# Toán học trong tiếng Esperanto: cộng, trừ, phân số, hình học

Source: https://esperantopedia.org/vi/cum-tu/toan-hoc/
Language: vi
Updated: 2026-11-05

> Đọc 2 + 3 = 5 là du plus tri estas kvin, cùng từ vựng tiếng Esperanto về phân số, phần trăm, số thập phân, hình khối và toán ở trường, kèm phát âm.

Trong tiếng Esperanto, bạn đọc một phép tính bằng cách gọi tên các dấu: *2 + 3 = 5* là ***Du plus tri estas kvin.*** Các dấu là *plus*, *minus*, *oble* “nhân” và *dividite per* “chia cho”, còn “bằng” là *estas*, *egalas* hoặc *faras*. Phân số dùng hậu tố *-on-* (*duono* “một nửa”), dấu thập phân là dấu phẩy (*komo*), và các hình là danh từ kết thúc bằng *-o*: *cirklo*, *kvadrato*, *kubo*.

Bản thân các số đếm có ở [trang về số](https://esperantopedia.org/vi/ngu-phap/so-tu/). Phần phát âm tách từ thành các âm tiết, âm tiết mang trọng âm được viết bằng chữ in hoa.

## Đọc to một phép tính như thế nào?

Gọi tên từng dấu, rồi đến kết quả. Fundamento đọc dấu bằng với *faras* (“tạo thành”): *Du kaj du faras kvar*. PMEG cho biết ngày nay *estas* và *egalas (al)* phổ biến hơn.

| Tiếng Việt | Esperanto | Phát âm | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| cộng (+) | *plus*, *kaj* | PLUS, KAJ | *Du plus du* hoặc *du kaj du* |
| trừ (−) | *minus* | MI-nus | cũng là dấu của số âm |
| nhân (×) | *oble*, *multiplikite per* | O-ble, mul-ti-pli-KI-te per | *trioble kvar* hoặc *tri oble kvar* |
| chia (÷) | *dividite per* | di-vi-DI-te per | |
| bằng (=) | *estas*, *egalas*, *faras* | ES-tas, e-GA-las, FA-ras | *egalas al* cũng đúng; *faras* là cách nói của Fundamento |
| bình phương (²) | *kvadrate* | kva-DRA-te | *tri kvadrate estas naŭ* |
| lập phương (³) | *kube* | KU-be | |
| lũy thừa | *potenco* | po-TEN-co | *la dua potenco de dek* “lũy thừa bậc hai của mười” |
| căn bậc hai (√) | *kvadrata radiko* | kva-DRA-ta ra-DI-ko | |

| Cách viết | Esperanto |
|---|---|
| 2 + 3 = 5 | *Du plus tri estas kvin.* / *Du kaj tri faras kvin.* |
| 9 − 4 = 5 | *Naŭ minus kvar estas kvin.* |
| 3 × 4 = 12 | *Trioble kvar estas dek du.* / *Tri multiplikite per kvar faras dek du.* |
| 12 ÷ 4 = 3 | *Dek du dividite per kvar estas tri.* |
| 3² = 9 | *Tri kvadrate estas naŭ.* |
| √16 = 4 | *La kvadrata radiko de dek ses estas kvar.* |

*Oble* có thể gắn vào số đứng trước (*trioble*, *kvinoble*) hoặc đứng riêng (*tri oble kvar*). Fundamento có câu *Kvinoble sep estas tridek kvin*, “năm nhân bảy bằng ba mươi lăm”.

*Plus tri* là *pozitiva nombro* (số dương) và *minus tri* là *negativa nombro* (số âm); số không là *nul*. Khi so sánh, *pli granda ol* là “lớn hơn” và *malpli granda ol* là “nhỏ hơn”: *Kvin estas pli granda ol tri.* Với −10° PMEG đưa ra *minus dek gradoj* hoặc *dek gradoj sub nulo*. Xem [so sánh](https://esperantopedia.org/vi/ngu-phap/so-sanh/) để biết về *pli* và *ol*.

## Các từ cộng, trừ, nhân, chia là gì?

Mỗi phép tính có một động từ, và kết quả của nó có danh từ riêng. Ngoài ngôn ngữ kỹ thuật, ReVo cho biết *aldoni* “thêm vào” và *depreni* “lấy đi” có thể thay cho *adicii* và *subtrahi*.

| Tiếng Việt | Esperanto | Phát âm | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| cộng | *adicii*, *aldoni* | a-di-CI-i, al-DO-ni | danh từ *adicio* |
| trừ | *subtrahi* | sub-TRA-hi | danh từ *subtraho* |
| nhân | *multipliki* | mul-ti-PLI-ki | danh từ *multipliko* |
| chia | *dividi* | di-VI-di | danh từ *divido* |
| tổng | *sumo* | SU-mo | kết quả của phép cộng |
| hiệu | *diferenco* | di-fe-REN-co | kết quả của phép trừ |
| tích | *produkto* | pro-DUK-to | kết quả của phép nhân |
| thương | *kvociento* | kvo-ci-EN-to | kết quả của phép chia |

## Nói phân số và phần trăm thế nào?

Phân số là số đếm cộng hậu tố *-on-*, nghĩa là một trong chừng ấy phần bằng nhau. *Kvarono* là danh từ bình thường, nên ba phần như vậy là *tri kvaronoj*. Xem [hậu tố](https://esperantopedia.org/vi/ngu-phap/hau-to/) để biết về *-on-*, *-obl-* và *-op-*.

| Phân số | Esperanto | Phát âm | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| ½ | *duono* | du-O-no | tính từ *duona* “một nửa” |
| ⅓ | *triono* | tri-O-no | |
| ¼ | *kvarono* | kva-RO-no | |
| 1/100 | *centono* | cen-TO-no | |
| ⅔ | *du trionoj* | du tri-O-noj | |
| ¾ | *tri kvaronoj* | tri kva-RO-noj | *Tri kvaronoj de la kuko restas.* |
| 2½ | *du kaj duono* | du kaj du-O-no | |

Làm tiền tố, *duon-* và *kvaron-* gắn với từ đứng sau: *duonhoro* “nửa giờ”, *kvaronkilometro* “một phần tư ki-lô-mét”. Bội số dùng *-obl-* và nhóm dùng *-op-*: *Dudek estas la duoblo de dek.* Bảng sau bổ sung nhóm và phần trăm.

| Tiếng Việt | Esperanto | Phát âm | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| gấp đôi | *duoble* | du-O-ble | tính từ *duobla*, danh từ *duoblo* |
| một cặp | *duopo* | du-O-po | trạng từ *duope* “theo từng cặp” |
| phần trăm | *elcento*, *procento* | el-CEN-to, pro-CEN-to | cả hai có trong ReVo; *procento* còn có nghĩa “lãi suất” của tiền |

Hãy nói số trước, rồi đến dạng số nhiều: *dudek elcentoj* hoặc *dudek procentoj* cho 20%. PMEG đọc 100% là *cent procentoj/elcentoj*; ReVo đánh dấu *pocento* là nên tránh. *La rabato estas dudek elcentoj.* – “Mức giảm giá là hai mươi phần trăm.”

## Nói số thập phân và số đo thế nào?

Tiếng Esperanto dùng dấu phẩy thập phân, không dùng dấu chấm: *3,5* là *tri komo kvin* (PMEG). Sau *komo*, đọc từng chữ số một.

| Cách viết | Esperanto | Ghi chú |
|---|---|---|
| 3,14 | *tri komo unu kvar* | *La nombro pi estas proksimume tri komo unu kvar.* |
| 46,987 | *kvardek ses komo naŭ ok sep* | không đọc “…komo naŭcent okdek sep” (PMEG) |
| 1 250,75 | *mil ducent kvindek komo sep kvin* | dấu phẩy cho phần thập phân, dấu cách giữa các hàng nghìn (ReVo) |
| 210 × 297 mm | *ducent dek oble ducent naŭdek sep milimetroj* | giấy A4; *oble* nối hai kích thước |

Một chữ số sau dấu phẩy là *decimalo*. Đơn vị đứng sau số: *kvadrata metro* “mét vuông”, *kuba metro* “mét khối”.

## Các hình gọi là gì trong tiếng Esperanto?

Các hình phẳng kết thúc bằng *-o*. ReVo định nghĩa *kvadrato* là hình thoi có góc vuông, tức tứ giác đều.

| Tiếng Việt | Esperanto | Phát âm | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| hình tròn | *cirklo* | CIR-klo | đường cong gồm các điểm cách đều một tâm |
| hình tam giác | *triangulo* | tri-an-GU-lo | |
| hình vuông | *kvadrato* | kva-DRA-to | tính từ *kvadrata* “vuông” |
| hình chữ nhật | *rektangulo*, *ortangulo* | rek-tan-GU-lo, or-tan-GU-lo | cả hai có trong ReVo |
| hình thoi | *rombo* | ROM-bo | |
| hình bình hành | *paralelogramo* | pa-ra-le-lo-GRA-mo | |
| hình thang | *trapezo* | tra-PE-zo | tứ giác có hai cạnh song song |
| tứ giác | *kvarlatero* | kvar-la-TE-ro | |
| ngũ giác, lục giác | *pentagono*, *heksagono* | pen-ta-GO-no, hek-sa-GO-no | năm và sáu cạnh |
| đa giác | *plurlatero* | plur-la-TE-ro | ReVo đánh dấu *plurangulo* là nên tránh |

Các hình khối cũng theo cách tương tự. Bề mặt của quả bóng là *sfero*; còn vật thể là *globo*.

| Tiếng Việt | Esperanto | Phát âm | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| hình lập phương | *kubo* | KU-bo | giới hạn bởi sáu hình vuông; tính từ *kuba* |
| mặt cầu | *sfero* | SFE-ro | |
| quả cầu, quả địa cầu | *globo* | GLO-bo | |
| hình chóp, kim tự tháp | *piramido* | pi-ra-MI-do | |
| hình trụ | *cilindro* | ci-LIN-dro | |
| hình nón | *konuso* | ko-NU-so | |
| hình lăng trụ | *prismo* | PRIS-mo | |
| mặt (của khối) | *faco* | FA-co | mặt phẳng của một hình khối |
| cạnh (của khối) | *eĝo* | E-ĝo | |

*Kubo havas ses facojn, dek du eĝojn kaj ok verticojn.* – “Hình lập phương có sáu mặt, mười hai cạnh và tám đỉnh.” *Kvadrato havas kvar egalajn laterojn.* – “Hình vuông có bốn cạnh bằng nhau.”

## Những từ nào mô tả hình học và đo lường?

| Tiếng Việt | Esperanto | Phát âm | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| điểm | *punkto* | PUNK-to | |
| đường thẳng | *rekto* | REK-to | kéo dài vô tận; đoạn thẳng là *streko* |
| góc | *angulo* | an-GU-lo | |
| góc vuông | *orta angulo* | OR-ta an-GU-lo | *orto* là 90°; ReVo đánh dấu *rekta angulo* là nên tránh |
| góc nhọn, góc tù | *akuta angulo*, *obtuza angulo* | a-KU-ta an-GU-lo, ob-TU-za an-GU-lo | dưới 90°, giữa 90° và 180° |
| góc, đỉnh | *vertico* | ver-TI-co | |
| bán kính | *radiuso* | ra-di-U-so | |
| đường kính | *diametro* | di-a-ME-tro | gấp đôi bán kính |
| chu vi đường tròn | *cirkonferenco* | cir-kon-fe-REN-co | |
| chu vi | *perimetro* | pe-ri-ME-tro | |
| diện tích | *areo* | a-RE-o | |
| thể tích | *volumeno* | vo-lu-ME-no | |
| chiều dài, chiều rộng | *longo*, *larĝo* | LON-go, LAR-ĝo | |
| chiều cao, chiều sâu | *alto*, *profundo* | AL-to, pro-FUN-do | *alto* cũng là đường cao của tam giác |
| song song | *paralela* | pa-ra-LE-la | |
| vuông góc | *perpendikulara* | per-pen-di-ku-LA-ra | |

Số đo mang đuôi *-n*: *La tablo estas du metrojn longa kaj unu metron larĝa.* – “Cái bàn dài hai mét và rộng một mét.” Thêm ví dụ:

- *La sumo de la anguloj de triangulo estas cent okdek gradoj.* – “Tổng các góc của một tam giác là 180 độ.”
- *Por kalkuli la areon de rektangulo, multipliku la longon per la larĝo.* – “Để tính diện tích hình chữ nhật, hãy nhân chiều dài với chiều rộng.”

## Nombro, numero hay cifero: cần dùng từ nào?

*Nombro* là số lượng, *numero* là số dùng làm nhãn, còn *cifero* là ký hiệu viết ra.

| Tiếng Việt | Esperanto | Phát âm | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| số (số lượng) | *nombro* | NOM-bro | *la nombro de lernantoj* “số lượng học sinh” |
| số (nhãn) | *numero* | nu-ME-ro | ReVo: *numero de paĝo, telefono, bileto* |
| chữ số | *cifero* | ci-FE-ro | ký hiệu viết, từ 0 đến 9 |

*Ĉi tiu nombro havas kvar ciferojn.* – “Số này có bốn chữ số.” *Mi loĝas en ĉambro numero sep.* – “Tôi ở phòng số bảy.” PMEG phân biệt hai từ này: *kvara* nghĩa là có ba cái đứng trước, còn *numero kvar* chỉ là một nhãn.

## Cần những từ nào trong giờ toán?

| Tiếng Việt | Esperanto | Phát âm | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| toán học | *matematiko* | ma-te-ma-TI-ko | |
| hình học | *geometrio* | ge-o-me-TRI-o | |
| tính toán | *kalkuli* | kal-KU-li | làm việc với các số để tìm ra một số khác |
| máy tính bỏ túi | *kalkulilo* | kal-ku-LI-lo | *kalkul·il·o*, “công cụ tính toán” |
| phương trình | *ekvacio* | ek-va-CI-o | |
| giải | *solvi* | SOL-vi | *solvi ekvacion*; danh từ *solvo* |
| kết quả | *rezulto* | re-ZUL-to | |

*Mi ne povas solvi ĉi tiun ekvacion.* – “Tôi không giải được phương trình này.” *Ĉu mi rajtas uzi kalkulilon?* – “Tôi có được dùng máy tính không?” *Kio estas la rezulto?* – “Kết quả là gì?” Trang [trường học và giáo dục](https://esperantopedia.org/vi/cum-tu/truong-hoc/) có phần còn lại của lớp học.

## Những từ này được tạo ra thế nào?

Các thành phần không bao giờ thay đổi, nên nhiều từ trong số này có thể đọc ra từ các mảnh ghép: *tri·angul·o* “ba-góc”, *kvar·later·o* “bốn-cạnh”, *plur·later·o* “nhiều-cạnh”, *kalkul·il·o* “tính toán-công cụ”. Xem [tạo từ](https://esperantopedia.org/vi/ngu-phap/tao-tu/), và dùng [công cụ chuyển đổi số](https://esperantopedia.org/vi/cong-cu/so-dem/) cho phân số và bội số.

## Câu hỏi thường gặp

### Cộng, trừ, nhân, chia trong tiếng Esperanto là gì?

*Plus*, *minus*, *oble* (hoặc *multiplikite per*) và *dividite per*. Dấu bằng đọc là *estas*, *egalas al* hoặc, theo Fundamento, *faras*.

### Nói 2 + 2 = 4 trong tiếng Esperanto thế nào?

*Du plus du estas kvar.* Cách nói của Fundamento, *Du kaj du faras kvar*, cũng đúng.

### Nói một nửa, một phần ba và một phần tư trong tiếng Esperanto thế nào?

*Duono*, *triono* và *kvarono*. Ba phần tư là *tri kvaronoj*, còn phần trăm là *elcento* hoặc *procento*.

### Nói 3,5 trong tiếng Esperanto thế nào?

Viết dấu phẩy thập phân và đọc *tri komo kvin*, đọc riêng từng chữ số sau *komo*.

### Nombro, numero và cifero khác nhau thế nào?

*Nombro* là số lượng, *numero* là số dùng làm nhãn như số phòng, và *cifero* là chữ số viết ra.

### Hình tròn, hình vuông, hình tam giác và hình lập phương trong tiếng Esperanto là gì?

*Cirklo*, *kvadrato*, *triangulo* và *kubo*. Hình chữ nhật là *rektangulo* hoặc *ortangulo*, còn mặt cầu là *sfero*.

## Nguồn

- [PMEG: Matematikaj esprimoj](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/nombroj/matematiko.html) (đọc phép tính, dấu phẩy thập phân, số đo)
- [PMEG: Plus kaj minus](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/kunligaj_vortetoj/plus_minus.html)
- [PMEG: O-vortaj nombrovortoj](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/nombroj/o-vortoj.html), [hậu tố ON](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/sufiksoj/on.html), [hậu tố OBL](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/sufiksoj/obl.html), [hậu tố OP](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/sufiksoj/op.html)
- [PMEG: cách dùng từ chỉ số (numero)](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/nombroj/vortetoj/uzado.html), [N cho số đo](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/rolmontriloj/n/mezuro.html), [ký hiệu phụ (%)](https://bertilow.com/pmeg/skribo_elparolo/skribo/helposignoj.html)
- ReVo: [plus](https://reta-vortaro.de/revo/art/plus.html), [minus](https://reta-vortaro.de/revo/art/minus.html), [egala](https://reta-vortaro.de/revo/art/egal.html), [-obl-, oble](https://reta-vortaro.de/revo/art/obl.html), [pozitiva](https://reta-vortaro.de/revo/art/poziti.html), [negativa](https://reta-vortaro.de/revo/art/negati.html), [adicii](https://reta-vortaro.de/revo/art/adici.html), [aldoni](https://reta-vortaro.de/revo/art/don.html), [depreni](https://reta-vortaro.de/revo/art/pren.html), [subtrahi](https://reta-vortaro.de/revo/art/subtra.html), [multipliki](https://reta-vortaro.de/revo/art/multip.html), [dividi](https://reta-vortaro.de/revo/art/divid.html), [sumo](https://reta-vortaro.de/revo/art/sum.html), [diferenco](https://reta-vortaro.de/revo/art/difere.html), [produkto](https://reta-vortaro.de/revo/art/produk.html), [kvociento](https://reta-vortaro.de/revo/art/kvocie.html), [potenco](https://reta-vortaro.de/revo/art/potenc.html), [radiko](https://reta-vortaro.de/revo/art/radik.html)
- ReVo: [duono](https://reta-vortaro.de/revo/art/du.html), [triono](https://reta-vortaro.de/revo/art/tri.html), [kvarono](https://reta-vortaro.de/revo/art/kvar.html), [centono, elcento, pocento](https://reta-vortaro.de/revo/art/cent.html), [procento](https://reta-vortaro.de/revo/art/procen.html), [rabato](https://reta-vortaro.de/revo/art/rabat.html), [komo](https://reta-vortaro.de/revo/art/kom.html), [punkto](https://reta-vortaro.de/revo/art/punkt.html), [decimalo, decimala](https://reta-vortaro.de/revo/art/decima.html)
- ReVo: [cirklo, cirkla](https://reta-vortaro.de/revo/art/cirkl.html), [kvadrato, kvadrata](https://reta-vortaro.de/revo/art/kvadra1.html), [rombo](https://reta-vortaro.de/revo/art/romb.html), [paralelogramo](https://reta-vortaro.de/revo/art/parale2.html), [trapezo](https://reta-vortaro.de/revo/art/trapez.html), [pentagono](https://reta-vortaro.de/revo/art/pentag.html), [heksagono](https://reta-vortaro.de/revo/art/heksagon.html), [plurlatero, kvarlatero, latero](https://reta-vortaro.de/revo/art/later.html), [angulo, triangulo, rektangulo, ortangulo, plurangulo](https://reta-vortaro.de/revo/art/angul.html)
- ReVo: [kubo](https://reta-vortaro.de/revo/art/kub.html), [sfero](https://reta-vortaro.de/revo/art/sfer.html), [globo](https://reta-vortaro.de/revo/art/glob.html), [piramido](https://reta-vortaro.de/revo/art/pirami.html), [cilindro](https://reta-vortaro.de/revo/art/cilind.html), [konuso](https://reta-vortaro.de/revo/art/konus.html), [prismo](https://reta-vortaro.de/revo/art/prism.html), [faco](https://reta-vortaro.de/revo/art/fac.html), [eĝo](https://reta-vortaro.de/revo/art/egx.html)
- ReVo: [orta, orto](https://reta-vortaro.de/revo/art/ort.html), [akuta](https://reta-vortaro.de/revo/art/akut.html), [obtuza](https://reta-vortaro.de/revo/art/obtuz.html), [rekta, rekto](https://reta-vortaro.de/revo/art/rekt.html), [streko](https://reta-vortaro.de/revo/art/strek.html), [vertico](https://reta-vortaro.de/revo/art/vertic.html), [radiuso](https://reta-vortaro.de/revo/art/radius.html), [diametro](https://reta-vortaro.de/revo/art/diamet.html), [cirkonferenco](https://reta-vortaro.de/revo/art/cirkon.html), [perimetro](https://reta-vortaro.de/revo/art/perime.html), [areo](https://reta-vortaro.de/revo/art/are.html), [volumeno](https://reta-vortaro.de/revo/art/volume.html), [paralela](https://reta-vortaro.de/revo/art/parale.html), [perpendikulara](https://reta-vortaro.de/revo/art/perpen1.html), [longo](https://reta-vortaro.de/revo/art/long.html), [larĝo](https://reta-vortaro.de/revo/art/largx.html), [alto](https://reta-vortaro.de/revo/art/alt.html), [profundo](https://reta-vortaro.de/revo/art/profun.html)
- ReVo: [nombro](https://reta-vortaro.de/revo/art/nombr.html), [numero](https://reta-vortaro.de/revo/art/numer.html), [cifero](https://reta-vortaro.de/revo/art/cifer.html), [kalkuli, kalkulilo](https://reta-vortaro.de/revo/art/kalkul.html), [ekvacio](https://reta-vortaro.de/revo/art/ekvaci.html), [solvi](https://reta-vortaro.de/revo/art/solv.html), [rezulto](https://reta-vortaro.de/revo/art/rezult.html), [matematiko](https://reta-vortaro.de/revo/art/matema.html), [geometrio](https://reta-vortaro.de/revo/art/geomet1.html)