# Esperanto dersi 11: rica, emir kipi ve şart kipi

Source: https://esperantopedia.org/tr/ogren/kurs/ders-11/
Language: tr
Updated: 2026-10-22

> Bonvolu sidiĝi! – “Lütfen oturun!” Esperanto’da emir eki -u’yu, kibar rica için şart kipi -us’u ve 45 korelatiften oluşan tabloyu öğrenin.

Bu derste kibarca bir şey istemeyi öğreneceksiniz. *-u* eki emir ve istek bildirir – *Venu!* “Gel!”, *Ni iru!* “Gidelim!” – *bonvolu* ve bir mastar da “lütfen …” demektir. *-us* eki şart kipini yapar: *Mi ŝatus kafon* “Bir kahve isterdim”, *Se mi povus, mi restus* “Elimden gelse kalırdım”. Son olarak korelatiflerin, yani *ki-*, *ti-*, *i-*, *ĉi-* ve *neni-* ile kurulan 45 kelimenin tablosunu bütünüyle göreceksiniz.

## Diyalog

Kongrenin son akşamı. Ana, Tomo ve Keiko küçük bir lokantada akşam yemeği yiyor.

| Esperanto | Türkçe |
|---|---|
| **Kelnero:** Bonan vesperon! Bonvolu sidiĝi. Kion vi deziras? | İyi akşamlar! Lütfen oturun. Ne arzu edersiniz? |
| **Ana:** Bonvolu doni al ni la menuon. | Lütfen bize menüyü verin. |
| **Kelnero:** Jen ĝi. | Buyurun. |
| **Tomo:** Mi ŝatus la legoman supon, mi petas. | Ben sebze çorbası alayım, lütfen. |
| **Keiko:** Kaj por mi la fiŝon kun rizo. | Bana da pilavlı balık. |
| **Ana:** Ĉu vi povus rekomendi ion bongustan? | Lezzetli bir şey önerebilir misiniz? |
| **Kelnero:** Provu la lokan specialaĵon! Ĝi estas tre bongusta. | Yöresel yemeğimizi deneyin! Çok lezzetlidir. |
| **Ana:** Bone, mi prenos ĝin. Kaj kafon, mi petas! | Tamam, onu alayım. Bir de kahve lütfen! |
| **Tomo:** Kompreneble. Ana sen kafo ne estus Ana! | Tabii. Kahvesiz Ana, Ana olmazdı! |
| **Ana:** Ha ha. Morgaŭ ni ĉiuj iros hejmen… Se mi povus, mi restus ĉi tie ankoraŭ unu semajnon. | Ha ha. Yarın hepimiz evimize dönüyoruz… Elimden gelse bir hafta daha burada kalırdım. |
| **Keiko:** Ankaŭ mi. Sed ni revidiĝos, ĉu ne? | Ben de. Ama yine görüşeceğiz, değil mi? |
| **Tomo:** Certe! Ni faru planon: venontjare ni ĉiuj venu al la sekva kongreso! | Elbette! Bir plan yapalım: seneye hepimiz bir sonraki kongreye gelelim! |
| **Ana:** Jes! Kaj ĉiu, kiu ne venos, pagos la vespermanĝon! | Evet! Gelmeyen de akşam yemeğinin parasını öder! |
| **Keiko:** Interkonsentite! | Anlaştık! |
| **Tomo:** Sinjoro, bonvolu alporti la kalkulon… Ne, atendu – unue la deserton! | Beyefendi, lütfen hesabı getirin… Yok, bekleyin – önce tatlı! |

## Yeni kelimeler

| Esperanto | Türkçe | Notlar |
|---|---|---|
| *bonvolu* | lütfen (… edin) | + mastar: *bonvolu sidiĝi* |
| *mi petas* | lütfen, rica ederim | ricanın sonunda |
| *sidiĝi* | oturmak (yerine geçmek) | *sidi* “oturuyor olmak” |
| *deziri* | arzu etmek, istemek | *Kion vi deziras?* “Ne arzu edersiniz?” |
| *doni* | vermek | *doni al ni* “bize vermek” |
| *rekomendi* | önermek, tavsiye etmek | |
| *provi* | denemek | |
| *resti* | kalmak | |
| *alporti* | getirmek | *al* + *porti* “taşımak” |
| *atendi* | beklemek | |
| *revidiĝi* | yeniden görüşmek | *ĝis revido* |
| *kelnero* | garson | |
| *menuo* | menü | |
| *legomo* | sebze | *legoma supo* “sebze çorbası” |
| *fiŝo* | balık | |
| *specialaĵo* | özel yemek, yöresel lezzet | |
| *kalkulo* | hesap | Türkçedeki “hesap” gibi “hesaplama” da demektir |
| *deserto* | tatlı | |
| *plano* | plan | |
| *loka* | yerel, yöresel | *loko* “yer” kelimesinden |
| *sekva* | sonraki, bir sonraki | |
| *venontjare* | gelecek yıl, seneye | |
| *certe* | elbette, kesinlikle | |
| *interkonsentite!* | anlaştık! | |
| *io* | bir şey | *ion bongustan* “lezzetli bir şey” |
| *helpi* | yardım etmek | *Ĉu vi povus helpi min?* |

## Dil bilgisi

### Emir kipi: *-u*

*-u* eki emir, rica ya da istek bildirir. *Vi* söylenmezse doğrudan emirdir: *Venu!* “Gel! Gelin!”, *Atendu!* “Bekle! Bekleyin!” *Ni* ile “-elim, -alım” demektir: *Ni iru!* “Gidelim!” *Li*, *ŝi* ya da *ili* ile “-sin, -sinler” anlamı verir. Altı fiil ekinin hepsi [fiiller](https://esperantopedia.org/tr/dilbilgisi/fiiller/) sayfasında.

Türkçede emir ve istek kişiye göre değişir (gel, gelin, gelelim, gelsin); Esperanto’da hepsi *-u* ile yapılır, kişiyi zamir gösterir.

| Esperanto | Türkçe |
|---|---|
| *Provu la specialaĵon!* | Yöresel yemeği deneyin! |
| *Ni faru planon!* | Bir plan yapalım! |
| *Li venu morgaŭ.* | Yarın gelsin. |
| *Ne timu!* | Korkmayın! |

*-u* biçimi, istek ve rica bildiren fiillerden sonra *ke* ile de kullanılır: *Mi volas, ke vi venu* – “Gelmeni istiyorum”. Türkçede bu iş “-meni” gibi bir ekle yapılır; Esperanto’da ise *ke* (Türkçedeki “ki” gibi) ve tam bir cümle gelir.

### Kibar rica

Yalın bir emir sert gelebilir. Esperanto’da onu yumuşatmanın üç kolay yolu vardır.

| Yol | Örnek | Türkçe |
|---|---|---|
| *bonvolu* + mastar | *Bonvolu sidiĝi.* | Lütfen oturun. |
| emir + *mi petas* | *Donu al mi akvon, mi petas.* | Bana biraz su verin, lütfen. |
| *Ĉu vi povus…?* | *Ĉu vi povus helpi min?* | Bana yardım edebilir misiniz? |

*Bonvolu*, *bona* “iyi” + *voli* “istemek” kelimelerinden kurulan *bonvoli* “lütfedip … yapmak” fiilinin *-u* biçimidir. *Dankon!* sözüne *Ne dankinde!* – “Rica ederim!” – diye cevap verilir. Dikkat: Türkçedeki “rica ederim” iki iş görür; teşekküre cevap verirken *Ne dankinde*, bir şey isterken *mi petas* kullanılır. *Ĉu vi povus helpi min?* cümlesinde de Türkçedeki “bana” yerine *min* geldiğine dikkat edin: *helpi* çoğunlukla doğrudan nesne alır (*helpi al mi* da doğrudur ama daha seyrektir). Gündelik ifadelerin daha fazlası [temel ifadeler](https://esperantopedia.org/tr/ifadeler/temel-ifadeler/) sayfasında.

:::order Kibar rica
? Lütfen bize menüyü verin.
= Bonvolu doni al ni la menuon.
= Bonvolu doni la menuon al ni.
- donu
? Lezzetli bir şey önerebilir misiniz?
= Ĉu vi povus rekomendi ion bongustan?
- bongusta
? Bekleyin lütfen!
= Atendu, mi petas!
= Mi petas, atendu!
- atendi
:::

### Şart kipi: *-us*

*-us* eki hayal edilen ya da gerçek olmayan bir şeyi anlatır; Türkçedeki “kalırdım”, “isterdim” gibi biçimlere karşılık gelir. Ne istediğinizi kibarca söylemenin yolu da budur: *Mi ŝatus* “isterdim”. Bir *se* (“eğer”) cümlesi hayal edilen bir şeyden söz ediyorsa iki fiil de *-us* alır. Türkçede ise iki fiil farklı ekler alır: “Elimden gelse kalırdım”, “Vaktim olsaydı Japonca öğrenirdim”. Gerçek olasılıklar için olağan zamanlar kullanılır: *Se pluvos, mi restos hejme* – “Yağmur yağarsa evde kalacağım”. Dikkat: Gerçek olasılığı anlatan *se* cümlesinde de gelecek zaman kullanılır: *pluvos*.

| Esperanto | Türkçe |
|---|---|
| *Mi ŝatus kafon.* | Bir kahve isterdim. |
| *Ana sen kafo ne estus Ana.* | Kahvesiz Ana, Ana olmazdı. |
| *Se mi povus, mi restus.* | Elimden gelse kalırdım. |
| *Se mi havus tempon, mi lernus la japanan.* | Vaktim olsaydı Japonca öğrenirdim. |

:::ending Emir mi, şart mı?
- as u us
? Gel!
= Ven[u]!
? Gidelim!
= Ni ir[u]!
? Bir kahve isterdim.
= Mi ŝat[us] kafon.
? Elimden gelse kalırdım.
= Se mi pov[us], mi rest[us].
? Lütfen oturun.
= Bonvol[u] sidiĝi.
:::

### Altı fiil ekinin hepsi

Artık Esperanto’daki bütün fiil eklerini biliyorsunuz. Her biri her fiilde ve her kişide aynı biçimde işler.

| Ek | Adı | *esti* | *paroli* |
|---|---|---|---|
| *-i* | mastar | *esti* – olmak | *paroli* – konuşmak |
| *-as* | şimdiki zaman | *estas* – -dir | *parolas* – konuşuyor |
| *-is* | geçmiş zaman | *estis* – idi | *parolis* – konuştu |
| *-os* | gelecek zaman | *estos* – olacak | *parolos* – konuşacak |
| *-us* | şart kipi | *estus* – olurdu | *parolus* – konuşurdu |
| *-u* | emir/istek kipi | *estu* – ol! | *parolu* – konuş! |

### Korelatifler tablosu

[7. derste](https://esperantopedia.org/tr/ogren/kurs/ders-7/) *ki-* ile başlayan yedi soru kelimesi öğrendiniz. Bunlar 45 kelimelik bir tablonun parçasıdır. Her kelime bir başlangıcı (satır) bir bitişle (sütun) birleştirir; bu yüzden tablodaki her kelimeyi kendiniz çıkarabilirsiniz. [Korelatifler](https://esperantopedia.org/tr/dilbilgisi/korelatifler/) (tablo kelimeleri) sayfası her birini örneklerle açıklar.

| | *-u* kim, hangi | *-o* şey | *-a* nasıl, ne tür | *-es* kimin | *-e* yer | *-am* zaman | *-al* neden | *-el* biçim | *-om* miktar |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| **ki-** soru | *kiu* | *kio* | *kia* | *kies* | *kie* | *kiam* | *kial* | *kiel* | *kiom* |
| **ti-** o, şu | *tiu* | *tio* | *tia* | *ties* | *tie* | *tiam* | *tial* | *tiel* | *tiom* |
| **i-** bir, biri | *iu* | *io* | *ia* | *ies* | *ie* | *iam* | *ial* | *iel* | *iom* |
| **ĉi-** her | *ĉiu* | *ĉio* | *ĉia* | *ĉies* | *ĉie* | *ĉiam* | *ĉial* | *ĉiel* | *ĉiom* |
| **neni-** hiç | *neniu* | *nenio* | *nenia* | *nenies* | *nenie* | *neniam* | *nenial* | *neniel* | *neniom* |

Bir sütunu yukarıdan aşağı okuyun: *kie* “nerede”, *tie* “orada”, *ie* “bir yerde”, *ĉie* “her yerde”, *nenie* “hiçbir yerde”. Türkçede de benzer diziler var: “ne – bir şey – her şey – hiçbir şey”, “nerede – bir yerde – her yerde – hiçbir yerde”. *-u* ve *-a* ile bitenler sıfat gibi *-j* ve *-n* alır: *ĉiuj* “herkes”, *kiujn* “hangilerini” (nesne). *-o* ile bitenler yalnızca *-n* alır: *ion bongustan* “lezzetli bir şey”.

Bir *ti-* kelimesinden önce ya da sonra gelen *ĉi*, onu yakındaki bir şeyi gösterir hâle getirir: *tiu* “şu, o”, *ĉi tiu* “bu”; *tie* “orada”, *ĉi tie* “burada”. Türkçedeki “bu – şu – o” üçlüsü yerine Esperanto’da yalnızca iki basamak vardır: *ĉi tiu* “bu” ve *tiu* “şu, o”. Bu *ĉi* kelimesini *ĉi-* satırıyla (“her”) karıştırmayın: *ĉiu* “her, herkes” demektir.

**Türkçe konuşanlar için: tek olumsuzluk.** Türkçede “kimse”, “hiçbir şey” gibi kelimelerle birlikte fiil de olumsuz olur: “Kimse gelmedi”, “Hiçbir şey görmedim”. Esperanto’da ise tek olumsuzluk yeter: cümlede bir *neni-* kelimesi varsa fiil olumlu kalır. “Kimse gelmedi” *Neniu venis*, “Hiçbir şey görmedim” *Mi vidis nenion*, “O hiç gelmez” *Li neniam venas* olur. Hem *ne* hem bir *neni-* kelimesi kullanırsanız iki olumsuzluk birbirini götürür: *Mi ne vidis nenion* “Hiçbir şey görmemiş değilim”, yani “Bir şey gördüm” demektir.

:::match Korelatifler
ĉiam = her zaman
neniam = hiçbir zaman
ie = bir yerde
nenio = hiçbir şey
ĉiu = herkes, her biri
tie = orada
:::

## Alıştırmalar

:::quiz 11. ders alıştırmaları
? Hangi ek emir bildirir?
- -us
- -u *
- -os
? *Bonvolu* kullanarak çevirin: “Lütfen oturun.”
= Bonvolu sidiĝi
? *Mi ŝatus kafon* ne demektir?
- “Kahveden hoşlandım.”
- “Bir kahve isterdim.” *
- “Kahve severim.”
? Fiili yazın (*resti*): *Se mi havus tempon, mi ___ ĉi tie.*
= restus
? Esperanto’ya çevirin: “Gidelim!”
= Ni iru
? Hangi kelime “hiç kimse” demektir?
- *neniu* *
- *nenio*
- *neniam*
? Hangi kelime “her zaman” demektir?
- *ĉiam* *
- *iam*
- *tiam*
? Esperanto’ya çevirin (kibar biçim, *-us* ile): “Bana yardım edebilir misiniz?”
= Ĉu vi povus helpi min | Ĉu vi povus min helpi | Ĉu vi povus helpi al mi
? Hangi kelime “bir yerde” demektir?
- *ie* *
- *tie*
- *ĉie*
? Esperanto’ya çevirin: “Bekleyin!”
= Atendu
:::

## Kültür köşesi

Esperanto buluşmalarının yazılı olmayan bir nezaket kuralı vardır: *krokodili* – “timsahlık etmek” – ayıp sayılır. Timsahlık etmek, başkaları da Esperanto’yla konuşmaya katılabilecekken kendi ana dilinize geçmek demektir. Kelimenin nereden geldiğini kimse kesin olarak bilmiyor; Vikipedio birkaç hikâye sayar, bunlardan biri Andreo Cseh’in dil kurslarında kullanılan tahta bir timsahtır. Doğru kullanımla ilgili sorular için [Esperanto Akademisi](https://esperantopedia.org/tr/esperanto-hakkinda/kuruluslar/) *Lingva Konsultejo* adlı bir danışma hizmeti yürütür.

## Sık sorulan sorular

### *Bonvolu* ile *mi petas* arasındaki fark nedir?

İkisi de “lütfen” demektir. *Bonvolu* başa gelir ve mastar alır: *Bonvolu atendi*. *Mi petas* ise bir ricaya ya da emre eklenir: *Atendu, mi petas*.

### Esperanto’da “-elim, -alım” nasıl denir?

*Ni* zamirini ve *-u* ekini kullanın: *Ni iru!* – “Gidelim!”, *Ni manĝu!* – “Yiyelim!” Aynı biçim öneri sormaya da yarar: *Kion ni faru?* – “Ne yapalım?”

### 45 korelatifin hepsini şimdi öğrenmem gerekir mi?

Hayır. Önce *ki-* satırıyla ve en sık kullanılan kelimelerle başlayın: *tio, ĉio, nenio, ĉiu, neniu, tie, ĉiam, neniam, iom*. Düzen, ötekileri karşınıza çıktıklarında çözmenizi sağlar.

## Kaynaklar

- [Fundamento de Esperanto – İngilizce dil bilgisi (6. kural, fiiller)](https://www.akademio-de-esperanto.org/fundamento/gramatiko_angla.html)
- [PMEG: U (emir/istek kipi)](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/verboj/vola.html)
- [PMEG: US (şart kipi)](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/verboj/imaga.html)
- [PMEG: Tabelvortoj – bazaj reguloj (korelatifler)](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/tabelvortoj/bazaj_reguloj.html)
- [PMEG: Postpartoj kaj finaĵoj (korelatiflerin bitişleri)](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/tabelvortoj/postpartoj_finajhoj.html)
- [PMEG: Neado (olumsuzluk, tek olumsuzluk kuralı)](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/neado.html)
- [Vikipedio: Krokodili (Esperanto dilinde)](https://eo.wikipedia.org/wiki/Krokodili)
- [Akademio de Esperanto](https://www.akademio-de-esperanto.org/)