# Chiến tranh và hòa bình trong tiếng Esperanto: từ vựng

Source: https://esperantopedia.org/vi/cum-tu/chien-tranh-hoa-binh/
Language: vi
Updated: 2026-11-05

> Chiến tranh là milito, hòa bình là paco, người lính là soldato: khoảng 80 từ tiếng Esperanto trung lập cho tin tức và lịch sử, kèm phát âm và cách tạo từ.

Chiến tranh trong tiếng Esperanto là ***milito*** và hòa bình là ***paco***. Người lính là ***soldato***, quân đội là ***armeo*** và người tị nạn là ***rifuĝinto***. Khoảng 80 từ được xếp dưới đây theo chủ đề, sau đó là cách tạo từ và các cặp từ giống nhau. Đây là những nhãn trung lập: trang này không đứng về phía nào, không nêu tên sự kiện đang diễn ra và theo từ điển ReVo.

Phần phát âm tách từ thành các âm tiết, âm tiết mang trọng âm được viết bằng chữ in hoa. Xem thêm [chính trị và xã hội](https://esperantopedia.org/vi/cum-tu/chinh-tri/), [pháp luật và tội phạm](https://esperantopedia.org/vi/cum-tu/phap-luat/) và [địa lý và thế giới](https://esperantopedia.org/vi/cum-tu/dia-ly-the-gioi/).

## Hòa bình và ngoại giao

***Paco*** là trạng thái của một quốc gia không có chiến tranh, và cũng là sự hòa hợp giữa con người. Cụm *armita paco* “hòa bình có vũ trang” của ReVo chỉ nền hòa bình trong đó mỗi bên chuẩn bị cho chiến tranh.

| Tiếng Việt | Esperanto | Phát âm | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| hòa bình | *paco* | PA-co | trái nghĩa: *milito* |
| yên bình, hòa bình (tính từ) | *paca* | PA-ca | |
| bình định, mang lại hòa bình | *pacigi* | pa-CI-gi | *-ig-* “làm cho” |
| làm hòa, hòa giải | *paciĝi* | pa-CI-ĝi | *-iĝ-* “trở nên” |
| hiệp ước hòa bình | *packontrakto* | pac-kon-TRAK-to | cũng có *pactraktato* |
| hiệp ước | *traktato* | trak-TA-to | hợp đồng giữa các quốc gia |
| hiệp định đình chiến | *armistico* | ar-mis-TI-co | chấm dứt giao tranh, nhưng hòa bình cần một hiệp ước |
| thỏa thuận | *interkonsento* | in-ter-kon-SEN-to | động từ: *interkonsenti* |
| đàm phán | *intertrakti* | in-ter-TRAK-ti | các cuộc đàm phán: *intertraktado* |
| nhà ngoại giao | *diplomato* | di-plo-MA-to | |
| ngoại giao | *diplomatio* | di-plo-ma-TI-o | quan hệ chính thức giữa các quốc gia |
| đại sứ | *ambasadoro* | am-ba-sa-DO-ro | đại diện cao nhất của một nước ở nước khác |
| đại sứ quán | *ambasadorejo* | am-ba-sa-do-RE-jo | cũng có *ambasadejo* |
| trung lập | *neŭtrala* | neŭ-TRA-la | không đứng về phía nào |

## Chiến tranh và giao tranh

ReVo định nghĩa ***milito*** là tình trạng không hòa bình chính thức giữa các quốc gia hoặc các bên, có các trận chiến. ***Militi*** là tiến hành chiến tranh; ***batali*** là “đánh nhau” nói chung. Tuyên chiến là *deklari militon*.

| Tiếng Việt | Esperanto | Phát âm | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| chiến tranh | *milito* | mi-LI-to | |
| ở trong tình trạng chiến tranh | *militi* | mi-LI-ti | *militi kontraŭ* “gây chiến chống lại” |
| quân sự (tính từ) | *milita* | mi-LI-ta | |
| trận đánh | *batalo* | ba-TA-lo | đánh nhau: *batali* |
| tấn công | *ataki* | a-TA-ki | cuộc tấn công: *atako* |
| phòng thủ, bảo vệ | *defendi* | de-FEN-di | bảo vệ khỏi sự tấn công |
| xâm lược | *invadi* | in-VA-di | vào một nước khác bằng vũ lực và chiếm đóng; *invado* |
| chiến thắng | *venko* | VEN-ko | thắng: *venki* |
| thất bại | *malvenko* | mal-VEN-ko | thua: *malvenki* |
| đầu hàng | *kapitulaci* | ka-pi-tu-LA-ci | sự đầu hàng: *kapitulaco* |
| kẻ thù | *malamiko* | ma-la-MI-ko | trong chiến tranh thường là một phe, không phải một người |
| tiền tuyến | *fronto* | FRON-to | nơi giao tranh diễn ra |

## Lực lượng vũ trang

***Armeo*** là toàn bộ lực lượng quân sự có tổ chức của một quốc gia, gồm binh lính, sĩ quan và vũ khí.

| Tiếng Việt | Esperanto | Phát âm | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| quân đội, lực lượng vũ trang | *armeo* | ar-ME-o | |
| lục quân | *terarmeo* | te-rar-ME-o | *tero* “đất liền” |
| hải quân | *mararmeo* | ma-rar-ME-o | *maro* “biển” |
| không quân | *aerarmeo* | a-e-rar-ME-o | cũng có *flugarmeo* |
| người lính | *soldato* | sol-DA-to | thường là thành viên không cấp bậc của lục quân |
| quân nhân | *militisto* | mi-li-TIS-to | chiến đấu như một nghề hoặc là lính nghĩa vụ |
| giới quân nhân (cả nhóm) | *militistaro* | mi-li-tis-TA-ro | |
| sĩ quan | *oficiro* | o-fi-CI-ro | mọi người chỉ huy quân đội từ thiếu úy trở lên |
| tướng | *generalo* | ge-ne-RA-lo | sĩ quan trên cấp đại tá |
| quân đội, binh đoàn | *trupo*, *trupoj* | TRU-po, TRU-poj | nhóm binh lính có tổ chức |
| dân quân | *milico* | mi-LI-co | xem “Những từ giống nhau” |

## Vũ khí: những từ cơ bản

Chỉ những từ thông dụng; còn nhiều từ khác trong [từ điển](https://esperantopedia.org/vi/tu-dien/).

| Tiếng Việt | Esperanto | Phát âm | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| vũ khí | *armilo* | ar-MI-lo | mọi công cụ để tấn công hoặc phòng thủ |
| súng | *pafilo* | pa-FI-lo | mọi công cụ để bắn; bắn: *pafi* |
| bom | *bombo* | BOM-bo | thiết bị nổ dùng làm vũ khí |
| xe tăng | *tanko* | TAN-ko | xe bọc thép chạy bằng xích |
| trang bị vũ khí | *armi* | AR-mi | có vũ trang: *armita* |
| tước vũ khí | *malarmi* | ma-LAR-mi | *mal-* “trái nghĩa”; cũng có *senarmigi* |

## Sau giao tranh

***Rifuĝinto*** là *rifuĝ·int·o*, “người đã đi trú ẩn”; động từ thông thường cho “chạy trốn” là ***fuĝi***. *Humanitara helpo* là “viện trợ nhân đạo”.

| Tiếng Việt | Esperanto | Phát âm | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| người tị nạn | *rifuĝinto* | ri-fu-ĜIN-to | *-int-* “người đã làm” |
| nơi trú ẩn | *rifuĝejo* | ri-fu-ĜE-jo | *-ej-* “nơi chốn” |
| chạy trốn | *fuĝi* | FU-ĝi | sự chạy trốn: *fuĝo* |
| nạn nhân | *viktimo* | vik-TI-mo | người chịu thiệt hại vì điều gì đó |
| người bị thương | *vundito* | vun-DI-to | *vundi* “làm bị thương” + *-it-* “người bị làm” |
| phá hủy | *detrui* | de-TRU-i | sự phá hủy: *detruo* |
| đống đổ nát | *ruinoj* | ru-I-noj | những gì còn lại của một thị trấn sụp đổ |
| xây dựng lại | *rekonstrui* | re-kons-TRU-i | *re-* “lại” + *konstrui* “xây” |
| sự giúp đỡ, viện trợ | *helpo* | HEL-po | giúp: *helpi* |
| nhân đạo | *humanitara* | hu-ma-ni-TA-ra | làm dịu nỗi đau của con người, chẳng hạn trong chiến tranh |

## Các cuộc chiến trong lịch sử

| Tiếng Việt | Esperanto | Phát âm | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| chiến tranh thế giới | *mondmilito* | mond-mi-LI-to | liên quan đến nhiều quốc gia trên toàn thế giới |
| Thế chiến thứ nhất | *la unua mondmilito* | la u-NU-a mond-mi-LI-to | 1914–1918; ReVo ghi chú các mốc thời gian thay đổi tùy theo từng nước |
| Thế chiến thứ hai | *la dua mondmilito* | la DU-a mond-mi-LI-to | 1939–1945; ReVo ghi chú các mốc thời gian thay đổi tùy theo từng nước |
| nội chiến | *civita milito* | ci-VI-ta mi-LI-to | giữa các công dân của một quốc gia |
| trước chiến tranh, sau chiến tranh | *antaŭmilita*, *postmilita* | an-taŭ-mi-LI-ta, post-mi-LI-ta | *antaŭ-* “trước”, *post-* “sau” |

## Tạo từ từ *milit-* và *pac-*

Cả hai đều là gốc từ, nên đuôi từ và phụ tố tạo nên cả họ từ; xem [tạo từ](https://esperantopedia.org/vi/ngu-phap/tao-tu/), [hậu tố](https://esperantopedia.org/vi/ngu-phap/hau-to/) và [tiền tố](https://esperantopedia.org/vi/ngu-phap/tien-to/). *Mal-* không cho ra từ trái nghĩa của *paco*: PMEG liệt kê *paco* – *milito* là một cặp không cần nó, và *malpaco* nghĩa là bất hòa.

| Từ | Thành phần | Nghĩa |
|---|---|---|
| *militisto* | milit·ist·o | người chiến đấu như một nghề hoặc nghĩa vụ |
| *militistaro* | milit·ist·ar·o | giới quân nhân như một nhóm |
| *militema* | milit·em·a | có khuynh hướng chiến tranh |
| *kontraŭmilita* | kontraŭ·milit·a | phản chiến |
| *militkrimo* | milit·krim·o | tội ác chiến tranh: hành vi trái với luật chiến tranh |
| *pacema* | pac·em·a | yêu hòa bình: ủng hộ hòa bình, tránh xung đột |
| *interpaciĝo* | inter·pac·iĝ·o | sự hòa giải: hai bên từ bỏ chiến tranh hoặc cãi vã |
| *pacisto* | pac·ist·o | người theo chủ nghĩa hòa bình, tín đồ của *pacismo*; ReVo cũng có từ quốc tế *pacifisto* |

PMEG cho biết *-ist-* là người thường xuyên làm điều gì đó, có thể là làm nghề, và thường là người ủng hộ một *-ismo*, như *pacisto*. *-An-* là thành viên của một nhóm: *armeano* “thành viên quân đội”, *milicano* “thành viên dân quân”. *-Ar-* tạo nên một nhóm: *militistaro*.

Các từ vốn đã chỉ người thì không thêm *-ist-*; PMEG liệt kê *soldato*, *generalo* và *diplomato*.

## Những từ giống nhau

| Cặp từ | Khác biệt |
|---|---|
| *militisto* / *soldato* | bất kỳ ai chiến đấu / thường là thành viên không cấp bậc của lục quân |
| *milito* / *milico* | chiến tranh / lực lượng không thường trực, thường là tình nguyện, để bảo vệ lãnh thổ quốc gia (ReVo); không phải cảnh sát, tức *polico* |
| *armistico* / *packontrakto* | chấm dứt giao tranh / làm nên hòa bình (ReVo) |
| *negoci* / *intertrakti* | kinh doanh, buôn bán / đàm phán giữa các bên |
| *neŭtrala* / *neŭtra* | hãy nói *neŭtrala*; ReVo đánh dấu *neŭtra* ở nghĩa này là “nên tránh” |
| *rifuĝi* / *fuĝi* | đi trú ẩn / chạy trốn; ReVo khuyên không dùng *rifuĝi* cho “chạy trốn” đơn thuần |
| *sankcio* / *sankciumo* | sự phê chuẩn chính thức / hình phạt cho một hành vi sai trái; ReVo đánh dấu *sankcio* dùng theo cách đó là “nên tránh” |

## Câu trong bản tin

| Esperanto | Tiếng Việt |
|---|---|
| *La du landoj subskribis packontrakton.* | Hai nước đã ký một hiệp ước hòa bình. |
| *La delegacioj intertraktas dum tri tagoj.* | Các phái đoàn đàm phán trong ba ngày. |
| *La armistico komenciĝos morgaŭ.* | Hiệp định đình chiến sẽ bắt đầu vào ngày mai. |
| *La soldatoj defendis la ponton.* | Những người lính đã bảo vệ cây cầu. |
| *La neŭtrala lando akceptis multajn rifuĝintojn.* | Nước trung lập đã tiếp nhận nhiều người tị nạn. |
| *Humanitara helpo alvenis hieraŭ.* | Viện trợ nhân đạo đã đến hôm qua. |
| *Post la milito oni rekonstruis la urbon.* | Sau chiến tranh, người ta đã xây dựng lại thành phố. |

Tân ngữ trực tiếp mang *-n*: *packontrakton*, *ponton*, *rifuĝintojn*, *urbon*; xem [đối cách](https://esperantopedia.org/vi/ngu-phap/doi-cach/).

## Hòa bình trong các tác phẩm của Zamenhof

Hòa bình là chủ đề trong bài thơ *La Espero* (1890) của Zamenhof, hứa hẹn *sanktan harmonion* “sự hòa hợp thiêng liêng” cho một thế giới *eterne militanta* “mãi mãi trong chiến tranh”; đọc thêm về [Zamenhof](https://esperantopedia.org/vi/ve-esperanto/zamenhof/) và về [homaranismo](https://esperantopedia.org/vi/ve-esperanto/homaranismo/), ý tưởng của ông về nhân loại như một gia đình.

## Câu hỏi thường gặp

### “Chiến tranh” và “hòa bình” trong tiếng Esperanto là gì?

*Milito* và *paco*. Các tính từ là *milita* “thuộc quân sự” và *paca* “yên bình”.

### *militisto* và *soldato* khác nhau thế nào?

*Militisto* là bất kỳ ai chiến đấu như một nghề hoặc nghĩa vụ. *Soldato* thường có nghĩa là thành viên không cấp bậc của lục quân, dù ReVo cũng giải nghĩa nó là *militisto*.

### Nói “đàm phán” trong tiếng Esperanto thế nào?

*Intertrakti* là đàm phán và *intertraktado* là các cuộc đàm phán. *Negoci* nghĩa là kinh doanh.

### “Người tị nạn” trong tiếng Esperanto là gì?

*Rifuĝinto*, từ *rifuĝi* “đi trú ẩn”. *Rifuĝejo* là nơi trú ẩn.

## Nguồn

- ReVo, hòa bình và ngoại giao: [pac-](https://reta-vortaro.de/revo/art/pac.html), [pacifismo](https://reta-vortaro.de/revo/art/pacifi.html), [pacifisto](https://reta-vortaro.de/revo/art/pacifi1.html), [armistico](https://reta-vortaro.de/revo/art/armistic.html), [kontrakto và packontrakto](https://reta-vortaro.de/revo/art/kontra3.html), [traktato](https://reta-vortaro.de/revo/art/trakta.html), [intertrakti](https://reta-vortaro.de/revo/art/trakt.html), [interkonsento](https://reta-vortaro.de/revo/art/konsen.html), [negoci](https://reta-vortaro.de/revo/art/negoc.html), [neŭtrala](https://reta-vortaro.de/revo/art/neuxtr1.html), [neŭtra](https://reta-vortaro.de/revo/art/neuxtr.html), [diplomato](https://reta-vortaro.de/revo/art/diplom1.html), [diplomatio](https://reta-vortaro.de/revo/art/diplom2.html), [ambasadoro](https://reta-vortaro.de/revo/art/ambasa1.html)
- ReVo, chiến tranh và quân đội: [milit-](https://reta-vortaro.de/revo/art/milit.html), [soldato](https://reta-vortaro.de/revo/art/soldat.html), [armeo](https://reta-vortaro.de/revo/art/arme.html), [oficiro](https://reta-vortaro.de/revo/art/oficir.html), [generalo](https://reta-vortaro.de/revo/art/genera1.html), [trupo](https://reta-vortaro.de/revo/art/trup.html), [milico](https://reta-vortaro.de/revo/art/milic.html), [fronto](https://reta-vortaro.de/revo/art/front.html), [batali](https://reta-vortaro.de/revo/art/batal.html), [venki](https://reta-vortaro.de/revo/art/venk.html), [ataki](https://reta-vortaro.de/revo/art/atak.html), [defendi](https://reta-vortaro.de/revo/art/defend.html), [invadi](https://reta-vortaro.de/revo/art/invad.html), [kapitulaci](https://reta-vortaro.de/revo/art/kapitu.html), [malamiko](https://reta-vortaro.de/revo/art/amik.html), [sankcio](https://reta-vortaro.de/revo/art/sankci.html), [militkrimo](https://reta-vortaro.de/revo/art/krim.html)
- ReVo, vũ khí và hậu quả: [armi và armilo](https://reta-vortaro.de/revo/art/arm.html), [pafilo](https://reta-vortaro.de/revo/art/paf.html), [bombo](https://reta-vortaro.de/revo/art/bomb.html), [tanko](https://reta-vortaro.de/revo/art/tank.html), [rifuĝi](https://reta-vortaro.de/revo/art/rifugx.html), [fuĝi](https://reta-vortaro.de/revo/art/fugx.html), [viktimo](https://reta-vortaro.de/revo/art/viktim.html), [vundi](https://reta-vortaro.de/revo/art/vund.html), [detrui](https://reta-vortaro.de/revo/art/detru.html), [ruino](https://reta-vortaro.de/revo/art/ruin.html), [rekonstrui](https://reta-vortaro.de/revo/art/konstr.html), [helpo](https://reta-vortaro.de/revo/art/help.html), [humanitara](https://reta-vortaro.de/revo/art/humanitar.html)
- PMEG: [IST](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/sufiksoj/ist.html), [AN](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/sufiksoj/an.html), [AR](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/sufiksoj/ar.html), [EM](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/sufiksoj/em.html), [MAL](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/prefiksoj/mal.html)
- Zamenhof, *La Espero*, trong *Fundamenta Krestomatio* (1903): [Project Gutenberg](https://www.gutenberg.org/ebooks/8224); Vikipedio, [La Espero](https://eo.wikipedia.org/wiki/La_Espero)