# Bài 11 tiếng Esperanto: đề nghị, mệnh lệnh và điều kiện

Source: https://esperantopedia.org/vi/hoc/khoa-hoc/bai-11/
Language: vi
Updated: 2026-11-05

> Bonvolu sidiĝi! – “Xin mời ngồi!” Học thức mệnh lệnh -u, thức điều kiện -us để nhờ vả lịch sự, và trọn bảng 45 từ tương liên của tiếng Esperanto.

Trong bài này, bạn học cách nhờ vả một cách lịch sự. Đuôi *-u* tạo câu mệnh lệnh và lời mong muốn – *Venu!* “Đến đây!”, *Ni iru!* “Chúng ta đi thôi!” – còn *bonvolu* cộng động từ nguyên mẫu nghĩa là “xin vui lòng…”. Đuôi *-us* tạo thức điều kiện: *Mi ŝatus kafon* “Tôi muốn một ly cà phê”, *Se mi povus, mi restus* “Nếu có thể, tôi sẽ ở lại”. Cuối cùng, bạn sẽ thấy toàn bộ bảng từ tương liên, 45 từ được tạo từ *ki-*, *ti-*, *i-*, *ĉi-* và *neni-*.

## Hội thoại

Buổi tối cuối cùng của đại hội. Ana, Tomo và Keiko ăn tối trong một nhà hàng nhỏ.

| Esperanto | Tiếng Việt |
|---|---|
| **Kelnero:** Bonan vesperon! Bonvolu sidiĝi. Kion vi deziras? | Chào buổi tối! Xin mời quý khách ngồi. Quý khách dùng gì ạ? |
| **Ana:** Bonvolu doni al ni la menuon. | Vui lòng đưa thực đơn cho chúng tôi. |
| **Kelnero:** Jen ĝi. | Đây ạ. |
| **Tomo:** Mi ŝatus la legoman supon, mi petas. | Tôi muốn dùng súp rau ạ. |
| **Keiko:** Kaj por mi la fiŝon kun rizo. | Còn tôi lấy cá với cơm. |
| **Ana:** Ĉu vi povus rekomendi ion bongustan? | Anh có thể gợi ý món gì ngon không? |
| **Kelnero:** Provu la lokan specialaĵon! Ĝi estas tre bongusta. | Quý khách hãy thử món đặc sản địa phương! Món đó rất ngon. |
| **Ana:** Bone, mi prenos ĝin. Kaj kafon, mi petas! | Được, tôi sẽ lấy món đó. Và cho tôi một ly cà phê nhé! |
| **Tomo:** Kompreneble. Ana sen kafo ne estus Ana! | Tất nhiên rồi. Ana mà không có cà phê thì đâu còn là Ana! |
| **Ana:** Ha ha. Morgaŭ ni ĉiuj iros hejmen… Se mi povus, mi restus ĉi tie ankoraŭ unu semajnon. | Ha ha. Ngày mai tất cả chúng ta sẽ về nhà… Nếu có thể, tôi sẽ ở lại đây thêm một tuần nữa. |
| **Keiko:** Ankaŭ mi. Sed ni revidiĝos, ĉu ne? | Tôi cũng vậy. Nhưng chúng ta sẽ gặp lại nhau, phải không? |
| **Tomo:** Certe! Ni faru planon: venontjare ni ĉiuj venu al la sekva kongreso! | Chắc chắn rồi! Chúng ta lập kế hoạch đi: sang năm tất cả cùng đến đại hội tiếp theo nhé! |
| **Ana:** Jes! Kaj ĉiu, kiu ne venos, pagos la vespermanĝon! | Ừ! Ai không đến thì phải trả tiền bữa tối! |
| **Keiko:** Interkonsentite! | Nhất trí! |
| **Tomo:** Sinjoro, bonvolu alporti la kalkulon… Ne, atendu – unue la deserton! | Anh ơi, vui lòng mang hóa đơn… À không, khoan đã – món tráng miệng trước! |

## Từ mới

| Esperanto | Tiếng Việt | Ghi chú |
|---|---|---|
| *bonvolu* | xin vui lòng, xin mời | + động từ nguyên mẫu: *bonvolu sidiĝi* |
| *mi petas* | làm ơn (nghĩa đen: “tôi xin”) | đặt ở cuối lời đề nghị |
| *sidiĝi* | ngồi xuống | *sidi* “đang ngồi” |
| *deziri* | mong muốn, muốn | *Kion vi deziras?* “Bạn muốn dùng gì?” |
| *doni* | cho, đưa | *doni al ni* “đưa cho chúng tôi” |
| *rekomendi* | gợi ý, giới thiệu | |
| *provi* | thử | |
| *resti* | ở lại | |
| *alporti* | mang đến | *al* + *porti* “mang, xách” |
| *atendi* | chờ, đợi | |
| *revidiĝi* | gặp lại nhau | *ĝis revido* |
| *kelnero* | người phục vụ (nhà hàng) | |
| *menuo* | thực đơn | |
| *legomo* | rau | *legoma supo* “súp rau” |
| *fiŝo* | cá | |
| *specialaĵo* | món đặc sản | |
| *kalkulo* | hóa đơn | cũng có nghĩa “phép tính” |
| *deserto* | món tráng miệng | |
| *plano* | kế hoạch | |
| *loka* | (thuộc) địa phương | từ *loko* “nơi” |
| *sekva* | tiếp theo | |
| *venontjare* | năm sau, sang năm | |
| *certe* | chắc chắn | |
| *interkonsentite!* | nhất trí!, đồng ý! | |
| *io* | cái gì đó | *ion bongustan* “món gì đó ngon” |
| *helpi* | giúp | *Ĉu vi povus helpi min?* |

*re-* nghĩa là “lại” hoặc “trở lại”: *revidiĝi* là “gặp lại nhau”, từ đó có lời chào tạm biệt *Ĝis revido!* “Hẹn gặp lại!”.
re·leg·i = đọc lại
re·far·i = làm lại

## Ngữ pháp

### Thức mệnh lệnh: *-u*

Đuôi *-u* diễn tả mệnh lệnh, lời đề nghị hay mong muốn – những điều tiếng Việt nói bằng “hãy”, “đi”, “thôi”, “nhé”. Khi bỏ *vi*, đó là mệnh lệnh trực tiếp: *Venu!* “Đến đây!”, *Atendu!* “Đợi đã!”. Với *ni*, nó nghĩa là “chúng ta hãy…”: *Ni iru!* “Chúng ta đi thôi!”. Với *li*, *ŝi* hoặc *ili*, nó nghĩa là “hãy để anh ấy / cô ấy / họ…”. Trang [động từ](https://esperantopedia.org/vi/ngu-phap/dong-tu/) trình bày cả sáu đuôi động từ.

| Esperanto | Tiếng Việt |
|---|---|
| *Provu la specialaĵon!* | Hãy thử món đặc sản! |
| *Ni faru planon!* | Chúng ta lập kế hoạch đi! |
| *Li venu morgaŭ.* | Hãy để anh ấy đến vào ngày mai. |
| *Ne timu!* | Đừng sợ! |

Dạng *-u* cũng đứng sau *ke* khi đi sau những động từ chỉ mong muốn hay yêu cầu: *Mi volas, ke vi venu* – “Tôi muốn bạn đến”.

### Đề nghị lịch sự

Một câu mệnh lệnh trần trụi có thể nghe cộc lốc. Tiếng Esperanto có ba cách dễ dàng để làm nó mềm đi.

| Cách | Ví dụ | Tiếng Việt |
|---|---|---|
| *bonvolu* + động từ nguyên mẫu | *Bonvolu sidiĝi.* | Xin mời ngồi. |
| mệnh lệnh + *mi petas* | *Donu al mi akvon, mi petas.* | Làm ơn cho tôi xin nước. |
| *Ĉu vi povus…?* | *Ĉu vi povus helpi min?* | Bạn có thể giúp tôi được không? |

*Bonvolu* là dạng *-u* của *bonvoli* “vui lòng, có nhã ý”, từ *bona* “tốt” + *voli* “muốn” – rất gần với “vui lòng” trong tiếng Việt. Đáp lại *Dankon!* bằng *Ne dankinde!* – “Không có gì!”. Xem thêm các câu nói thường ngày ở trang [câu nói cơ bản](https://esperantopedia.org/vi/cum-tu/co-ban/).

:::order Đề nghị lịch sự
? Vui lòng đưa thực đơn cho chúng tôi.
= Bonvolu doni al ni la menuon.
= Bonvolu doni la menuon al ni.
- donu
? Bạn có thể gợi ý món gì ngon không?
= Ĉu vi povus rekomendi ion bongustan?
- bongusta
? Làm ơn đợi đã!
= Atendu, mi petas!
= Mi petas, atendu!
- atendi
:::

### Thức điều kiện: *-us*

Đuôi *-us* diễn tả điều tưởng tượng hoặc không có thật. Đó cũng là cách lịch sự để nói điều mình muốn: *Mi ŝatus* “Tôi muốn…” (lịch sự hơn *Mi volas*). Khi câu “nếu” nói về điều tưởng tượng, cả hai động từ đều có *-us*. Với khả năng có thật, hãy dùng các thì bình thường: *Se pluvos, mi restos hejme* – “Nếu trời mưa, tôi sẽ ở nhà”.

Tiếng Việt thường dùng cùng một khuôn “nếu… thì… sẽ” cho cả hai trường hợp (đôi khi thêm “giá mà”, “giá như” để nhấn mạnh điều không có thật), còn tiếng Esperanto luôn phân biệt rõ: *-os* cho điều có thể xảy ra thật, *-us* cho điều chỉ là tưởng tượng.

| Esperanto | Tiếng Việt |
|---|---|
| *Mi ŝatus kafon.* | Tôi muốn một ly cà phê. |
| *Ana sen kafo ne estus Ana.* | Ana mà không có cà phê thì đâu còn là Ana. |
| *Se mi povus, mi restus.* | Nếu có thể, tôi sẽ ở lại. |
| *Se mi havus tempon, mi lernus la japanan.* | Nếu có thời gian, tôi sẽ học tiếng Nhật. |

:::ending Mệnh lệnh hay “sẽ (nếu…)”?
- as u us
? Đến đây!
= Ven[u]!
? Chúng ta đi thôi!
= Ni ir[u]!
? Tôi muốn một ly cà phê (nói lịch sự).
= Mi ŝat[us] kafon.
? Nếu có thể, tôi sẽ ở lại.
= Se mi pov[us], mi rest[us].
? Xin mời ngồi.
= Bonvol[u] sidiĝi.
:::

### Cả sáu đuôi động từ

Giờ bạn đã biết mọi đuôi động từ của tiếng Esperanto. Mỗi đuôi hoạt động giống nhau với mọi động từ và mọi ngôi.

| Đuôi | Tên | *esti* | *paroli* |
|---|---|---|---|
| *-i* | nguyên mẫu | *esti* – là | *paroli* – nói |
| *-as* | hiện tại | *estas* – là | *parolas* – (đang) nói |
| *-is* | quá khứ | *estis* – đã là | *parolis* – đã nói |
| *-os* | tương lai | *estos* – sẽ là | *parolos* – sẽ nói |
| *-us* | điều kiện | *estus* – sẽ là (nếu…) | *parolus* – sẽ nói (nếu…) |
| *-u* | mệnh lệnh | *estu* – hãy là! | *parolu* – hãy nói! |

### Bảng từ tương liên

Ở [Bài 7](https://esperantopedia.org/vi/hoc/khoa-hoc/bai-7/) bạn đã học bảy từ để hỏi bắt đầu bằng *ki-*. Chúng là một phần của một bảng gồm 45 từ. Mỗi từ ghép một phần đầu (hàng) với một phần cuối (cột), nên bạn có thể tự suy ra bất kỳ từ nào trong bảng. Trang [từ tương liên](https://esperantopedia.org/vi/ngu-phap/tu-tuong-lien/) giải thích từng từ kèm ví dụ.

| | *-u* ai, cái nào | *-o* vật | *-a* loại | *-es* của ai | *-e* nơi | *-am* lúc | *-al* lý do | *-el* cách | *-om* số lượng |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| **ki-** hỏi | *kiu* | *kio* | *kia* | *kies* | *kie* | *kiam* | *kial* | *kiel* | *kiom* |
| **ti-** đó | *tiu* | *tio* | *tia* | *ties* | *tie* | *tiam* | *tial* | *tiel* | *tiom* |
| **i-** nào đó | *iu* | *io* | *ia* | *ies* | *ie* | *iam* | *ial* | *iel* | *iom* |
| **ĉi-** mọi | *ĉiu* | *ĉio* | *ĉia* | *ĉies* | *ĉie* | *ĉiam* | *ĉial* | *ĉiel* | *ĉiom* |
| **neni-** không | *neniu* | *nenio* | *nenia* | *nenies* | *nenie* | *neniam* | *nenial* | *neniel* | *neniom* |

Đọc theo cột dọc: *kie* “ở đâu”, *tie* “ở đó”, *ie* “ở đâu đó”, *ĉie* “ở khắp nơi”, *nenie* “không ở đâu cả”. Các từ tận cùng bằng *-u* và *-a* nhận *-j* và *-n* như tính từ: *ĉiuj* “mọi người”, *kiujn* “những cái nào” (tân ngữ). Các từ tận cùng bằng *-o* chỉ nhận *-n*: *ion bongustan* “món gì đó ngon”.

Tiếng Việt có một hệ thống khá giống: “ai” → “ai đó” → “mọi người” → “không ai”, “đâu” → “đâu đó” → “khắp nơi” → “không đâu”. Nhưng tiếng Việt phải thêm từ, còn tiếng Esperanto chỉ cần đổi phần đầu: *kiu, iu, ĉiu, neniu*.

*Ĉi* đặt trước hoặc sau một từ *ti-* làm cho nó chỉ vào vật ở gần, như “này” so với “đó”: *tiu* “đó, kia”, *ĉi tiu* “này”; *tie* “ở đó”, *ĉi tie* “ở đây”. Đừng nhầm *ĉi* này với hàng *ĉi-* (“mọi”): *ĉiu* nghĩa là “mỗi, mọi người”.

:::match Từ tương liên
ĉiam = luôn luôn
neniam = không bao giờ
ie = ở đâu đó
nenio = không có gì
ĉiu = mọi người, mỗi
tie = ở đó
:::

## Luyện tập

:::quiz Luyện tập Bài 11
? Đuôi nào tạo câu mệnh lệnh?
- -us
- -u *
- -os
? Dịch, dùng *bonvolu*: “Xin mời ngồi.”
= Bonvolu sidiĝi
? *Mi ŝatus kafon* nghĩa là gì?
- “Tôi đã thích cà phê.”
- “Tôi muốn một ly cà phê.” *
- “Tôi thích cà phê.”
? Điền *resti*: *Se mi havus tempon, mi ___ ĉi tie.*
= restus
? Dịch: “Chúng ta đi thôi!”
= Ni iru
? Từ nào nghĩa là “không ai”?
- *neniu* *
- *nenio*
- *neniam*
? Từ nào nghĩa là “luôn luôn”?
- *ĉiam* *
- *iam*
- *tiam*
? Dịch, dùng thức điều kiện cho lịch sự: “Bạn có thể giúp tôi được không?”
= Ĉu vi povus helpi min | Ĉu vi povus min helpi | Ĉu vi povus helpi al mi
? Từ nào nghĩa là “ở đâu đó”?
- *ie* *
- *tie*
- *ĉie*
? Dịch: “Đợi đã!”
= Atendu
:::

:::guess Đoán nghĩa
? *redoni* nghĩa là gì?
= trả lại
- cho
- lấy
? *malhelpi* nghĩa là gì?
= cản trở
- giúp
- sự giúp đỡ
? *aldoni* nghĩa là gì?
= thêm
- cho
- trả lại
:::

## Góc văn hóa

Các sự kiện Esperanto có một quy tắc lịch sự bất thành văn: đừng *krokodili* – “làm cá sấu” – tức là đừng chuyển sang tiếng mẹ đẻ khi những người khác có thể cùng tham gia bằng tiếng Esperanto. Không ai biết chắc từ này xuất phát từ đâu; Vikipedio kể ra vài giả thuyết, trong đó có một con cá sấu bằng gỗ dùng trong các lớp học của Andreo Cseh. Với các câu hỏi về cách dùng từ đúng, [Viện Hàn lâm Esperanto](https://esperantopedia.org/vi/ve-esperanto/to-chuc/) có dịch vụ tư vấn *Lingva Konsultejo*.

## Câu hỏi thường gặp

### *Bonvolu* và *mi petas* khác nhau thế nào?

Cả hai đều nghĩa là “làm ơn, vui lòng”. *Bonvolu* đứng trước và đi với động từ nguyên mẫu: *Bonvolu atendi*. *Mi petas* được thêm vào một lời đề nghị hoặc một câu mệnh lệnh: *Atendu, mi petas*.

### “Chúng ta hãy…” nói thế nào trong tiếng Esperanto?

Dùng *ni* và đuôi *-u*: *Ni iru!* – “Chúng ta đi thôi!”, *Ni manĝu!* – “Chúng ta ăn thôi!”. Dạng này cũng dùng để hỏi ý kiến: *Kion ni faru?* – “Chúng ta làm gì bây giờ?”.

### Tôi có cần học hết 45 từ tương liên ngay bây giờ không?

Không. Hãy bắt đầu với hàng *ki-* và những từ thông dụng nhất: *tio, ĉio, nenio, ĉiu, neniu, tie, ĉiam, neniam, iom*. Nhờ quy luật của bảng, bạn sẽ tự suy ra các từ khác khi gặp chúng.

## Nguồn

- [Fundamento de Esperanto – ngữ pháp bằng tiếng Anh (quy tắc 6, động từ)](https://www.akademio-de-esperanto.org/fundamento/gramatiko_angla.html)
- [PMEG: U (thức mệnh lệnh)](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/verboj/vola.html)
- [PMEG: US (thức điều kiện)](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/verboj/imaga.html)
- [PMEG: Tabelvortoj – bazaj reguloj (từ tương liên)](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/tabelvortoj/bazaj_reguloj.html)
- [PMEG: Postpartoj kaj finaĵoj (phần cuối của từ tương liên)](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/tabelvortoj/postpartoj_finajhoj.html)
- [Vikipedio: Krokodili](https://eo.wikipedia.org/wiki/Krokodili)
- [Akademio de Esperanto](https://www.akademio-de-esperanto.org/)