# Quốc gia và ngôn ngữ trong tiếng Esperanto: -ujo hay -io?

Source: https://esperantopedia.org/vi/cum-tu/quoc-gia-ngon-ngu/
Language: vi
Updated: 2026-11-05

> Pháp là Francujo hoặc Francio, Ba Lan là Pollando, Canada là Kanado. Tên quốc gia, quốc tịch và ngôn ngữ trong tiếng Esperanto với -ujo, -io và -lando.

Tiếng Esperanto gọi tên một quốc gia bằng danh từ có đuôi *-o* và viết hoa: ***Kanado*** “Canada”, ***Brazilo*** “Brasil”, ***Pollando*** “Ba Lan”. Người dân là *kanadano*, *brazilano* hay *polo*, và ngôn ngữ là một tính từ: ***la pola*** “tiếng Ba Lan”. Phần lớn quốc gia được đặt tên theo vùng đất, nhưng một số theo tên dân tộc, nên nước Pháp là *Francujo* hoặc *Francio*, từ *franco* “người Pháp”. Phần phát âm viết hoa âm tiết mang trọng âm; [trọng âm](https://esperantopedia.org/vi/hoc/bang-chu-cai/) luôn rơi vào âm tiết áp chót.

## Hai hệ thống tên quốc gia

PMEG, sách ngữ pháp tham khảo, và Viện Hàn lâm Esperanto chia tên quốc gia thành hai loại. Tên **theo vùng đất** là những gốc từ thuần túy: *Kanado* gọi tên vùng đất, và hậu tố [*-an-*](https://esperantopedia.org/vi/ngu-phap/hau-to/) “cư dân” tạo ra người dân, *kanadano*. Tên **theo dân tộc** bắt đầu từ từ chỉ dân tộc, *franco*, rồi thêm *-uj-*, *-i-* hoặc *-land-* với nghĩa “đất của”.

| Loại | Quốc gia | Người dân | Tính từ, ngôn ngữ |
|---|---|---|---|
| theo vùng đất | *Kanado* | *kanadano* | *kanada* |
| theo dân tộc, *-ujo* | *Francujo* | *franco* | *franca* |
| theo dân tộc, *-io* | *Francio* | *franco* | *franca* |
| theo dân tộc, *-lando* | *Pollando* | *polo* | *pola* |

Tên theo vùng đất chiếm đa số: khoảng 60 trong 203 tên của danh sách Viện Hàn lâm năm 2009 là theo dân tộc (theo thống kê của chúng tôi), chủ yếu ở châu Âu.

Tên có đuôi *-ujo* luôn là tên theo dân tộc. Tên có đuôi *-io* hay *-lando* có thể thuộc loại nào cũng được: *Aŭstralio* và *Nederlando* là theo vùng đất (không có *aŭstraloj* hay *nederoj*), còn *Francio* và *Pollando* là theo dân tộc. Khi không chắc, hãy thêm *-an-* vào tên quốc gia (*pollandano*); PMEG nói như vậy không bao giờ sai.

## Quốc gia đặt tên theo vùng đất

Những tên này dùng *-an-* cho người dân và *-a* cho tính từ: *Brazilo* → *brazilano*, *brazila*.

| Tiếng Việt | Esperanto | Phát âm | Người dân, tính từ |
|---|---|---|---|
| Canada | *Kanado* | ka-NA-do | *kanadano, kanada* |
| Hoa Kỳ | *Usono* | u-SO-no | *usonano, usona* |
| Mexico | *Meksiko* | mek-SI-ko | *meksikano, meksika* |
| Brasil | *Brazilo* | bra-ZI-lo | *brazilano, brazila* |
| Argentina | *Argentino* | ar-gen-TI-no | *argentinano, argentina* |
| Chile | *Ĉilio* | ĉi-LI-o | *ĉiliano, ĉilia* |
| Úc | *Aŭstralio* | aŭs-tra-LI-o | *aŭstraliano, aŭstralia* |
| New Zealand | *Nov-Zelando* | nov-ze-LAN-do | *nov-zelandano, nov-zelanda* |
| Nam Phi | *Sud-Afriko* | sud-a-FRI-ko | *sud-afrikano, sud-afrika* |
| Ấn Độ | *Barato* | ba-RA-to | *baratano, barata* |
| Iran | *Irano* | i-RA-no | *iranano, irana* |
| Israel | *Israelo* | is-ra-E-lo | *israelano, israela* |
| Philippines | *Filipinoj* | fi-li-PI-noj | *filipinano, filipina* |
| Hà Lan | *Nederlando* | ne-der-LAN-do | *nederlandano, nederlanda* |
| Ireland | *Irlando* | ir-LAN-do | *irlandano, irlanda* |

*Usono* là một từ đầy đủ, không phải từ viết tắt: người Mỹ đề xuất nó vào khoảng năm 1900 dưới dạng *Usonia* (ReVo), và nó trở thành từ chính thức năm 2007. *Barato* trở thành chính thức năm 2023; từ cũ hơn *Hindujo* chủ yếu chỉ toàn bộ tiểu lục địa Ấn Độ. *Filipinoj* là số nhiều: *en Filipinoj*.

## Quốc gia đặt tên theo dân tộc

Ở đây từ chỉ dân tộc đứng trước và không có hậu tố: *franco*, *germano*, *polo*. Tên quốc gia thêm *-uj-*, *-i-* hoặc *-land-*, và tính từ là từ chỉ dân tộc cộng *-a*.

| Tiếng Việt | Esperanto | Phát âm | Người dân, tính từ |
|---|---|---|---|
| Pháp | *Francujo, Francio* | fran-CU-jo, fran-CI-o | *franco, franca* |
| Đức | *Germanujo, Germanio* | ger-ma-NU-jo, ger-ma-NI-o | *germano, germana* |
| Tây Ban Nha | *Hispanujo, Hispanio* | his-pa-NU-jo, his-pa-NI-o | *hispano, hispana* |
| Ý | *Italujo, Italio* | i-ta-LU-jo, i-ta-LI-o | *italo, itala* |
| Bồ Đào Nha | *Portugalujo, Portugalio* | por-tu-ga-LU-jo, por-tu-ga-LI-o | *portugalo, portugala* |
| Ba Lan | *Pollando* (cũng có *Polujo, Polio*) | pol-LAN-do | *polo, pola* |
| Nga | *Rusujo, Rusio* (cũng có *Ruslando*) | ru-SU-jo, ru-SI-o | *ruso, rusa* |
| Ukraina | *Ukrainujo, Ukrainio* | u-kra-i-NU-jo, u-kra-i-NI-o | *ukraino, ukraina* |
| Séc | *Ĉeĥujo, Ĉeĥio* | ĉe-ĤU-jo, ĉe-ĤI-o | *ĉeĥo, ĉeĥa* |
| Hy Lạp | *Grekujo, Grekio* | gre-KU-jo, gre-KI-o | *greko, greka* |
| Thổ Nhĩ Kỳ | *Turkujo, Turkio* | tur-KU-jo, tur-KI-o | *turko, turka* |
| Thụy Điển | *Svedujo, Svedio* | sve-DU-jo, sve-DI-o | *svedo, sveda* |
| Na Uy | *Norvegujo, Norvegio* | nor-ve-GU-jo, nor-ve-GI-o | *norvego, norvega* |
| Phần Lan | *Finnlando* | finn-LAN-do | *finno, finna* |
| Thụy Sĩ | *Svislando* (cũng có *Svisujo, Svisio*) | svis-LAN-do | *sviso, svisa* |
| Áo | *Aŭstrujo, Aŭstrio* | aŭs-TRU-jo, aŭs-TRI-o | *aŭstro, aŭstra* |
| Vương quốc Anh | *Britujo, Britio* | bri-TU-jo, bri-TI-o | *brito, brita* |
| Anh (England) | *Anglujo, Anglio* | an-GLU-jo, an-GLI-o | *anglo, angla* |
| Trung Quốc | *Ĉinujo, Ĉinio* | ĉi-NU-jo, ĉi-NI-o | *ĉino, ĉina* |
| Nhật Bản | *Japanujo, Japanio* | ja-pa-NU-jo, ja-pa-NI-o | *japano, japana* |
| Triều Tiên / Hàn Quốc (cả bán đảo) | *Koreujo, Koreio* | ko-re-U-jo, ko-re-I-o | *koreo, korea* |
| Việt Nam | *Vjetnamujo, Vjetnamio* | vjet-na-MU-jo, vjet-na-MI-o | *vjetnamo, vjetnama* |
| Thái Lan | *Tajlando* | taj-LAN-do | *tajo, taja* |

*Britujo* là toàn bộ quốc gia, còn *Anglujo* là phần phía nam của nó, tức England.

## -ujo, -io hay -lando: dùng đuôi nào?

Cả ba đều dùng được, và PMEG nói mọi người nói Esperanto đều hiểu *-ujo* và *-io*. *-Uj-* là cổ nhất: từ điển của *Fundamento* ghi *Turk'uj'* “Thổ Nhĩ Kỳ”, và cùng hậu tố đó tạo ra *Esperantujo*, thế giới của những người nói Esperanto. *-I-* không chính thức nhưng rất phổ biến. [Viện Hàn lâm](https://esperantopedia.org/vi/ve-esperanto/vien-han-lam/) đã quyết định về nó bốn lần:

| Năm | Quyết định về *-io* |
|---|---|
| 1922 | Ủy ban Ngôn ngữ khuyên không dùng *-io* cho tên quốc gia. |
| 1974 | Bổ sung Chính thức lần thứ 8: hủy lời khuyên, nhưng *-io* không được khuyến nghị cũng không trở thành chính thức (33 thuận, 5 chống, 3 phiếu trắng). |
| 2009 | Danh sách khuyến nghị đặt dạng *-ujo* trước, rồi *-io*, ghi chú rằng *-io* không chính thức. |
| 2023 | Bổ sung Chính thức lần thứ 10: tên của cả 193 quốc gia thành viên Liên Hợp Quốc nay là chính thức, ở dạng *-ujo*; *-io* “vẫn không chính thức”. |

*-Land-* xuất hiện trong sáu tên theo dân tộc trong danh sách 2009: *Finnlando*, *Pollando*, *Skotlando*, *Svazilando*, *Svislando* và *Tajlando*. Viện Hàn lâm nói *Polujo* và *Svisujo* cũng được.

Đừng trộn hai hệ thống cho một quốc gia. PMEG cảnh báo không nói *koreanoj en Koreujo*: hãy nói *koreoj* với *Koreujo* hoặc *Koreio*.

## Người dân: người Ba Lan, người Canada, người Pháp

Với tên theo vùng đất, thêm *-an-*: *Kanado* → *kanadano*. Với tên theo dân tộc, dùng từ chỉ dân tộc thuần túy: *la francoj*, *la poloj*. Bạn cũng có thể thêm *-an-* vào tên quốc gia (*francujano*, *franciano*, *pollandano*), nhưng không bao giờ thêm vào từ chỉ dân tộc: *francanoj* sẽ nghĩa là “thành viên của một người Pháp”. Phụ nữ dùng *-in-*: *polino*, *kanadanino*.

*Mi estas polo.* – “Tôi là người Ba Lan.” *Ŝi estas kanadanino.* – “Cô ấy là người Canada.” Nói chặt chẽ thì *rusujano* là bất kỳ ai sống ở Rusujo còn *ruso* là thành viên của dân tộc Nga, nhưng sự khác biệt này thường bị bỏ qua.

## Tên ngôn ngữ

Tên ngôn ngữ là tính từ, thường đi với *la*: ***la pola*** hoặc *la pola lingvo* “tiếng Ba Lan”. Dùng *-e* cho “bằng thứ tiếng đó”: *paroli pole* “nói tiếng Ba Lan”. PMEG còn đưa *angligi* “dịch sang tiếng Anh”.

| Tiếng Việt | Esperanto | Phát âm |
|---|---|---|
| tiếng Anh | *la angla* | la AN-gla |
| tiếng Pháp | *la franca* | la FRAN-ca |
| tiếng Đức | *la germana* | la ger-MA-na |
| tiếng Tây Ban Nha | *la hispana* | la his-PA-na |
| tiếng Nga | *la rusa* | la RU-sa |
| tiếng Trung | *la ĉina* | la ĈI-na |
| tiếng Nhật | *la japana* | la ja-PA-na |
| tiếng Việt | *la vjetnama* | la vjet-NA-ma |
| tiếng Ả Rập | *la araba* | la a-RA-ba |
| tiếng Do Thái (Hebrew) | *la hebrea* | la he-BRE-a |
| tiếng Ba Tư | *la persa* | la PER-sa |
| tiếng Hindi | *la hindia* | la hin-DI-a |
| tiếng Swahili | *la svahila* | la sva-HI-la |
| tiếng Latin | *Latino* | la-TI-no |
| tiếng Esperanto | *Esperanto* | es-pe-RAN-to |

Một số ngôn ngữ không có quốc gia tương ứng. *La persa* đến từ *persoj*, dân tộc đông nhất ở Iran, đất nước được gọi là *Persujo* cho đến năm 1935. Tiếng Hindi là *la hindia* (chính thức từ năm 2023), vì *hinda* liên quan đến toàn bộ tiểu lục địa Ấn Độ. Tên ngôn ngữ có đuôi *-o* không dùng *la*: *Mi parolas Esperanton.* – “Tôi nói tiếng Esperanto.”

## Bạn đến từ đâu?

| Esperanto | Tiếng Việt |
|---|---|
| *De kie vi venas?* | Bạn đến từ đâu? |
| *El kiu lando vi venas?* | Bạn đến từ nước nào? |
| *Mi venas el Pollando.* | Tôi đến từ Ba Lan. |
| *Mi estas polo.* / *Mi estas polino.* | Tôi là người Ba Lan (nam / nữ). |
| *Mi loĝas en Kanado, sed mi naskiĝis en Brazilo.* | Tôi sống ở Canada, nhưng tôi sinh ra ở Brasil. |
| *Kiun lingvon vi parolas hejme?* | Ở nhà bạn nói tiếng gì? |
| *Mi parolas la polan kaj iom la anglan.* | Tôi nói tiếng Ba Lan và một chút tiếng Anh. |
| *Mia denaska lingvo estas la pola.* | Tiếng mẹ đẻ của tôi là tiếng Ba Lan. |

*El* “từ trong ra” chỉ nơi xuất xứ ([giới từ](https://esperantopedia.org/vi/ngu-phap/gioi-tu/)). Sau *paroli*, ngôn ngữ là tân ngữ, nên tính từ của nó mang đuôi *-n*: *la polan*.

## Viết hoa và mạo từ

| Loại từ | Viết hoa? | Ví dụ |
|---|---|---|
| quốc gia | luôn luôn | *Francujo*, *Kanado* |
| người đến từ một nước | thường viết thường | *franco*, *kanadano* |
| ngôn ngữ | thường viết thường | *la franca*, *la pola* |
| tên ngôn ngữ có đuôi *-o* | viết hoa | *Esperanto*, *Latino* |

PMEG nói rằng viết hoa tên dân tộc và ngôn ngữ là có thể nhưng ít phổ biến hơn. Tên quốc gia không dùng [*la*](https://esperantopedia.org/vi/ngu-phap/mao-tu/): *Mi loĝas en Francujo.* Các tên số nhiều như *(la) Filipinoj* có thể dùng. Tên tháng viết hoa (*Oktobro*), tên ngày thì không (*lundo*): xem [ngày và tháng](https://esperantopedia.org/vi/cum-tu/ngay-thang/). Về nơi tiếng Esperanto được sử dụng, xem [Esperanto trên thế giới](https://esperantopedia.org/vi/ve-esperanto/cac-quoc-gia/).

## Câu hỏi thường gặp

### Francujo hay Francio?

Cả hai đều nghĩa là nước Pháp. *Francujo* là dạng truyền thống, được tạo từ các thành phần của Fundamento, và là dạng Viện Hàn lâm dùng trong các định nghĩa chính thức; *Francio* không chính thức nhưng rất phổ biến. PMEG nói cả hai đều dùng hoàn toàn được, nên hãy chọn một và giữ nhất quán.

### Nói “tôi là người Mỹ” hay “tôi là người Ba Lan” thế nào?

Dùng danh từ: *Mi estas usonano* (nam), *Mi estas usonanino* (nữ); *Mi estas polo*, *Mi estas polino*.

### Tên các ngôn ngữ trong tiếng Esperanto là gì?

Tính từ của dân tộc hoặc quốc gia, thường đi với *la*: *la angla* “tiếng Anh”, *la franca* “tiếng Pháp”, *la ĉina* “tiếng Trung”. Chỉ *Esperanto* và vài tên khác có đuôi *-o* không dùng *la*.

### Quốc tịch và ngôn ngữ có viết hoa trong tiếng Esperanto không?

Thường là không: *franco*, *la pola*. Tên quốc gia và tên ngôn ngữ có đuôi *-o* (*Esperanto*, *Latino*) thì viết hoa.

## Nguồn

- [PMEG: Landoj, popoloj kaj lingvoj](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/propraj_nomoj/landoj_popoloj_lingvoj.html)
- [PMEG: Majuskloj ĉe propraj nomoj](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/propraj_nomoj/majuskloj.html)
- [PMEG: La ĉe propraj nomoj](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/difiniloj/la/propraj_nomoj.html)
- [PMEG: El (nguồn gốc)](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/rolmontriloj/rolvortetoj/direktaj_rolvortetoj/el.html)
- [Akademio: La Akademio kaj la landnomoj](https://www.akademio-de-esperanto.org/decidoj/landnomoj/index.html)
- [Akademio: Listo de Rekomendataj Landnomoj (2009)](https://www.akademio-de-esperanto.org/decidoj/landnomoj/listo_de_rekomendataj_landnomoj/index.html)
- [Akademio: Oka Oficiala Aldono (1974), landnomoj và -io](https://www.akademio-de-esperanto.org/aktoj/aktoj2/8oa.html)
- [Akademio: Deka Oficiala Aldono (2023)](https://www.akademio-de-esperanto.org/decidoj/10oa.html)
- [Akademio: Universala Vortaro (Fundamento)](https://www.akademio-de-esperanto.org/fundamento/universala_vortaro.html)
- [ReVo: -uj](https://reta-vortaro.de/revo/art/uj.html), [Usono](https://reta-vortaro.de/revo/art/uson.html), [Irano](https://reta-vortaro.de/revo/art/iran.html)
- [Tatoeba: #474395, #431690, #11442766](https://tatoeba.org/en/sentences/show/474395) (CC BY 2.0 FR)