# Esperanto’da çevre ve iklim: kelimeler ve ifadeler

Source: https://esperantopedia.org/tr/ifadeler/cevre-ve-iklim/
Language: tr
Updated: 2026-10-28

> Çevre medio, iklim klimato, geri dönüştürmek recikligi. Kirlilik, enerji ve küresel ısınma için Esperanto kelimeleri, Türkçe okunuşlarıyla birlikte.

Esperanto’da çevre ***medio***, iklim ***klimato***, kirlilik ***poluado***, geri dönüştürmek ise ***recikligi***’dir. Terimlerin çoğu bildik köklerden kurulur: *energio* ile *sun-* birleşince *sunenergio* “güneş enerjisi” olur, *polui* ile *-ad-* birleşince *poluado*. Okunuş sütunu vurgulu heceyi büyük harflerle gösterir ve sesleri Türkçe yazımla verir; vurgu her zaman sondan bir önceki hecededir (bkz. [alfabe](https://esperantopedia.org/tr/ogren/alfabe-ve-telaffuz/)).

Her kelime, Reta Vortaro sözlüğü ReVo’da kontrol edildi. ReVo’da maddesi olmayan ama Esperanto Vikipedio’da madde başlığı olan terimlerde Not sütunu “Vikipedio” der. Hava durumu kelimeleri [hava ve mevsimler](https://esperantopedia.org/tr/ifadeler/hava-durumu-ve-mevsimler/) sayfasında, manzara kelimeleri [doğa](https://esperantopedia.org/tr/ifadeler/doga/) sayfasındadır.

Türkçedeki “çevre” kelimesi hem *medio* “canlıyı saran ortam” hem de *ĉirkaŭaĵo* “bir şeyin etrafındaki bölge” anlamına gelir; Esperanto bu ikisini ayırır. Türkçedeki “yenilenebilir” kelimesi ise Esperanto’daki *renovigebla* ile (*-ebl-* = -ebilir) neredeyse birebir örtüşür.

## Çevre ve ekoloji

| Türkçe | Esperanto | Okunuş | Not |
|---|---|---|---|
| çevre | *medio* | me-Dİ-o | ReVo: canlıyı saran fiziksel ortam; ikinci anlam bir kişinin toplumsal koşullarıdır |
| çevre, civar | *ĉirkaŭaĵo* | çir-kau-A-jo | Bir şeyin etrafındaki bölge: *la ĉirkaŭaĵo de la lago* “gölün çevresi” |
| doğa, doğal | *naturo*, *natura* | na-TU-ro, na-TU-ra | ReVo: kendiliğinden var olan, insan yapımı olmayan her şey |
| ekoloji, ekolojik | *ekologio*, *ekologia* | e-ko-lo-Gİ-o, e-ko-lo-Gİ-a | ReVo: canlıların ve çevrelerinin birbirini nasıl etkilediğini inceleyen bilim; ilgili kelime *ekosistemo* |
| biyolojik çeşitlilik | *biodiverseco* | bi-o-di-ver-SE-tso | ReVo: canlı türlerinin ve yaşam ortamlarının çeşitliliği |
| tehdit altındaki tür | *minacata specio*, *endanĝerigita specio* | mi-na-TSA-ta spe-TSİ-o, en-dan-ce-ri-Gİ-ta spe-TSİ-o | Vikipedio’nun madde başlığı *Minacata specio*, buna *endanĝerigita specio* da denir; *specio* ReVo’da var |
| soyu tükenmek | *formorti* | for-MOR-ti | ReVo: ölerek ortadan kalkmak, özellikle bir tür için |
| doğa koruma alanı | *naturrezervejo* | na-tur-re-zer-VE-yo | ReVo: tarımı, sanayiyi ve diğer insan faaliyetlerini yasanın sınırladığı arazi |
| çevre koruma | *mediprotekto* | me-di-pro-TEK-to | ReVo bunu *naturprotekto* ile açıklar; Vikipedio, insanların cansız çevresiyle (su, hava, yapılar) ilgili olduğunu söyler |
| doğa koruma | *naturprotekto* | na-tur-pro-TEK-to | ReVo: doğayı zarar görmeden ve kirletilmeden korumaya yönelik çaba |

## Kirlilik, atık ve geri dönüşüm

| Türkçe | Esperanto | Okunuş | Not |
|---|---|---|---|
| kirlilik | *poluado*, *poluo* | po-lu-A-do, po-LU-o | ReVo: *poluado* kirletme eylemi, *poluo* eylem ve sonucu; fiil *polui* |
| hava kirliliği | *aerpoluo* | a-er-po-LU-o | ReVo; *aero* + *poluo* |
| su kirliliği | *akvopoluo* | ak-vo-po-LU-o | ReVo; ayrıca *brupoluo* “gürültü kirliliği” ve *lumpoluo* “ışık kirliliği” |
| çöp, atık | *rubo* | RU-bo | ReVo’nun 2. anlamı: atılan şeyler (1. anlamı moloz) |
| çöp kutusu | *rubujo* | ru-BU-yo | *rubo* + *-uj-* “kap” |
| plastik | *plasto* | PLAS-to | ReVo: sentetik bir polimer malzeme |
| geri dönüştürmek | *recikligi* | re-tsi-KLİ-gi | ReVo: kullanılmış malzemeyi yeni malzemeye çevirmek; *re-* + *ciklo* “döngü” + *-ig-* |
| geri dönüşüm | *recikligo* | re-tsi-KLİ-go | Vikipedio’nun madde başlığı; *reciklado* ona yönlendirir |
| kompost | *kompoŝto* | kom-POŞ-to | ReVo: çürümüş bitkilerden oluşan verimli toprak |
| yeniden kullanmak | *reuzi* | re-U-zi | *re-* + *uzi*; ReVo’da kendi maddesi yok |

## Enerji

| Türkçe | Esperanto | Okunuş | Not |
|---|---|---|---|
| enerji | *energio* | e-ner-Gİ-o | ReVo’nun 2. anlamı: iş yapabilme yeteneği olan fiziksel nicelik |
| elektrik | *elektro* | e-LEK-tro | ReVo; sıfatı *elektra* |
| fosil yakıt | *fosilia brulaĵo* | fo-si-Lİ-a bru-LA-jo | Vikipedio’nun madde başlığı, *fosilia bruligaĵo* da denir; ReVo’daki *fosilia energio* gaz, kömür ya da petrol ürünlerinin yakılmasıyla elde edilen enerjidir |
| kömür, petrol, doğal gaz | *karbo*, *nafto*, *tergaso* | KAR-bo, NAF-to, ter-GA-so | ReVo; *nafto* ham petroldür, *tergaso* ağırlıklı olarak metandır |
| yenilenebilir enerji | *renoviĝanta energio* | re-no-vi-CAN-ta e-ner-Gİ-o | ReVo; örneğinde *renovigebla energio* da geçer |
| güneş enerjisi | *sunenergio* | su-ne-ner-Gİ-o | ReVo; Vikipedio ayrıca *suna energio* yazar |
| güneş paneli | *sunpanelo* | sun-pa-NE-lo | ReVo: enerji sağlayan güneş pilli levha |
| rüzgâr enerjisi | *ventenergio*, *ventoenergio* | ven-te-ner-Gİ-o, ven-to-e-ner-Gİ-o | ReVo birincisini verir, ikincisini bir örnekte kullanır; Vikipedio’nun başlığı *Ventoenergio* |
| rüzgâr türbini | *ventoturbino* | ven-to-tur-Bİ-no | Vikipedio’nun madde başlığı; ayrıca *ventelektrejo* |

## İklim ve etkileri

| Türkçe | Esperanto | Okunuş | Not |
|---|---|---|---|
| iklim | *klimato* | kli-MA-to | ReVo: bir bölgenin bütün atmosfer ve hava koşulları |
| iklim değişikliği | *klimata ŝanĝo*, *klimata ŝanĝiĝo* | kli-MA-ta ŞAN-co, kli-MA-ta şan-Cİ-co | Vikipedio’nun başlığı *Klimata ŝanĝo*; ReVo’nun örneklerinde *klimata ŝanĝiĝo* ve *klimatŝanĝiĝo* geçer |
| küresel ısınma | *tutmonda varmiĝo* | tut-MON-da var-Mİ-co | Vikipedio’nun madde başlığı; ReVo’nun örneklerinde de geçer |
| sera etkisi | *forceja efiko* | for-TSE-ya e-Fİ-ko | ReVo: cam gibi bir engelin ısıyı içeri alıp dışarı bırakmaması nedeniyle oluşan ısınma |
| karbondioksit | *karbondioksido* | kar-bon-di-ok-Sİ-do | ReVo; Vikipedio’nun başlığı *Karbona dioksido*. Sera gazı ReVo’da *forcejgaso* |
| ozon tabakası | *ozontavolo* | o-zon-ta-VO-lo | ReVo’nun örneği; Vikipedio’nun başlığı *Ozona tavolo* |
| deniz seviyesi | *marnivelo* | mar-ni-VE-lo | ReVo |
| kuraklık | *trosekeco*, *sekego* | tro-se-KE-tso, se-KE-go | Vikipedio’nun başlığı *Trosekeco*; ReVo’nun örneğinde *sekego* geçer |
| sel, su baskını | *inundo* | i-NUN-do | ReVo; fiil *inundi* |
| orman yangını | *arbarbrulego* | ar-bar-bru-LE-go | ReVo’nun örneklerinde kullanılır; *arbaro* + *brulego* “büyük yangın” |
| ormansızlaşma | *senarbarigo* | sen-ar-ba-Rİ-go | ReVo: geniş bir bölgedeki ormanların yok edilmesi |
| çölleşme | *dezertiĝado* | de-zer-ti-CA-do | Vikipedio’nun madde başlığı; *dezerto* + *-iĝ-* + *-ad-* |

*ŝtormo* “fırtına” ve *uragano* “kasırga” gibi kelimeler hava durumu sayfasındadır. Buzların erimesi için *fandiĝi* kullanılır; ReVo bunu ısı yoluyla sıvılaşmak olarak tanımlar.

## Ne yapabilirim? Günlük davranışlar

| Türkçe | Esperanto | Okunuş | Not |
|---|---|---|---|
| tasarruf etmek, idareli kullanmak | *ŝpari* | ŞPA-ri | ReVo’nun 2. anlamı: ölçülü ve dikkatli kullanmak; *ŝpari energion*; karşıtı *malŝpari* “israf etmek”; enerji tasarrufu *energiŝparo* (Vikipedio) |
| kapatmak (elektrik) | *malŝalti* | mal-ŞAL-ti | ReVo: bir elektrik devresini açmak |
| ayırmak, ayrıştırmak | *apartigi* | a-par-Tİ-gi | ReVo: ayrı bir yere koymak; *apartigi la rubon* “çöpü ayrıştırmak” |
| bisiklete binmek | *bicikli* | bi-TSİ-kli | ReVo: *biciklo* ile yolculuk etmek |
| toplu taşıma | *publika transporto* | pu-BLİ-ka trans-POR-to | Vikipedio’nun madde başlığı; bkz. [şehir ve ulaşım](https://esperantopedia.org/tr/ifadeler/sehir-ve-ulasim/) |
| dikmek (ağaç, bitki) | *planti* | PLAN-ti | ReVo: bir bitkiyi büyümeye devam etsin diye toprağa koymak; *plantado de arboj* “ağaç dikimi” |

## Çevre kelimeleri nasıl kurulur?

| Kelime parçası | Anlam | Örnekler |
|---|---|---|
| *-ad-* | süren ya da tekrarlanan eylem | *poluado* kirlilik, *dezertiĝado* çölleşme |
| *-iĝ-* | olmak, -leşmek | *varmiĝi* ısınmak, *sekiĝi* kurumak, *fandiĝi* erimek, *ŝanĝiĝi* değişmek (kendiliğinden) |
| *-ig-* | yapmak, -tmak | *varmigi* ısıtmak, *sekigi* kurutmak, *malpurigi* kirletmek, *recikligi* |
| *re-* | yeniden | *recikligi*, *reuzi*, *rearbarigo*, *renoviĝanta* “kendini yenileyen” |
| *mal-* | karşıtı | *malŝpari* israf etmek, *malpurigi*, *malpliiĝi* azalmak |
| *sen-* | -siz | *senarbarigo*, *senpolua* “kirletilmemiş” |
| *-aĵ-* | somut bir şey | *poluaĵo* kirletici, *forĵetaĵo* atılmış şey, *bruligaĵo* yakıt |

PMEG’e göre *-ad-* süren eylemi gösterir (*uzo* → *uzado* “düzenli kullanım”), *re-* ise “yeniden” anlamına gelir ve yalnızca eylem bildiren kelimelerle çalışır (*novigi* → *renovigi*). *-ig-* ile *-iĝ-* çifti “biri yapar” ile “kendiliğinden olur” arasındaki ayrımı yapar: *La klimato ŝanĝiĝas*, ama *Homoj ŝanĝas la klimaton*. *Klimata ŝanĝo* ile *klimata ŝanĝiĝo*’nun ikisi de kullanılmasının nedeni budur; bkz. [-ig- ve -iĝ-](https://esperantopedia.org/tr/dilbilgisi/gecisli-gecissiz-fiiller/), [ön ekler](https://esperantopedia.org/tr/dilbilgisi/on-ekler/), [son ekler](https://esperantopedia.org/tr/dilbilgisi/son-ekler/) ve [kelime türetme](https://esperantopedia.org/tr/dilbilgisi/kelime-turetme/).

Türkçede de benzer bir ayrım vardır: “ısınmak” kendiliğinden olur, “ısıtmak” birinin işidir. Esperanto’da bunlar *varmiĝi* ve *varmigi*’dir. Türkçedeki “çölleşme”, “kentleşme” gibi -leş- ile kurulan kelimeler de *-iĝ-* ile kurulanlara benzer: *dezertiĝado*.

Birleşik kelimelerde ana kelime sonda durur: *aerpoluo* “hava kirliliği”, *mediprotekto* “çevre koruma”. Araya giren *-o-* isteğe bağlıdır: ReVo’da *ventenergio* vardır ve bir örnekte *ventoenergio* yazılır.

## Faydalı cümleler

| Esperanto | Türkçe |
|---|---|
| *Ni devas protekti la naturon.* | Doğayı korumalıyız. |
| *Ni devas ŝpari energion kaj akvon.* | Enerjiden ve sudan tasarruf etmeliyiz. |
| *Ni apartigas paperon, vitron kaj plaston de la alia rubo.* | Kâğıdı, camı ve plastiği öteki çöpten ayırıyoruz. |
| *Mi forĵetas la rubon en la rubujon.* | Çöpü çöp kutusuna atıyorum. |
| *Oni povas recikligi vitron, paperon kaj metalon.* | Cam, kâğıt ve metal geri dönüştürülebilir. |
| *Mi malŝaltas la lumon, kiam mi eliras el la ĉambro.* | Odadan çıkarken ışığı kapatıyorum. |
| *Mi biciklas al la laboro kaj uzas publikan transporton, kiam pluvas.* | İşe bisikletle gidiyorum, yağmur yağınca toplu taşımayı kullanıyorum. |
| *Ni plantis dek arbojn en la parko.* | Parka on ağaç diktik. |
| *La klimato ŝanĝiĝas, kaj la glaĉeroj fandiĝas.* | İklim değişiyor ve buzullar eriyor. |
| *Sunpaneloj kaj ventoturbinoj produktas elektron sen fosilia brulaĵo.* | Güneş panelleri ve rüzgâr türbinleri fosil yakıt kullanmadan elektrik üretir. |
| *La aero en la urbo estas poluita.* | Şehirdeki hava kirli. |
| *Post la forta pluvo la rivero inundis la vilaĝon.* | Şiddetli yağmurdan sonra nehir köyü su bastı. |

Çöp kutusu cümlesinde *en*’den sonraki belirtme eki *-n*, kutunun içine doğru hareketi gösterir. *Poluita*, *polui* fiilinin geçmiş edilgen ortacıdır.

## Sık sorulan sorular

### Esperanto’da “çevre” nasıl denir?

*Medio*. ReVo bunu bir canlının içinde yaşadığı fiziksel ortam olarak tanımlar; *ĉirkaŭaĵo* ise bir şeyin etrafındaki alandır. “Çevre koruma” *mediprotekto*’dur.

### Esperanto’da “iklim değişikliği” ve “küresel ısınma” nasıl denir?

İklim değişikliği için *klimata ŝanĝo*, ayrıca *klimata ŝanĝiĝo*; küresel ısınma için *tutmonda varmiĝo*. Vikipedio’da *Klimata ŝanĝo* ve *Tutmonda varmiĝo* başlıklı maddeler vardır; ReVo’nun örneklerinde de *klimata ŝanĝiĝo* ve *tutmonda varmiĝo* geçer.

### Esperanto’da “geri dönüştürmek” nasıl denir?

*Recikligi* fiil, *recikligo* addır. Ayrıca *reciklado* biçimini de görebilirsiniz; Vikipedio onu *Recikligo* maddesine yönlendirir.

### Esperanto’da “enerji tasarrufu yapmak” nasıl denir?

*Ŝpari energion*. Karşıtı *malŝpari* “israf etmek”tir; enerji tasarrufu için ad *energiŝparo*’dur.

## Kaynaklar

- [ReVo: medio](https://reta-vortaro.de/revo/art/medi.html), [ĉirkaŭaĵo](https://reta-vortaro.de/revo/art/cxirka.html), [naturo](https://reta-vortaro.de/revo/art/natur.html), [ekologio](https://reta-vortaro.de/revo/art/ekologi.html), [ekosistemo](https://reta-vortaro.de/revo/art/ekosistem.html), [biodiverseco](https://reta-vortaro.de/revo/art/biodiversec.html), [specio](https://reta-vortaro.de/revo/art/speci.html), [formorti](https://reta-vortaro.de/revo/art/mort.html), [naturrezervejo](https://reta-vortaro.de/revo/art/rezerv.html), [mediprotekto, naturprotekto](https://reta-vortaro.de/revo/art/protek.html)
- [ReVo: polui, poluo, poluado, aerpoluo, akvopoluo, brupoluo, lumpoluo, poluaĵo](https://reta-vortaro.de/revo/art/polu.html), [rubo, rubujo](https://reta-vortaro.de/revo/art/rub.html), [forĵetaĵo](https://reta-vortaro.de/revo/art/jxet.html), [plasto](https://reta-vortaro.de/revo/art/plast.html), [recikligi](https://reta-vortaro.de/revo/art/cikl.html), [kompoŝto](https://reta-vortaro.de/revo/art/komposxt.html)
- [ReVo: energio, fosilia energio, renoviĝanta energio, sunenergio, ventenergio](https://reta-vortaro.de/revo/art/energi.html), [elektro](https://reta-vortaro.de/revo/art/elektr.html), [sunpanelo](https://reta-vortaro.de/revo/art/panel.html), [karbo](https://reta-vortaro.de/revo/art/karb.html), [nafto](https://reta-vortaro.de/revo/art/naft.html), [tergaso, forcejgaso](https://reta-vortaro.de/revo/art/gas.html), [bruligaĵo, brulego](https://reta-vortaro.de/revo/art/brul.html)
- [ReVo: klimato](https://reta-vortaro.de/revo/art/klimat.html), [forceja efiko](https://reta-vortaro.de/revo/art/forc.html), [karbondioksido](https://reta-vortaro.de/revo/art/dioksid.html), [ozono](https://reta-vortaro.de/revo/art/ozon.html), [marnivelo](https://reta-vortaro.de/revo/art/nivel.html), [inundo](https://reta-vortaro.de/revo/art/inund.html), [senarbarigo](https://reta-vortaro.de/revo/art/arb.html), [fandiĝi](https://reta-vortaro.de/revo/art/fand.html), [sekiĝi](https://reta-vortaro.de/revo/art/sek.html), [sekego (örnek)](https://reta-vortaro.de/revo/art/herb.html), [arbarbrulego (örnek)](https://reta-vortaro.de/revo/art/borne.html)
- [ReVo: ŝpari, malŝpari](https://reta-vortaro.de/revo/art/sxpar.html), [malŝalti](https://reta-vortaro.de/revo/art/sxalt.html), [apartigi](https://reta-vortaro.de/revo/art/apart.html), [bicikli](https://reta-vortaro.de/revo/art/bicikl.html), [planti](https://reta-vortaro.de/revo/art/plant.html), [varmigi](https://reta-vortaro.de/revo/art/varm.html), [malpurigi](https://reta-vortaro.de/revo/art/pur.html)
- [PMEG: AD](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/sufiksoj/ad.html), [RE](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/prefiksoj/re.html)
- Esperanto Vikipedio, CC BY-SA: [Mediprotekto](https://eo.wikipedia.org/wiki/Mediprotekto), [Minacata specio](https://eo.wikipedia.org/wiki/Minacata_specio), [Recikligo](https://eo.wikipedia.org/wiki/Recikligo), [Klimata ŝanĝo](https://eo.wikipedia.org/wiki/Klimata_%C5%9Dan%C4%9Do), [Tutmonda varmiĝo](https://eo.wikipedia.org/wiki/Tutmonda_varmi%C4%9Do), [Fosilia brulaĵo](https://eo.wikipedia.org/wiki/Fosilia_brula%C4%B5o), [Ventoturbino](https://eo.wikipedia.org/wiki/Ventoturbino), [Trosekeco](https://eo.wikipedia.org/wiki/Trosekeco), [Dezertiĝado](https://eo.wikipedia.org/wiki/Dezerti%C4%9Dado), [Rearbarigo](https://eo.wikipedia.org/wiki/Rearbarigo), [Energiŝparo](https://eo.wikipedia.org/wiki/Energi%C5%9Dparo), [Publika transporto](https://eo.wikipedia.org/wiki/Publika_transporto)