# Mệnh đề quan hệ tiếng Esperanto: kiu, kiun, kio và kies

Source: https://esperantopedia.org/vi/ngu-phap/menh-de-quan-he/
Language: vi
Updated: 2026-11-05

> Mệnh đề quan hệ Esperanto mở đầu bằng kiu, kio hoặc kies. Kiu hòa hợp số với danh từ, còn -n theo vai trò trong mệnh đề: la libro, kiun mi legas.

Mệnh đề quan hệ trong tiếng Esperanto bắt đầu bằng một từ ki-, thường là *kiu*, đại diện cho danh từ mà nó mô tả: *La libro, kiun mi legas, estas bona.* – “Cuốn sách mà tôi đang đọc thì hay.” *Kiu* gộp “ai”, “mà”, “cái mà” trong một từ. Nó nhận *-j* khi danh từ ở số nhiều và *-n* khi nó là tân ngữ trong chính mệnh đề của mình. PMEG gọi chúng là *rilataj subfrazoj*.

Mệnh đề đứng ngay sau danh từ của nó. Tiếng Việt có thể bỏ “mà” (“cuốn sách tôi đọc”), nhưng tiếng Esperanto không bao giờ bỏ từ quan hệ: “cuốn sách tôi đọc” là *la libro, kiun mi legis*.

## Dùng từ quan hệ nào

| Danh từ bạn mô tả | Dùng | Ví dụ |
|---|---|---|
| người hay vật, làm chủ ngữ của mệnh đề | *kiu*, *kiuj* | *La viro, kiu loĝas tie, estas mia onklo.* – “Người đàn ông sống ở đó là chú tôi.” |
| người hay vật, làm tân ngữ của mệnh đề | *kiun*, *kiujn* | *La libroj, kiujn mi legas, estas bonaj.* – “Những cuốn sách tôi đang đọc đều hay.” |
| người hay vật đứng sau giới từ | giới từ + *kiu* | *la amiko, kun kiu mi parolis* – “người bạn mà tôi đã nói chuyện cùng” |
| người sở hữu | *kies* | *la knabino, kies patro estas kuracisto* – “cô bé có bố là bác sĩ” |
| *tio, ĉio, io, nenio* hoặc cả một ý | *kio*, *kion* | *ĉio, kion vi diris* – “mọi điều bạn đã nói” |
| nơi chốn hay thời gian | *kie*, *kien*, *kiam* | *la urbo, kie mi naskiĝis* – “thành phố nơi tôi sinh ra” |
| cách thức, loại hay lượng | *kiel*, *kia*, *kiom* | *tiom da tempo, kiom vi bezonas* – “bao nhiêu thời gian bạn cần” |

## Kiu, kiuj, kiun, kiujn

*Kiu* hòa hợp về số với danh từ nó thay thế, như một [tính từ](https://esperantopedia.org/vi/ngu-phap/danh-tu-tinh-tu/). Đuôi *-n* của nó (xem [đối cách](https://esperantopedia.org/vi/ngu-phap/doi-cach/)) chỉ tùy vào vai trò của chính nó trong mệnh đề quan hệ, không bao giờ tùy vào vai trò của danh từ trong câu chính.

| Vai trò của *kiu* trong mệnh đề | Số ít | Số nhiều |
|---|---|---|
| chủ ngữ | *kiu* | *kiuj* |
| tân ngữ | *kiun* | *kiujn* |
| sau giới từ | *kun kiu* | *kun kiuj* |

Để chọn dạng, hãy biến mệnh đề thành một câu riêng và xem *kiu* thay cho gì: *Mi legas la libron* cho ra *la libro, kiun mi legas* (tân ngữ, nên có -n); *La viro loĝas tie* cho ra *la viro, kiu loĝas tie* (chủ ngữ, không có -n).

- *Mi vidis la knabon, kiu kantis.* – “Tôi thấy cậu bé đang hát.” *Knabon* là tân ngữ của *vidis*, nhưng *kiu* là chủ ngữ của *kantis*, nên không có -n.
- *La knabo, kiun mi vidis, kantis.* – “Cậu bé mà tôi thấy lúc đó đang hát.” Bây giờ *knabo* là chủ ngữ còn *kiun* là tân ngữ.

## Giới từ đứng trước kiu

Giới từ đứng ngay trước *kiu*, và cặp này mở đầu mệnh đề. Tiếng Esperanto không để giới từ ở cuối câu (PMEG).

| Tiếng Việt | Tiếng Esperanto |
|---|---|
| người bạn mà tôi đã nói chuyện cùng | *la amiko, kun kiu mi parolis* |
| căn phòng nơi chúng tôi ngủ | *la ĉambro, en kiu ni dormas* |
| căn phòng mà tôi đã đi vào | *la ĉambro, en kiun mi iris* |

Sau [giới từ](https://esperantopedia.org/vi/ngu-phap/gioi-tu/), *kiu* không nhận -n, trừ khi chỉ hướng: *en kiu* là “trong đó”, *en kiun* là “vào trong đó”.

## Kio: sau tio, ĉio, io và nenio

Khi danh từ được mô tả là một từ tương liên có đuôi *-o*, dùng *kio* (tân ngữ: *kion*), không dùng *kiu*:

- *Tio, kio okazis, estis stranga.* – “Điều đã xảy ra thật kỳ lạ.”
- *Mi komprenis ĉion, kion vi diris.* – “Tôi hiểu mọi điều bạn đã nói.”
- *Ŝi havas nenion, kion ŝi volas kaŝi.* – “Cô ấy không có gì mà cô muốn giấu.”

*Kio* cũng theo sau một tính từ dùng một mình với nghĩa “điều”: *la unua, kion mi lernis* – “điều đầu tiên tôi học”; với danh từ thì lại là *kiu*: *la unua vorto, kiun mi lernis*. Và *kio* có thể thay cho cả mệnh đề: *Ŝi gajnis la konkurson, kio ĝojigis ĉiujn.* – “Cô ấy thắng cuộc thi, điều đó làm mọi người vui.”

## Kies: “của ai”, “có … là”

*Kies* nghĩa là “của người (vật) mà”. Nó không bao giờ nhận -j hay -n; danh từ sau nó mới nhận:

- *La knabino, kies patro estas kuracisto, loĝas apud mi.* – “Cô bé có bố là bác sĩ sống cạnh nhà tôi.”
- *Jen la viro, kies hundon mi trovis.* – “Đây là người đàn ông có con chó tôi đã tìm thấy.”

*Kies* chủ yếu chỉ quyền sở hữu và sự thuộc về. Để chỉ một phần lấy từ một nhóm, dùng *el kiuj*: *Mi havas tri katojn, el kiuj unu estas nigra.* – “Tôi có ba con mèo, trong đó một con màu đen.”

## Kie, kiam, kiel và các cặp tiu … kiu

Một từ ki- thường đáp lại một từ ti- cùng nhóm trong mệnh đề chính, vì thế [từ tương liên](https://esperantopedia.org/vi/ngu-phap/tu-tuong-lien/) lập thành một bảng.

| Mệnh đề chính | Mệnh đề quan hệ | Ví dụ |
|---|---|---|
| *tiu* | *kiu* | *Tiu, kiu venis, estas mia frato.* – “Người đã đến là anh trai tôi.” |
| *tio* | *kio* | *Mi aŭdis tion, kion vi diris.* – “Tôi đã nghe điều bạn nói.” |
| *tia* | *kia* | *Mi serĉas tian ĉambron, kian vi priskribis.* – “Tôi tìm một căn phòng như căn bạn đã mô tả.” |
| *tie*, *tien* | *kie*, *kien* | *Mi restos tie, kie vi estas.* – “Tôi sẽ ở lại nơi bạn đang ở.” |
| *tiam* | *kiam* | *Venu tiam, kiam vi povas.* – “Hãy đến khi nào bạn có thể.” |
| *tiel* | *kiel* | *Skribu tiel, kiel vi parolas.* – “Hãy viết như bạn nói.” |

Từ ti- có thể bị lược khi nó có cùng dạng với từ ki-: *Kiu serĉas, trovas.* – “Ai tìm thì thấy.” Nếu hai dạng khác nhau, nó phải được giữ lại: *Mi konas tiun, kiu telefonis.* – “Tôi biết người đã gọi điện.” Không thể nói *Mi konas, kiu telefonis*, vì *tiun* sẽ nhận -n còn *kiu* thì không.

Sau danh từ, *kie* và *kiam* hoạt động tương tự: *la tago, kiam ni renkontiĝis* – “ngày chúng ta gặp nhau”. *Kie* thường thay cho “trong đó”: *la ĝardeno, kie ni ludis* = *la ĝardeno, en kiu ni ludis*. Làm từ quan hệ, *kial* hiếm gặp: nên viết *la kaŭzo, pro kiu ili foriris* – “lý do họ rời đi”.

## Ke hay kiu?

Từ “that” trong tiếng Anh làm hai việc: mô tả danh từ (“the book that I read”) và mở đầu một phát biểu (“I know that you are right”). Tiếng Esperanto tách hai việc này. *Ke* không có nghĩa riêng và chỉ đánh dấu chỗ bắt đầu một mệnh đề (PMEG). Xem [liên từ](https://esperantopedia.org/vi/ngu-phap/lien-tu/). Tiếng Việt thường dùng “mà” cho việc thứ nhất và “rằng” hay “là” cho việc thứ hai; hai việc ấy tương ứng *kiu* và *ke*.

| Tiếng Việt | Tiếng Esperanto | Lý do |
|---|---|---|
| cuốn sách mà tôi đã đọc | *la libro, kiun mi legis* | Cuốn sách là tân ngữ của “đọc”. |
| Tôi biết rằng bạn đúng | *Mi scias, ke vi pravas.* | Một phát biểu sau động từ chỉ sự biết. |
| tin mà Anna đã kể cho tôi | *la novaĵo, kiun Anna rakontis al mi* | Tin là tân ngữ của “kể”. |
| tin rằng Anna sẽ đến | *la novaĵo, ke Anna venos* | Mệnh đề nói rõ nội dung của tin. |

Cách kiểm tra là đặt danh từ trở lại vào mệnh đề. *Mi legis la libron* dùng được, nên dùng *kiun*. *Anna venos* đã trọn nghĩa mà không cần “tin”, nên dùng *ke*.

## Câu hỏi nằm trong câu

Một câu hỏi nằm trong câu mở đầu bằng *ĉu* (có/không) hoặc một từ ki- và không có dấu hỏi; xem [câu hỏi và phủ định](https://esperantopedia.org/vi/ngu-phap/cau-hoi-phu-dinh/).

- *Mi ne scias, ĉu ŝi venos.* – “Tôi không biết liệu cô ấy có đến không.”
- *Mi ne scias, kiu venos.* – “Tôi không biết ai sẽ đến.”

Đừng dùng *se* (“nếu”) cho nghĩa “liệu”. Cùng một mệnh đề ki- có thể là câu hỏi hoặc mệnh đề quan hệ đã bỏ *tion*: *Mi scias, kion vi diris* là “Tôi biết bạn đã nói gì” hoặc “Tôi biết điều bạn đã nói”, khác biệt rất ít (PMEG).

## Dấu phẩy

PMEG không đặt quy tắc bắt buộc về dấu phẩy; dấu phẩy hợp với chỗ ngắt tự nhiên, chẳng hạn trước mệnh đề phụ: *Mi vidis katon, kiu dormis sur la tablo.* – “Tôi thấy một con mèo đang ngủ trên bàn.” Mệnh đề nằm giữa câu có dấu phẩy ở cả hai phía: *La viro, kiu loĝas tie, estas mia onklo.* Bạn luôn có thể đặt dấu phẩy, kể cả quanh mệnh đề xác định danh từ (PMEG).

Dấu phẩy đứng trước giới từ, không phải trước *kiu*: *la amiko, kun kiu mi parolis*, không bao giờ là *la amiko kun, kiu mi parolis*.

## Lỗi thường gặp

| Lỗi | Nên viết | Lý do |
|---|---|---|
| *La libro, kiu mi legas* | *La libro, kiun mi legas* | *Kiu* là tân ngữ của *legas*. |
| *Mi vidis la viron, kiun kantis.* | *Mi vidis la viron, kiu kantis.* | *Kiu* là chủ ngữ của *kantis*; đuôi -n của *viron* không được chép sang. |
| *La libro mi legas* | *La libro, kiun mi legas* | Không được bỏ từ quan hệ. |
| *La amiko, mi parolis kun* | *La amiko, kun kiu mi parolis* | Giới từ đứng trước *kiu*. |
| *ĉio, kiu mi diris* | *ĉio, kion mi diris* | Sau *ĉio* dùng *kio*. |
| *Mi pensas, kiu vi pravas.* | *Mi pensas, ke vi pravas.* | Một phát biểu cần *ke*. |
| *Mi ne scias, se ŝi venos.* | *Mi ne scias, ĉu ŝi venos.* | *Ĉu* là “liệu”, *se* là “nếu”. |

## Ví dụ trong câu

- *La filmo, kiun ni vidis hieraŭ, estis tre amuza.* – “Bộ phim chúng tôi xem hôm qua rất vui.”
- *Mi havas amikon, kiu parolas kvin lingvojn.* – “Tôi có một người bạn nói được năm thứ tiếng.”
- *La urbo, en kiu mi naskiĝis, estas malgranda.* – “Thành phố nơi tôi sinh ra nhỏ thôi.”
- *La homoj, kun kiuj mi laboras, estas tre afablaj.* – “Những người tôi làm việc cùng rất tốt bụng.”
- *Jen la instruisto, kies lecionojn mi ŝatas.* – “Đây là thầy giáo có những bài giảng mà tôi thích.”
- *Ĉio, kion vi bezonas, estas en la sako.* – “Mọi thứ bạn cần đều ở trong túi.”
- *Mi memoras la tagon, kiam ni unue renkontiĝis.* – “Tôi nhớ ngày chúng ta gặp nhau lần đầu.”
- *Ŝi loĝas en la domo, kie loĝis ŝiaj geavoj.* – “Cô ấy sống trong ngôi nhà nơi ông bà cô từng sống.”

## Câu hỏi thường gặp

### Nói “ai”, “mà” và “cái mà” trong tiếng Esperanto thế nào?
Dùng *kiu* cho cả người lẫn vật, và *kiuj* cho số nhiều: *la viro, kiu venis*. Sau *tio, ĉio, io* và *nenio* dùng *kio*. Từ “rằng” mở đầu một phát biểu là *ke*.

### Dùng kiu hay kiun?
Dùng *kiun* khi từ đó là tân ngữ trong chính mệnh đề của nó (*la libro, kiun mi legas*) và *kiu* khi nó là chủ ngữ (*la viro, kiu loĝas tie*).

### Có thể bỏ đại từ quan hệ trong tiếng Esperanto không?
Không. “Cuốn sách tôi đọc” phải là *la libro, kiun mi legis*, và “người bạn tôi nói chuyện cùng” phải là *la amiko, kun kiu mi parolis*.

### Ke và kiu khác nhau thế nào?
*Kiu* mô tả danh từ và thay thế nó trong mệnh đề. *Ke* chỉ mở đầu một mệnh đề đưa ra phát biểu hoặc nội dung của danh từ: *Mi scias, ke vi pravas*; *la fakto, ke li venis*.

### Có dấu phẩy trước kiu không?
Thường là có: *Mi vidis la viron, kiu loĝas tie.* PMEG không đặt quy tắc bắt buộc, nhưng dấu phẩy trước mệnh đề phụ là thói quen bình thường.

## Nguồn

- PMEG: [Rilataj subfrazoj](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/subfrazoj/rilataj/index.html), [Rilataj kiu, kio kaj kies](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/subfrazoj/rilataj/kiu_kio_kies/index.html) cùng các trang về [kiu](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/subfrazoj/rilataj/kiu_kio_kies/kiu.html), [kio](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/subfrazoj/rilataj/kiu_kio_kies/kio.html) và [kies](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/subfrazoj/rilataj/kiu_kio_kies/kies.html)
- PMEG: [Aliaj rilataj KI-vortoj](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/subfrazoj/rilataj/aliaj_ki-vortoj.html), [Forlaso de TI-vorto](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/subfrazoj/rilataj/ti-forlaso.html)
- PMEG: [Ke-frazoj](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/subfrazoj/ke/index.html), [Ke-frazoj kiel priskribo](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/subfrazoj/ke/priskribo.html), [Demandaj subfrazoj](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/subfrazoj/demandaj.html)
- PMEG: [Kio estas subfrazo?](https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/subfrazoj/kio.html), [Helposignoj (komo)](https://bertilow.com/pmeg/skribo_elparolo/skribo/helposignoj.html)
- [Esperanto grammar – Wikipedia](https://en.wikipedia.org/wiki/Esperanto_grammar)
- Nghĩa của từ được kiểm tra trong [ReVo (Reta Vortaro)](https://reta-vortaro.de/revo/)