# Esperanto dersi 10: kelime türetme, ön ekler ve son ekler

Source: https://esperantopedia.org/tr/ogren/kurs/ders-10/
Language: tr
Updated: 2026-10-22

> Bir kökten birçok kelime: lerni’den lernejo “okul” türer, malsanulejo da “hastane” demektir. Sekiz eki öğrenin: mal-, -ej-, -ist-, -in-, -et-, -eg-, -ul-, -an-.

Bu derste Esperanto’nun kelime dağarcığını hızla büyüten yöntemi öğreneceksiniz: kelimeleri parçalardan kurmak. Bir kök, bir ön ek ya da son ek ve sondaki dil bilgisel ek, sözlüğe bakmadan anlayabileceğiniz yeni bir kelime verir: *lern·ej·o* “öğren + yer + isim” = “okul”. En kullanışlı sekiz eki – *mal-, -ej-, -ist-, -in-, -et-, -eg-, -ul-* ve *-an-* – öğrenecek ve tek bir kökün nasıl koca bir kelime ailesine dönüştüğünü göreceksiniz. Türkçe konuşanlar bu yönteme yabancı değil: Türkçe de kelimelerini köke ekler getirerek türetir.

## Diyalog

Kongrede bir oyun akşamı var. 1. dersteki çevrim içi grubu yöneten Juma bir kelime oyunu sunuyor.

| Esperanto | Türkçe |
|---|---|
| **Juma:** Bonvenon al la vortludo! La reguloj estas simplaj: mi diras vorton, kaj vi faras novajn vortojn. | Kelime oyununa hoş geldiniz! Kurallar basit: ben bir kelime söylüyorum, siz de yeni kelimeler yapıyorsunuz. |
| **Juma:** La unua vorto: *granda*. Kio estas la malo? | İlk kelime: *granda* “büyük”. Zıddı ne? |
| **Ana:** Malgranda! | Küçük! |
| **Juma:** Ĝuste! Kaj tre, tre granda? | Doğru! Peki çok, çok büyük? |
| **Tomo:** Grandega! Kiel la kongresejo! | Kocaman! Kongre binası gibi! |
| **Juma:** Bonege. Nun: *lerni*. Kiel ni nomas la lokon, kie oni lernas? | Harika. Şimdi: *lerni* “öğrenmek”. Öğrenilen yere ne deriz? |
| **Keiko:** Lernejo! | Okul! |
| **Juma:** Kaj la personon, kiu instruas tie? | Peki orada ders veren kişiye? |
| **Ana:** Instruisto – aŭ instruistino, se ŝi estas virino. | Öğretmen – kadınsa *instruistino*. |
| **Juma:** Perfekte! Kaj ni ĉiuj ĉi tie, ĉe la kongreso? | Mükemmel! Peki burada, kongredeki hepimiz? |
| **Tomo:** Ni estas kongresanoj! | Biz kongre katılımcılarıyız! |
| **Juma:** Jes! Lasta vorto: *domo*. Kaj malgranda domo? | Evet! Son kelime: *domo* “ev”. Peki küçük bir ev? |
| **Keiko:** Dometo! | Evcik! |
| **Juma:** Kaj persono, kiu estas juna? | Peki genç olan bir kişi? |
| **Ana:** Junulo! Kiel ni! | Bir genç! Bizim gibi! |
| **Juma:** Ha ha! Gratulon – vi ĉiuj gajnis! | Ha ha! Tebrikler – hepiniz kazandınız! |

*Kie* ve *kiu* ayrıca bir cümlenin iki parçasını birbirine bağlar: *la lokon, kie oni lernas* – “öğrenilen yer”; *la personon, kiu instruas* – “ders veren kişi”. Türkçede bu işi sıfat-fiil görür ve sıfat-fiil ismin önüne gelir (“ders veren kişi”); Esperanto’da ise *kie* ya da *kiu* ile başlayan yan cümle ismin arkasından gelir.

## Yeni kelimeler

| Esperanto | Türkçe | Notlar |
|---|---|---|
| *vortludo* | kelime oyunu | *vorto* “kelime” + *ludo* “oyun” |
| *regulo* | kural | |
| *simpla* | basit | |
| *diri* | söylemek, demek | |
| *malo* | zıt, karşıt | kelime olarak kullanılan *mal-* |
| *loko* | yer | |
| *oni* | insan, insanlar (genel olarak) | *kie oni lernas* “insanların öğrendiği yer, öğrenilen yer” |
| *instrui* | öğretmek, ders vermek | *lerni* “öğrenmek” |
| *persono* | kişi | |
| *virino* | kadın | *viro* “erkek, adam” |
| *domo* | ev | |
| *juna* | genç | *maljuna* “yaşlı” |
| *lasta* | son | |
| *gajni* | kazanmak | |
| *gratulon!* | tebrikler! | |
| *se* | eğer, -se | |
| *lernejo* | okul | *lern-* + *-ej-* |
| *instruisto* | öğretmen | *instru-* + *-ist-* |
| *kongresano* | kongre katılımcısı | *kongres-* + *-an-* |
| *dometo* | evcik, küçük ev | *dom-* + *-et-* |
| *grandega* | kocaman, devasa | *grand-* + *-eg-* |
| *junulo* | genç (kişi) | *jun-* + *-ul-* |
| *malsanulejo* | hastane | *mal-* + *san-* + *-ul-* + *-ej-* |

## Dil bilgisi

### Kelime türetme nasıl işler

Bir Esperanto kelimesi bir kökten, isteğe bağlı ön ve son eklerden ve sondaki bir dil bilgisel ekten oluşur. Sondaki ek kelime türünü söyler – *-o* isim, *-a* sıfat, *-e* zarf, *-i* fiil – ön ve son ekler ise anlam katar. *Fundamento* (11. kural), yeni kelimelerin var olan parçaları birleştirerek yapıldığını söyler. Daha fazlası [kelime türetme](https://esperantopedia.org/tr/dilbilgisi/kelime-turetme/) sayfasında.

Bu düzen size tanıdık gelecek: Türkçede de “göz-lük-çü” gibi kelimeler köke ekler getirilerek yapılır. İki fark var: Esperanto eklerinde ünlü uyumu yoktur, yani *-ist-* Türkçedeki “-cı, -ci, -cu, -cü” gibi değişmez, hep aynı kalır; bir de Esperanto’da *mal-* ve *ge-* gibi ön ekler vardır.

lernejo = okul | lern = öğrenmek
kongresano = kongre katılımcısı | kongres = kongre
malsanulejo = hastane | san = sağlıklı

### Başlangıç için sekiz ek

Esperanto’da 10 resmî ön ek ve 31 son ek vardır. Bu sekizi gündelik kelimelerin büyük bir bölümünü karşılar. Tam listeler için [ön ekler](https://esperantopedia.org/tr/dilbilgisi/on-ekler/) ve [son ekler](https://esperantopedia.org/tr/dilbilgisi/son-ekler/) sayfalarına bakın.

| Ek | Anlamı | Örnekler |
|---|---|---|
| *mal-* | tam zıddı | *granda* → *malgranda* “küçük”; *fermi* “kapatmak” → *malfermi* “açmak” |
| *-ej-* | … için yer | *lerni* → *lernejo* “okul”; *kafo* → *kafejo* “kafe, kahvehane” |
| *-ist-* | meslek, uzman | *instrui* → *instruisto* “öğretmen”; *programo* → *programisto* “programcı” |
| *-in-* | dişil | *amiko* → *amikino* “kadın arkadaş”; *instruisto* → *instruistino* “kadın öğretmen” |
| *-et-* | küçük, daha zayıf | *domo* → *dometo* “evcik”; *ridi* “gülmek” → *rideti* “gülümsemek” |
| *-eg-* | büyük, daha güçlü | *granda* → *grandega* “kocaman”; *pluvo* “yağmur” → *pluvego* “sağanak” |
| *-ul-* | o niteliği taşıyan kişi | *juna* → *junulo* “genç”; *riĉa* “zengin” → *riĉulo* “zengin kişi” |
| *-an-* | üye, sakin | *kongreso* → *kongresano* “katılımcı”; *urbo* → *urbano* “şehirli” |

Türkçe karşılıklarını görmek kolay: *-ej-* çoğu zaman “-hane” ya da “-lik” (*kafejo* “kahvehane”), *-ist-* “-cı, -ci” (*kuiristo* “aşçı”, *programisto* “programcı”), *-et-* “-cık, -cik” (*dometo* “evcik”), *-an-* “-lı, -li” (*urbano* “şehirli”) gibidir. Türkçedeki “hastane” de “hasta + hane” olarak tıpkı *malsanulejo* gibi kurulmuştur.

:::match Ek ne anlama gelir
mal- = tam zıddı
-ej- = … için yer
-ist- = meslek
-et- = küçük, daha zayıf
-eg- = büyük, daha güçlü
-ul- = o niteliği taşıyan kişi
:::

### Eki değiştirin, kelime türü değişsin

Aynı kök, yalnızca sondaki eki değiştirerek isim, fiil, sıfat ya da zarf olabilir.

| Ek | Kelime | Anlam |
|---|---|---|
| *-o* (isim) | *kanto* | şarkı |
| *-i* (fiil) | *kanti* | şarkı söylemek |
| *-a* (sıfat) | *kanta* | şarkıyla ilgili, şarkılı |
| *-e* (zarf) | *kante* | şarkı söyleyerek |

:::ending Bir kök, dört ek
- o a e i
? şarkı
= kant[o]
? Ana şarkı söylemeyi sever.
= Ana ŝatas kant[i].
? İş ilginç.
= La labor[o] estas interes[a].
? Tomo iyi yemek yapar.
= Tomo kuiras bon[e].
? sağlıklı bir oğlan
= san[a] knab[o]
:::

### Bir kök, koca bir aile

“Sağlıklı” anlamındaki *san-* kökünü öğrenin, bütün bir kelime ailesini anlarsınız. [Esperanto sözlüğümüz](https://esperantopedia.org/tr/sozluk/) her maddenin parçalarını ve kelime ailesini gösterir.

| Kelime | Anlam |
|---|---|
| *sana* | sağlıklı |
| *sano* | sağlık |
| *malsana* | hasta (sıfat) |
| *malsano* | hastalık |
| *malsanulo* | hasta (kişi) |
| *malsanulejo* | hastane |
| *saniĝi* | iyileşmek |

Türkçede “hasta” hem sıfat hem kişidir; Esperanto bunları ayırır: *malsana* “hasta (durumda)”, *malsanulo* “hasta (kişi)”.

*Saniĝi* kelimesindeki *-iĝ-* son eki “olmak, hâline gelmek” demektir; onu *renkontiĝi*, *nomiĝi*, *komenciĝi* ve *turniĝi* kelimelerinde zaten gördünüz. Türkçede bu işi çoğu zaman fiil ekleri görür: *saniĝi* “iyi-leş-mek”, *nomiĝi* “adlandır-ıl-mak”. Karşıtı olan *-ig-* ise “yaptırmak” anlamı verir: *sanigi* “iyileştirmek”. Kabaca *-iĝ-* Türkçedeki -leş-, -ıl-, -ın- eklerine, *-ig-* ise -dır-, -t- eklerine yakındır.

### Ekler tek başına da kullanılabilir

Ekler de birer kök olduğu için sona ek alıp kelime olabilir: *malo* “zıt”, *ejo* “yer”, *eta* “minik”, *ega* “muazzam”, *ino* “dişi”. Özellikle *ege* “son derece” zarfı çok yaygındır: *ege bona* – “son derece iyi”.

:::write Tek kelime kurun
? yemek yenen yer (*manĝi* + *-ej-*)
= manĝejo
? küçük bir masa (*tablo*)
= tableto
? aşçı – işi yemek pişirmek olan kişi (*kuiri*)
= kuiristo
! kuirejo → *Kuirejo* mutfaktır, yani yemek pişirilen yer. İşi bu olan kişi için *-ist-* kullanın.
? çok sert bir rüzgâr, fırtına (*vento*)
= ventego
? ailenin bir üyesi (*familio*)
= familiano
:::

## Alıştırmalar

:::quiz 10. ders alıştırmaları
? *Malbela* ne demektir?
- çok güzel
- çirkin *
- güzel yer
? Hangi son ek “yer” demektir?
- -ej- *
- -et-
- -eg-
? Tek kelimeyle çevirin: “kadın öğretmen”
= instruistino
? *Dometo* nedir?
- büyük bir ev
- küçük bir ev *
- ev hanımı
? Bu kelime ne demektir: *mal·san·ul·ej·o*?
- hastane *
- doktor
- ilaç
? Tek kelimeyle çevirin: “kocaman, çok büyük”
= grandega
? Hangi kelime “kongre katılımcısı” demektir?
- *kongresisto*
- *kongresano* *
- *kongresejo*
? Tek kelimeyle çevirin: “genç (kişi)”
= junulo
? *Nova* kelimesinin zıddı nedir?
= malnova
? Hangi kelime bir meslek bildirir?
- *lernejo*
- *instruisto* *
- *lernanto*
:::

## Kültür köşesi

Esperanto’nun 1887’den beri yazılan ve çevrilen kendi edebiyatı var. Kálmán Kalocsay, Julio Baghy ve İskoç şair William Auld gibi yazarlar özgün şiirler ve romanlar yazdı; Auld, “Yüzüklerin Efendisi”ni de Esperanto’ya çevirdi (1995–97). Esperanto kitaplarının hepsini sayan olmadı; bir genel değerlendirme, 2000 yılı civarına kadar yaklaşık 10.000 kitap yayımlandığını tahmin ediyor. [Esperanto edebiyatını](https://esperantopedia.org/tr/esperanto-hakkinda/edebiyat/) keşfedin.

## Sık sorulan sorular

### Esperanto’da kaç ek var?

10 resmî ön ek ve 31 resmî son ek vardır; bunlara ortaçlar için altı son ek eklenir. Hepsine birden ihtiyacınız yok; bu dersteki sekiz ek gündelik konuşmanın büyük bir kısmını karşılar.

### Kendi kelimelerimi uydurabilir miyim?

Evet, belli sınırlar içinde. Bir birleşim açıksa ve yaygın bir kelime yoksa insanlar onu anlar. İyi bilinen bir kelime varsa onu kullanın: *malsanulejo* “hastane” kelimesini herkes anlar (*hospitalo* da kullanılır).

### *Malbona* gerçekten “kötü” için olağan kelime mi?

Evet. *Malbona* “kötü”, tıpkı *malgranda* “küçük” gibi standart kelimedir. Öğrenenler başta *mal-* ile kurulan kelimeleri tuhaf bulabilir, ama her konuşur bunları kullanır.

## Kaynaklar

- [Fundamento de Esperanto – İngilizce dil bilgisi (11. kural, birleşik kelimeler)](https://www.akademio-de-esperanto.org/fundamento/gramatiko_angla.html)
- [PMEG: Vortfarado – principoj (kelime türetme ilkeleri)](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/principoj/index.html)
- [PMEG: Prefiksoj (on ön ek)](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/prefiksoj/index.html)
- [PMEG: Sufiksoj (31 son ek)](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/sufiksoj/index.html)
- [PMEG: MAL](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/prefiksoj/mal.html)
- [Universala Vortaro (Fundamento, 1905)](https://www.akademio-de-esperanto.org/fundamento/universala_vortaro.html)
- [Wikipedia: William Auld (İngilizce)](https://en.wikipedia.org/wiki/William_Auld)
- [Wikipedia: Translations of The Lord of the Rings (İngilizce)](https://en.wikipedia.org/wiki/Translations_of_The_Lord_of_the_Rings)
- [EBSCO Research Starters: Esperanto (İngilizce)](https://www.ebsco.com/research-starters/social-sciences-and-humanities/esperanto)