üzere olan” |
| **Edilgen** – yapılır | *-at-*: *legata* “okunmakta olan” | *-it-*: *legita* “(çoktan) okunmuş” | *-ot-*: *legota* “okunacak” |

## -a, -e ve -o ile

| Son ek | -a (sıfat) | -e (zarf) | -o (kişi) |
|---|---|---|---|
| *-ant-* | *leganta* “okuyan” | *legante* “okurken” | *leganto* “okuyucu” |
| *-int-* | *leginta* “okumuş olan” | *leginte* “okuduktan sonra” | *leginto* “okumuş olan kişi” |
| *-ont-* | *legonta* “okuyacak olan” | *legonte* “okumak üzereyken” | *legonto* “okuyacak olan kişi” |
| *-at-* | *legata* “okunmakta olan” | *legate* “okunurken” | *legato* “okunmakta olan kişi” |
| *-it-* | *legita* “(çoktan) okunmuş” | *legite* “okunduktan sonra” | *legito* “okunmuş olan kişi” |
| *-ot-* | *legota* “okunacak” | *legote* “okunmak üzereyken” | *legoto* “okunacak olan kişi” |

**-a biçimleri** bir ismi niteler ve her [sıfat](https://esperantopedia.org/tr/dilbilgisi/isimler-ve-sifatlar/) gibi onunla uyum sağlar: *la dormanta infano* – “uyuyan çocuk”; *la skribitaj leteroj* – “yazılmış mektuplar”.

**-e biçimleri**, cümlenin öznesinin ana eylemle aynı anda, ondan önce ya da sonra yaptığı şeyi anlatır. Bkz. [zarflar](https://esperantopedia.org/tr/dilbilgisi/zarflar/).

- *Legante, mi lernas.* – “Okurken öğreniyorum.”
- *Fininte la laboron, li foriris.* – “İşi bitirdikten sonra gitti.”

**-o biçimleri** bir kişiyi adlandırır: *lernanto* “öğrenci” (öğrenmekte olan), *parolanto* “konuşmacı”, *mortinto* “ölmüş kişi”, *kaptito* “esir” (yakalanmış kişi). Dilin adı da bunlardan biridir: *esper·ant·o* “umut eden”. Zamenhof ilk kitabını 1887’de *Doktoro Esperanto* takma adıyla yayımladı ([Zamenhof](https://esperantopedia.org/tr/esperanto-hakkinda/zamenhof/) sayfasına bakın).

## Türkçe ortaçlar ve zarf-fiillerle karşılaştırma

Türkçede de fiilden sıfat türeten ortaçlar (sıfat-fiiller) ve zarf türeten zarf-fiiller vardır; bu yüzden Esperanto ortaçları size yabancı gelmeyecektir. Yaklaşık karşılıkları şöyledir:

| Esperanto | Türkçe ortaç | Örnek |
|---|---|---|
| *-ant-* | -an/-en | *la dormanta infano* – “uyuyan çocuk” |
| *-int-* | -mış (çoğu zaman -an/-en de) | *la ĵus veninta amiko* – “yeni gelmiş arkadaş” |
| *-ont-* | -acak/-ecek | *la venonta semajno* – “gelecek hafta” |
| *-at-* | edilgen fiil + -an/-en | *la legata libro* – “okunan kitap” |
| *-it-* | edilgen fiil + -mış | *la skribita letero* – “yazılmış mektup” |
| *-ot-* | edilgen fiil + -acak/-ecek | *la skribota letero* – “yazılacak mektup” |

Fark şudur: Türkçedeki -an/-en eki zamandan bağımsızdır; “kapıyı açan adam” hem şu anda açan hem de açmış olan kişi olabilir. Esperanto süreni (*-ant-*) ve bitmişi (*-int-*) ayrı eklerle ayırır. Ayrıca Türkçedeki “okuduğum kitap” gibi iyelik ekli ortaçlar Esperanto’da ortaçla değil, bir [ilgi cümlesiyle](https://esperantopedia.org/tr/dilbilgisi/ilgi-cumleleri/) karşılanır: *la libro, kiun mi legas*.

*-e* ile biten ortaçlar Türkçedeki zarf-fiillere benzer. *Legante, mi lernas* “okuyarak (ya da okurken) öğreniyorum” demektir ve -arak/-erek ile -ken eklerinin görevini görür; *Fininte la laboron, li foriris* ise “işi bitirince gitti” anlamıyla -ınca/-ince ekine denk gelir.

## Evre önemlidir, saat değil

Ortaçlar, eylemin hangi evrede olduğunu **ana fiile göre** gösterir; şimdiye göre göstermez (PMEG). Karşılaştırın:

- *La letero estis skribata en la paŭzo.* – “Mektup teneffüs sırasında yazılıyordu.” (henüz sürüyordu)
- *La letero estis skribita en la paŭzo.* – “Mektup teneffüs sırasında yazıldı.” (o sırada bitti)

## Birleşik zamanlar: esti + ortaç

*Esti* “olmak” fiilinin bir biçimi ile bir ortaç, daha kesin zamanlar verir. *Estas* yerine *estis, estos, estus* ya da *estu* koyarsanız bütün biçim zamanda kayar. Basit zamanlar için bkz. [fiiller](https://esperantopedia.org/tr/dilbilgisi/fiiller/).

| Esperanto | Anlam |
|---|---|
| *Mi estas manĝinta.* | “Yemek yedim (yemeğim bitti).” |
| *Mi estis manĝinta, kiam li venis.* | “O geldiğinde ben yemiştim.” |
| *Mi estos manĝinta.* | “Yemiş olacağım.” |
| *Mi estis manĝanta.* | “Yemek yiyordum.” |
| *Mi estas manĝonta.* | “Yemek yemek üzereyim.” |
| *Mi estus manĝinta.* | “Yemiş olurdum.” |
| *La pomo estas manĝata.* | “Elma yeniyor.” |
| *La pomo estas manĝita.* | “Elma yenmiş durumda.” |
| *La pomo estos manĝita.* | “Elma yenmiş olacak.” |
| *La pomo estas manĝota.* | “Elma yenecek.” |

Edilgen çatı, *esti* ile edilgen bir ortacın birleşimidir. Eylemi yapan *de* ile gelir: *La letero estis skribita de Petro* – “Mektup Petro tarafından yazıldı”. *De* yanlış anlaşılabiliyorsa *fare de* daha açıktır. Türkçede edilgen çatı fiile -ıl-/-in- eki getirilerek yapılır (“yazıldı”), eylemi yapan ise “tarafından” ile belirtilir.

PMEG, *-as, -is, -os, -us, -u* gibi basit dil bilgisel ekleri genellikle daha uygun bulur: *Mi manĝis* “yedim” çoğu zaman *Mi estis manĝinta* kadar iş görür. Zamenhof, *estas manĝinta* yerine *manĝintas* gibi kaynaşık biçimleri hiç kullanmadı. PMEG bunları mantıklı ama anlaşılması zor bulur; yalnızca *sciintus* “bilmiş olurdu” gibi birkaçı bir miktar kullanım görür.

## ata/ita tartışması

1950’lerde ve 1960’ların başında Esperanto yazarları edilgen ortaçlar üzerinde tartıştı. *Atistoj* denen bir grup, ünlüleri esas olarak zaman göstergesi saydı. Uzun zaman önce inşa edilmiş bir ev için *La domo estis konstruata* – “Ev inşa edildi” yazdılar.

Diğer grup olan *itistoj* ise bunları görünüş (aspekt) olarak okudu: tamamlanmış bir eylem için *-it-*, dolayısıyla *La domo estis konstruita*. Esperanto Akademisi 25 Kasım 1967’de, 31 oyun 26’sıyla, ortaçların görünüşü ifade ettiğine karar verdi. Ayrıca yalnızca bu okumanın Zamenhof’un kullanımına uyduğunu ekledi.

1989’da Akademi kararı doğruladı. Görünüş okumasını daha eski, daha yazın diline özgü ve temel olan okuma olarak niteledi. PMEG gibi modern başvuru dil bilgileri ortaçları şu terimlerle anlatır: süren, bitmiş, henüz başlamamış.

## Cümlelerde örnekler

- *La dormanta bebo ne aŭdis la bruon.* – “Uyuyan bebek gürültüyü duymadı.”
- *Ŝi rigardis la falantan neĝon.* – “Yağan karı izledi.”
- *Mi trovis la perditan ŝlosilon sub la lito.* – “Kaybolmuş anahtarı yatağın altında buldum.”
- *Ni renkontiĝos la venontan semajnon.* – “Gelecek hafta buluşacağız.”
- *Promenante en la parko, mi renkontis malnovan amikon.* – “Parkta yürürken eski bir arkadaşıma rastladım.”
- *Manĝinte, ni iris promeni.* – “Yemek yedikten sonra yürüyüşe çıktık.”
- *La parolanto dankis la aŭskultantojn.* – “Konuşmacı dinleyicilere teşekkür etti.”
- *La domo estis konstruita antaŭ cent jaroj.* – “Ev yüz yıl önce inşa edildi.”
- *La ponto estas ankoraŭ konstruata.* – “Köprü hâlâ inşa ediliyor.”

## Sık sorulan sorular

### -ata ile -ita arasındaki fark nedir?
*-Ata* sürmekte olan bir eylemi, *-ita* bitmiş bir eylemi anlatır. *La pordo estas fermata* “kapı kapatılıyor” demektir; *la pordo estas fermita* ise “kapı kapalı” demektir.

### Esperanto’da edilgen çatı nasıl yapılır?
*Esti* ile bir edilgen ortacı birlikte kullanın: *La libro estas legata* – “Kitap okunuyor”. Eylemi yapan *de* (ya da *fare de*) ile gelir.

### “Esperanto” kelimesi ne anlama gelir?
*Esperi* “umut etmek” fiilinin etken şimdiki ortacının isim biçimidir: *esper·ant·o*, “umut eden”. Ad, Zamenhof’un *Doktoro Esperanto* (1887) takma adından gelir.

### Birleşik zamanlara (estas manĝinta gibi) ihtiyacım var mı?
Nadiren. *-as, -is, -os* basit biçimleri çoğu ihtiyacı karşılar; birleşik zamanlar, eylemin tam evresi önemli olduğunda işe yarar.

### -e ile biten bir ortaç ne anlama gelir?
Öznenin ana fiille birlikte yürüttüğü bir eylemi anlatır: *Fininte, li foriris* – “Bitirdikten sonra gitti”.

## Kaynaklar

- [Fundamento de Esperanto – İngilizce dil bilgisi (6. kural)](https://www.akademio-de-esperanto.org/fundamento/gramatiko_angla.html)
- [Akademio de Esperanto – Ortaçlarla ilgili kararlar (1967, 1989)](https://www.akademio-de-esperanto.org/decidoj/participoj.html)
- [PMEG – Participoj (ortaçlar)](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/participoj/index.html)
- [PMEG – A kelimesi olarak ortaçlar](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/participoj/a-vortoj.html)
- [PMEG – Birleşik fiil biçimleri](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/participoj/kunmetitaj_verboformoj/index.html)
- [PMEG – Alışılmadık birleşik fiiller](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/participoj/kunmetitaj_verboformoj/nekutimaj.html)
- [David K. Jordan – The ata/ita problem (UC San Diego)](https://pages.ucsd.edu/~dkjordan/eo/colloq/colloq200.html)
- [Wikipedia – Unua Libro](https://en.wikipedia.org/wiki/Unua_Libro)
- [Wikipedia – Esperanto grammar](https://en.wikipedia.org/wiki/Esperanto_grammar)
- [Sıfat-fiil](https://tr.wikipedia.org/wiki/S%C4%B1fat-fiil) ve [Zarf-fiil](https://tr.wikipedia.org/wiki/Zarf-fiil) – Wikipedia (Türkçe): Türkçe ortaçlar ve zarf-fiiller
- [Turkish grammar](https://en.wikipedia.org/wiki/Turkish_grammar) – Wikipedia (İngilizce)