# Sinh hoạt hằng ngày bằng tiếng Esperanto: động từ mỗi ngày

Source: https://esperantopedia.org/vi/cum-tu/sinh-hoat/
Language: vi
Updated: 2026-11-05

> Động từ Esperanto cho cả một ngày, từ vekiĝi đến enlitiĝi: rửa ráy, mặc quần áo, bữa ăn, làm việc và ngủ, kèm phát âm, sin so với -iĝ- và một ngày mẫu.

Một ngày bằng tiếng Esperanto bắt đầu với ***vekiĝi*** “thức dậy” và kết thúc với ***enlitiĝi*** “đi ngủ”. Ở giữa, bạn rửa ráy (*lavi sin*), mặc quần áo (*vestiĝi*), ăn (*matenmanĝi, tagmanĝi, vespermanĝi*) và làm việc (*labori*). Hầu hết động từ buổi sáng và buổi tối theo một trong hai mẫu: đại từ phản thân [*sin*](https://esperantopedia.org/vi/ngu-phap/dai-tu/) cho điều bạn làm với chính mình, hoặc hậu tố [*-iĝ-*](https://esperantopedia.org/vi/ngu-phap/ngoai-noi-dong-tu/) cho một thay đổi xảy ra với bạn. Phần phát âm tách từ thành âm tiết, với âm tiết mang trọng âm viết hoa.

## Buổi sáng: thức dậy, rửa ráy, mặc quần áo

| Tiếng Việt | Esperanto | Phát âm | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| thức dậy | *vekiĝi* | ve-KI-ĝi | Không có tân ngữ; ReVo: *ntr* |
| đánh thức ai | *veki* | VE-ki | Cần tân ngữ; ReVo: *tr* |
| đồng hồ báo thức | *vekhorloĝo* | vek-hor-LO-ĝo | *veki* + *horloĝo* “đồng hồ” |
| ra khỏi giường | *ellitiĝi* | el-li-TI-ĝi | *el lito* “ra khỏi giường” + *-iĝi* |
| dậy, đứng lên | *leviĝi* | le-VI-ĝi | Cũng có nghĩa “đứng dậy”, “nhô lên” |
| tắm vòi sen | *duŝi sin*, *duŝiĝi* | DU-ŝi sin, du-ŜI-ĝi | Cả hai đều có trong ReVo |
| tắm bồn, tắm | *bani sin*, *baniĝi* | BA-ni sin, ba-NI-ĝi | Cả hai đều có trong ReVo |
| rửa (người mình) | *lavi sin* | LA-vi sin | *Mi lavas min.* “Tôi tự rửa mình.” |
| rửa tay | *lavi al si la manojn* | LA-vi al si la MA-nojn | Cũng có *lavi siajn manojn* |
| rửa mặt | *lavi la vizaĝon* | LA-vi la vi-ZA-ĝon | ReVo trích dẫn *li lavis sian vizaĝon* |
| cạo râu | *razi sin* | RA-zi sin | *razi* “cắt tóc sát da” |
| chải tóc | *kombi sin*, *kombi la harojn* | KOM-bi sin, KOM-bi la HA-rojn | ReVo: *sin kombi* |
| đánh răng | *brosi la dentojn* | BRO-si la DEN-tojn | *dentobroso* hoặc *dentbroso* “bàn chải đánh răng” |
| mặc quần áo | *vestiĝi*, *vesti sin* | ves-TI-ĝi, VES-ti sin | Xem ghi chú bên dưới |
| ăn sáng | *matenmanĝi* | ma-ten-MAN-ĝi | Danh từ: *matenmanĝo* |

**Veki hay vekiĝi?** *Veki* là đánh thức người khác, *vekiĝi* là điều xảy ra với bạn: *La vekhorloĝo vekas min, kaj mi vekiĝas.* – “Đồng hồ báo thức đánh thức tôi, và tôi thức dậy.” Câu trần *Mi vekis je la sesa* là sai; xem [-ig- và -iĝ-](https://esperantopedia.org/vi/ngu-phap/ngoai-noi-dong-tu/).

**Duŝi sin hay duŝiĝi?** ReVo ghi cả hai trong một mục từ, “duŝiĝi, sin duŝi”, với nghĩa “tắm rửa bằng vòi sen”. ReVo không ưa dạng nào hơn, và PMEG không nhắc đến, nên dùng dạng nào cũng được. *Bani sin* và *baniĝi* cũng vậy.

**Vestiĝi** là dạng *-iĝ-* đều đặn của *vesti* “mặc quần áo cho”. (ESPDIC có liệt kê.) Đừng tìm nó trong ReVo: mục từ *vestiĝo* ở đó là một từ khác, nghĩa là “dấu vết”. Thêm từ vựng về quần áo nằm ở trang [quần áo](https://esperantopedia.org/vi/cum-tu/quan-ao/).

## Trong ngày

| Tiếng Việt | Esperanto | Phát âm | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| đi làm | *iri al la laboro*, *iri al la laborejo* | I-ri al la la-BO-ro, I-ri al la la-bo-RE-jo | *laboro* “công việc”, *laborejo* “nơi làm việc” |
| đi học | *iri al la lernejo* | I-ri al la ler-NE-jo | *lerni* + *-ej-* |
| lên đường | *ekiri* | e-KI-ri | *Mi ekiras je la oka.* |
| đi bằng xe buýt | *veturi per buso* | ve-TU-ri per BU-so | Hoặc *bicikli* “đạp xe” |
| làm việc | *labori* | la-BO-ri | ReVo: *ntr* |
| học (kỹ năng, kiến thức) | *lerni* | LER-ni | Kỹ năng hoặc kiến thức mới |
| học (một môn) | *studi* | STU-di | Một môn học |
| nghỉ giải lao | *paŭzi* | PAŬ-zi | Danh từ: *paŭzo* |
| ăn trưa | *tagmanĝi* | tag-MAN-ĝi | Danh từ: *tagmanĝo* |
| mua | *aĉeti* | a-ĈE-ti | *Mi aĉetas panon.* |
| nấu ăn | *kuiri* | ku-I-ri | Xem thêm ở [nấu ăn](https://esperantopedia.org/vi/cum-tu/nau-an/) |
| dọn dẹp | *purigi* | pu-RI-gi | Từ *pura* “sạch” |
| rửa bát | *lavi la vazaron* | LA-vi la va-ZA-ron | ReVo: *vazaro* “bát đĩa”; *lavi la telerojn* “rửa đĩa” |
| giặt quần áo | *lavi vestojn* | LA-vi VES-tojn | Đồ giặt: *lavotaĵo* |
| gọi điện | *telefoni* | te-le-FO-ni | *telefoni al iu* |

*Tagmanĝi* và các động từ chỉ bữa ăn khác được ReVo đánh dấu *tr*, nên món ăn có thể làm tân ngữ: *Mi tagmanĝis supon.* – “Tôi ăn trưa món súp.” Phòng ốc, đồ nội thất và thiết bị nằm ở trang [nhà cửa](https://esperantopedia.org/vi/cum-tu/nha-cua/).

## Buổi tối và ban đêm

| Tiếng Việt | Esperanto | Phát âm | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| về nhà | *reveni hejmen* | re-VE-ni HEJ-men | *hejmen* “(về) nhà” |
| ăn tối | *vespermanĝi* | ves-per-MAN-ĝi | Danh từ: *vespermanĝo* |
| xem tivi | *rigardi televidon*, *spekti televidon*, *televidi* | ri-GAR-di te-le-VI-don, SPEK-ti te-le-VI-don, te-le-VI-di | ReVo: *televidi* = *spekti televidon* |
| đọc | *legi* | LE-gi | *legi libron* “đọc sách” |
| nghỉ ngơi | *ripozi* | ri-PO-zi | ReVo: *ntr* |
| cởi quần áo | *senvestiĝi* | sen-ves-TI-ĝi | Ngược với *vestiĝi* |
| đi ngủ (lên giường) | *enlitiĝi* | en-li-TI-ĝi | *en lito* “vào giường” + *-iĝi* |
| nằm xuống | *kuŝiĝi* | ku-ŜI-ĝi | Không nhất thiết trên giường |
| ngủ | *dormi* | DOR-mi | Trạng thái đang ngủ |
| ngủ thiếp đi | *ekdormi*, *endormiĝi* | ek-DOR-mi, en-dor-MI-ĝi | Xem bên dưới |

Ba động từ bao quát giấc ngủ, và vài động từ nữa lấp các khoảng trống.

| Động từ | Nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| *dormi* | đang ngủ | *La infanoj jam dormas.* – “Bọn trẻ đã ngủ rồi.” |
| *ekdormi* | bắt đầu ngủ, thường là đột ngột | *Mi legis kaj baldaŭ ekdormis.* – “Tôi đang đọc thì chẳng mấy chốc ngủ thiếp đi.” |
| *endormiĝi* | chìm vào giấc ngủ | *Mi tuj endormiĝis.* – “Tôi ngủ ngay lập tức.” |
| *dormeti* | ngủ gật, chợp mắt | *Post la tagmanĝo li dormetis.* – “Sau bữa trưa anh ấy chợp mắt.” |
| *maldormi* | thức | *Mi maldormis la tutan nokton.* – “Tôi thức suốt đêm.” |

PMEG giải nghĩa *ekdormi* là “bắt đầu ngủ, ngủ thiếp đi”; tiền tố *ek-* thêm sắc thái bắt đầu đột ngột ([tiền tố](https://esperantopedia.org/vi/ngu-phap/tien-to/)). ReVo định nghĩa *endormiĝi* là chuyển sang trạng thái ngủ, nên hai từ rất gần nhau. *Enlitiĝi* chỉ có nghĩa là lên giường. Về lời chúc ngủ ngon, xem [lời chào](https://esperantopedia.org/vi/cum-tu/chao-hoi/).

## Tần suất và thời điểm

| Tiếng Việt | Esperanto | Phát âm | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| mỗi ngày | *ĉiutage* | ĉi-u-TA-ge | |
| mỗi buổi sáng | *ĉiumatene* | ĉi-u-ma-TE-ne | *ĉiuvespere* “mỗi buổi tối” |
| luôn luôn | *ĉiam* | ĈI-am | |
| thường thường | *kutime* | ku-TI-me | Từ *kutima* “theo thói quen” |
| thường / hiếm khi | *ofte / malofte* | OF-te / mal-OF-te | |
| thỉnh thoảng | *iafoje*, *kelkfoje*, *fojfoje* | i-a-FO-je, kelk-FO-je, foj-FO-je | *Foje* đứng một mình mơ hồ trong ReVo |
| không bao giờ | *neniam* | ne-NI-am | Không thêm *ne* |
| lúc bảy giờ | *je la sepa* | je la SE-pa | *Je* đứng trước giờ đồng hồ |
| trước tiên / sau đó / cuối cùng | *unue / poste / fine* | u-NU-e / POS-te / FI-ne | Để sắp xếp một câu chuyện |

Ví dụ: *Mi ĉiam matenmanĝas je la sepa.* – “Tôi luôn ăn sáng lúc bảy giờ.” *Li kutime legas vespere.* – “Anh ấy thường đọc sách vào buổi tối.” *Ŝi neniam laboras dimanĉe.* – “Cô ấy không bao giờ làm việc vào Chủ nhật.” Về đồng hồ, ngày tháng và thêm các từ chỉ tần suất, xem [thời gian và ngày tháng](https://esperantopedia.org/vi/cum-tu/thoi-gian/).

## Sin và -iĝ-: tác động lên chính mình

Tiếng Esperanto có hai công cụ cho “tôi làm điều đó với chính mình”. Công cụ thứ nhất là đại từ phản thân *sin*, thay cho chủ ngữ khi chủ ngữ là *li*, *ŝi*, *ĝi*, *ili* hoặc một cái tên. Với *mi*, *ni* và *vi*, bạn lặp lại chính đại từ đó ([đại từ](https://esperantopedia.org/vi/ngu-phap/dai-tu/)).

| Câu | Nghĩa |
|---|---|
| *Mi lavas min.* | Tôi tự rửa mình. |
| *Li lavas sin.* | Anh ấy tự rửa mình. |
| *Li lavas lin.* | Anh ấy rửa cho một người đàn ông khác. |
| *Ili vestas sin.* | Họ tự mặc quần áo. |

*Sin* không bao giờ là chủ ngữ: *Si lavas* là sai (PMEG). Với một bộ phận cơ thể, PMEG coi *Mi lavas al mi la manojn* và *Mi lavas miajn manojn* là tương đương; *al mi* cho biết đó là tay của ai.

Công cụ thứ hai là hậu tố *-iĝ-*, biến một động từ thành động từ không có tân ngữ ([-ig- và -iĝ-](https://esperantopedia.org/vi/ngu-phap/ngoai-noi-dong-tu/)). Nó tạo *vekiĝi* từ *veki*, *vestiĝi* từ *vesti* và *duŝiĝi* từ *duŝi*. Từ một cụm chỉ nơi chốn, nó tạo *ellitiĝi* (“ra khỏi giường”) và *enlitiĝi* (“vào giường”) (PMEG). Với việc rửa ráy và mặc quần áo, hai cách gần nghĩa nhau; PMEG lưu ý rằng động từ *-iĝ-* trình bày hành động như thể tự xảy ra. Tính từ sở hữu theo cùng quy tắc: *sia* nghĩa là của chính chủ ngữ (*Li lavas sian vizaĝon.*), *lia* là của người khác.

## Một ngày kể ở hiện tại và quá khứ

Động từ không đổi theo ngôi: *mi, li, ili lavas*. Hiện tại kết thúc bằng *-as*; quá khứ thay bằng *-is* ([động từ](https://esperantopedia.org/vi/ngu-phap/dong-tu/)). Mọi thứ khác giữ nguyên. Tiếng Việt không chia thì, nên cột bên phải dùng “đã” cho quá khứ.

| Hiện tại (*-as*) | Quá khứ (*-is*) | Tiếng Việt (hiện tại / quá khứ) |
|---|---|---|
| *Mi vekiĝas je la sesa kaj duono.* | *Mi vekiĝis je la sesa kaj duono.* | Tôi thức dậy / đã thức dậy lúc sáu giờ rưỡi. |
| *Mi ellitiĝas kaj duŝas min.* | *Mi ellitiĝis kaj duŝis min.* | Tôi ra khỏi giường và tắm / đã ra khỏi giường và đã tắm. |
| *Mi brosas la dentojn kaj vestas min.* | *Mi brosis la dentojn kaj vestis min.* | Tôi đánh răng và mặc quần áo / đã đánh răng và đã mặc quần áo. |
| *Je la sepa mi matenmanĝas: mi manĝas panon kaj trinkas kafon.* | *Je la sepa mi matenmanĝis: mi manĝis panon kaj trinkis kafon.* | Lúc bảy giờ tôi ăn sáng / đã ăn sáng: bánh mì và cà phê. |
| *Je la oka mi veturas per buso al la laborejo.* | *Je la oka mi veturis per buso al la laborejo.* | Lúc tám giờ tôi đi / đã đi làm bằng xe buýt. |
| *Tagmeze mi tagmanĝas kun miaj kolegoj.* | *Tagmeze mi tagmanĝis kun miaj kolegoj.* | Buổi trưa tôi ăn / đã ăn trưa với đồng nghiệp. |
| *Vespere mi revenas hejmen kaj kuiras vespermanĝon.* | *Vespere mi revenis hejmen kaj kuiris vespermanĝon.* | Buổi tối tôi về / đã về nhà và nấu / đã nấu bữa tối. |
| *Poste mi legas libron aŭ rigardas televidon.* | *Poste mi legis libron aŭ rigardis televidon.* | Sau đó tôi đọc sách hoặc xem / đã đọc sách hoặc đã xem tivi. |
| *Je la deka mi enlitiĝas kaj baldaŭ endormiĝas.* | *Je la deka mi enlitiĝis kaj baldaŭ endormiĝis.* | Lúc mười giờ tôi đi ngủ / đã đi ngủ và chẳng mấy chốc ngủ thiếp / đã ngủ thiếp đi. |

Cho ngày mai, dùng *-os*: *Morgaŭ mi vekiĝos je la sesa.* – “Ngày mai tôi sẽ thức dậy lúc sáu giờ.” Từ vựng về cơ thể cho việc tắm và bàn chải đánh răng nằm ở trang [cơ thể và sức khỏe](https://esperantopedia.org/vi/cum-tu/suc-khoe/).

## Câu hỏi thường gặp

### Nói “tôi thức dậy lúc bảy giờ” bằng tiếng Esperanto thế nào?
*Mi vekiĝas je la sepa.* Dùng *vekiĝi*, không phải *veki*, vì bạn không đánh thức ai khác. Với đồng hồ báo thức: *La vekhorloĝo vekas min je la sepa.*

### Nói “tắm vòi sen” bằng tiếng Esperanto thế nào?
*Duŝi sin* hoặc *duŝiĝi*; ReVo liệt kê cả hai và không ưa dạng nào. *Mi duŝas min ĉiumatene.* – “Sáng nào tôi cũng tắm.”

### Khác biệt giữa ellitiĝi và leviĝi là gì?
*Ellitiĝi* cụ thể: bạn rời khỏi giường (ReVo). *Leviĝi* rộng hơn: nó cũng có nghĩa “nhô lên” (*La suno leviĝas.*) và đứng dậy khỏi ghế, và thường dùng cho việc dậy vào buổi sáng.

### Khác biệt giữa dormi, ekdormi và endormiĝi là gì?
*Dormi* là đang ngủ. *Ekdormi* và *endormiĝi* đều nghĩa là ngủ thiếp đi; *ek-* nhấn mạnh sự bắt đầu đột ngột. *Enlitiĝi* chỉ là lên giường.

## Nguồn

- ReVo: [veki, vekiĝi](https://reta-vortaro.de/revo/art/vek.html), [lito, ellitiĝi, enlitiĝi](https://reta-vortaro.de/revo/art/lit.html), [levi, leviĝi](https://reta-vortaro.de/revo/art/lev.html), [duŝi, duŝiĝi](https://reta-vortaro.de/revo/art/dusx.html), [bani, baniĝi](https://reta-vortaro.de/revo/art/ban.html), [lavi](https://reta-vortaro.de/revo/art/lav.html), [razi](https://reta-vortaro.de/revo/art/raz.html), [kombi](https://reta-vortaro.de/revo/art/komb.html), [brosi, dentobroso](https://reta-vortaro.de/revo/art/bros.html), [vesti, senvestiĝi](https://reta-vortaro.de/revo/art/vest.html), [vestiĝo](https://reta-vortaro.de/revo/art/vestigx.html)
- ReVo: [manĝi, matenmanĝi, tagmanĝi, vespermanĝi](https://reta-vortaro.de/revo/art/mangx.html), [dormi, endormiĝi, dormeti, maldormi](https://reta-vortaro.de/revo/art/dorm.html), [spekti](https://reta-vortaro.de/revo/art/spekt.html), [televidi](https://reta-vortaro.de/revo/art/televid.html), [labori](https://reta-vortaro.de/revo/art/labor.html), [aĉeti](https://reta-vortaro.de/revo/art/acxet.html), [kuiri](https://reta-vortaro.de/revo/art/kuir.html), [purigi](https://reta-vortaro.de/revo/art/pur.html), [vazaro](https://reta-vortaro.de/revo/art/vaz.html), [kuŝiĝi](https://reta-vortaro.de/revo/art/kusx.html), [vekhorloĝo](https://reta-vortaro.de/revo/art/horlog.html), [kutimi](https://reta-vortaro.de/revo/art/kutim.html), [ofte](https://reta-vortaro.de/revo/art/oft.html), [foje](https://reta-vortaro.de/revo/art/foj.html), [neniam](https://reta-vortaro.de/revo/art/neniam.html)
- PMEG: [IĜ (ellitiĝi, enlitiĝi, senvestiĝi)](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/sufiksoj/igh.html), [EK (ekdormi)](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/prefiksoj/ek.html), [Si en simplaj frazoj](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/pronomoj/si/simplaj_frazoj.html), [Verboj kun al-komplemento (lavi)](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/verboj_frazroloj/al.html), [Mallongigitaj frazoj (Mi vekiĝis je la sepa horo…)](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/frazospecoj/mallongigitaj_frazoj.html), [E-vortoj: bazaj reguloj (matene)](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/e-vortoj/bazaj_reguloj.html)
- [ESPDIC](http://www.denisowski.org/Esperanto/ESPDIC/espdic_readme.html): vestiĝi, duŝi sin, ĉiumatene, ĉiutage, kutime