# Tiền tố tiếng Esperanto: đủ 10 tiền tố chính thức

Source: https://esperantopedia.org/vi/ngu-phap/tien-to/
Language: vi
Updated: 2026-11-05

> Tiếng Esperanto có 10 tiền tố chính thức: bo-, ĉef-, dis-, ek-, eks-, ge-, mal-, mis-, pra-, re-. Ý nghĩa, ví dụ và cách dùng mal- để tạo từ trái nghĩa.

Tiếng Esperanto có **10 tiền tố chính thức**: *bo-, ĉef-, dis-, ek-, eks-, ge-, mal-, mis-, pra-* và *re-*. Chín tiền tố đến từ *Fundamento de Esperanto* (1905); *mis-* trở thành chính thức năm 1929. Tiền tố thêm một ý nghĩa cố định và không bao giờ đổi loại từ: *fermi* “đóng” → *malfermi* “mở”.

Tiền tố là một phần của [cấu tạo từ](https://esperantopedia.org/vi/ngu-phap/tao-tu/) trong tiếng Esperanto. Phần còn lại, 31 [hậu tố](https://esperantopedia.org/vi/ngu-phap/hau-to/), đứng sau gốc từ.

## 10 tiền tố chính thức

| Tiền tố | Ý nghĩa | Ví dụ | Dịch nghĩa |
|---|---|---|---|
| *bo-* | quan hệ thông gia | *bopatro, bofrato, bofilino* | “bố vợ/bố chồng, anh/em rể hoặc anh/em của vợ/chồng, con dâu” |
| *ĉef-* | chính, đứng đầu | *ĉefurbo, ĉefministro* | “thủ đô, thủ tướng” |
| *dis-* | tản ra, theo mọi hướng | *disĵeti, disdoni* | “rải ra, phát đi” |
| *ek-* | hành động bất chợt hoặc bắt đầu | *ekdormi, ekridi, ekvidi* | “ngủ thiếp đi, bật cười, chợt thấy” |
| *eks-* | cũ, trước đây | *eksedzo, eksreĝo* | “chồng cũ, cựu vương” |
| *ge-* | cả hai giới cùng nhau | *gepatroj, gefratoj, geedzoj* | “cha mẹ, anh chị em, vợ chồng” |
| *mal-* | trái nghĩa hoàn toàn | *malbona, malgranda, malfermi* | “xấu, nhỏ, mở” |
| *mis-* | sai, nhầm | *miskompreni, misuzi, miskalkuli* | “hiểu lầm, dùng sai, tính sai” |
| *pra-* | nguyên thủy; xa hơn một thế hệ | *praavo, praarbaro* | “cụ ông, rừng nguyên sinh” |
| *re-* | lại; trở về | *relegi, reveni, redoni* | “đọc lại, quay lại, trả lại” |

Các nguồn đếm hơi khác nhau. PMEG và lernu liệt kê mười tiền tố trên. Wikipedia tiếng Anh liệt kê *fi-* thay cho *ĉef-*, còn bản tổng quan về phụ tố của nhóm biên tập ReVo lên đến 12 khi thêm cả *fi-* lẫn giới từ *trans-*. PMEG coi *fi* là thán từ chính thức, cũng được dùng như tiền tố (*fihomo* “kẻ đê tiện”), còn *trans-* là giới từ. Trang này theo PMEG: mười.

malbona = xấu | bon = tốt | ferm = đóng | leg = đọc
ekdormi = ngủ thiếp đi | dorm = ngủ
bopatrino = mẹ vợ/mẹ chồng | patr = cha

## Mal-: nghĩa trái ngược

*Mal-* tạo ra **nghĩa trái ngược hoàn toàn** của một từ (PMEG). Một gốc từ cộng *mal-* bao quát cả hai đầu của một thang nghĩa, nên bạn chỉ cần học một gốc thay vì hai. Nó dùng được với mọi loại từ:

| Loại từ | Từ gốc | Với *mal-* |
|---|---|---|
| Tính từ | *bona* “tốt”, *granda* “to”, *varma* “ấm” | *malbona* “xấu”, *malgranda* “nhỏ”, *malvarma* “lạnh” |
| Động từ | *fermi* “đóng”, *helpi* “giúp”, *ami* “yêu” | *malfermi* “mở”, *malhelpi* “cản trở”, *malami* “ghét” |
| Danh từ | *amiko* “bạn”, *lumo* “ánh sáng”, *ordo* “trật tự” | *malamiko* “kẻ thù”, *mallumo* “bóng tối”, *malordo* “sự lộn xộn” |
| Trạng từ, tiểu từ | *pli* “hơn”, *plej* “nhất”, *supre* “ở trên” | *malpli* “kém hơn”, *malplej* “ít nhất”, *malsupre* “ở dưới” |
| Giới từ | *antaŭ* “phía trước” | *malantaŭ* “phía sau” |

Đứng riêng, *mal-* cũng là một gốc từ: *malo* “điều trái ngược”, *male* “ngược lại”.

### Mal- và ne-

*Ne* chỉ có nghĩa là “không”; *mal-* có nghĩa là trái ngược. *Malagrabla* là “khó chịu”, còn *neagrabla* là “không dễ chịu” – không dễ chịu mà cũng chưa hẳn khó chịu. PMEG nêu cặp *mallaŭdi* “chỉ trích” và *ne laŭdi* “không khen”.

### Những chỗ mal- không dùng được

*Mal-* chỉ dùng khi có một nghĩa trái ngược thật sự. Nhiều cặp từ dùng hai gốc riêng: *tago – nokto* “ngày – đêm”, *komenci – fini* “bắt đầu – kết thúc”, *nigra – blanka* “đen – trắng” (PMEG). Một số người dùng gốc riêng như *kurta* thay cho *mallonga* “ngắn”, nhưng cách này vẫn ít phổ biến hơn nhiều so với dạng *mal-*. Một [từ điển](https://esperantopedia.org/vi/tu-dien/) tốt sẽ cho biết cặp nào tồn tại.

## Ghi chú về các tiền tố còn lại

- **ek-** đi với [động từ](https://esperantopedia.org/vi/ngu-phap/dong-tu/) và có hai nghĩa: sự bắt đầu của hành động (*ekdormi* “ngủ thiếp đi”) và hành động bất chợt, ngắn (*ekkrii* “kêu lên”). Đứng riêng: *eki* “bắt đầu”.
- **re-** nghĩa là “lại” (*relegi* “đọc lại”) hoặc “trở về” (*reveni* “quay về”). Đứng riêng: *ree* “lần nữa”.
- **ge-** thường ở số nhiều: *gepatroj* “cha mẹ”, *geedzoj* “vợ chồng”. Dạng số ít *gepatro* “bậc cha mẹ” là cách dùng mới hơn, còn mang tính thử nghiệm (PMEG). Khác tiếng Việt, số nhiều trong tiếng Esperanto phải có đuôi -j.
- **bo-** không bao giờ đứng một mình: *bopatrino* “mẹ vợ/mẹ chồng”, *bofilo* “con rể”.
- **pra-** lùi về thời gian: *praavo* “cụ ông”, *prapraavo* “kỵ ông”, *praulo* “tổ tiên”.
- **eks-** chỉ vai trò trước đây: *eksedzino* “vợ cũ”. Đứng riêng: *eksa* “cũ”, *eksiĝi* “từ chức”.
- **mis-** thêm ý sai lầm mà không đảo nghĩa: *misdirekti* “chỉ sai hướng”. So sánh *mal-*, tiền tố đảo hẳn nghĩa.
- **ĉef-** cũng là một gốc từ thông thường: *ĉefo* “sếp”, *ĉefa* “chính”.
- **dis-** làm mọi thứ tản ra: *disiĝi* “chia tay, tản ra”.

## Giới từ và các từ khác dùng như tiền tố

Nhiều từ chính thức hoạt động như tiền tố mà không được tính là tiền tố. [Giới từ](https://esperantopedia.org/vi/ngu-phap/gioi-tu/) là nhóm lớn nhất: *alveni* “đến nơi”, *eliri* “đi ra”, *kunlabori* “hợp tác”, *senhejma* “vô gia cư”. Ngoài ra còn có *ne-* (*nekredebla* “không thể tin được”), *for-* (*foriri* “đi khỏi”), *mem-* (*memstara* “độc lập”) và gốc từ *vic-* (*vicprezidanto* “phó chủ tịch”).

## Các tiền tố không chính thức

Những tiền tố này **không phải phụ tố chính thức**. Chúng không đến từ *Fundamento* cũng không từ quyết định nào của Viện Hàn lâm, nên bạn vẫn nói giỏi tiếng Esperanto mà không cần chúng. Các từ tạo bằng chúng vẫn phổ biến trong khoa học, kỹ thuật và đời sống, và nhiều từ có trong các từ điển như ReVo và PIV. PMEG mô tả 29 tiền tố trong số đó và trình bày riêng 24 tiền tố đơn vị SI.

Phần lớn là tiền tố quốc tế. Dùng chúng trong những từ đã có ở các ngôn ngữ khác, như *ultrasono* “siêu âm”, là ổn. PMEG khuyên không tự đặt từ mới bằng chúng khi một thành tố Esperanto làm được việc đó: *kontraŭ-*, *super-*, *sub-*, *antaŭ-* hoặc *ĉef-*. PMEG cũng lưu ý sáu tiền tố không có trong từ điển PIV: *afro-, aŭdio-, aŭto-, eŭro-, stif-, video-*.

| Tiền tố | Ý nghĩa | Ví dụ | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| *afro-* | thuộc châu Phi | *afroamerikano* “người Mỹ gốc Phi” | Hầu như không dùng. |
| *anti-* | chống lại, đối nghịch | *antifaŝisto* “người chống phát xít”, *antimaterio* “phản vật chất” | Thường nên dùng *kontraŭ-*, nhưng thuật ngữ kỹ thuật như *antimaterio* được chấp nhận. |
| *arĥi-, arki-* | đứng đầu, cao nhất | *arĥiduko* “đại công tước” | Chỉ dùng khi đã có từ quốc tế với *arĥi-*. Nếu không, dùng *ĉef-*. “Tổng giám mục” là *ĉefepiskopo*: ReVo đánh dấu *arĥiepiskopo* là nên tránh. |
| *aŭdio-* | kỹ thuật âm thanh | *aŭdiodisko* “đĩa âm thanh” | PMEG ưu tiên gốc *aŭdi-*. |
| *aŭto-* | tự, của chính mình | *aŭtodidakto* “người tự học” | Tránh dùng cho nghĩa “tự động”: dễ nhầm với *aŭto* “ô tô”. Hãy nói *aŭtomata*. |
| *bio-* | sự sống, sinh vật | *biografio* “tiểu sử”, *biodiverseco* “đa dạng sinh học” | Ngày càng được xem là tiền tố thật sự. Nhiều từ *bio-* cũng là gốc đơn. |
| *des-* | loại bỏ, hoàn tác | *desinfekti* “khử trùng”, *desherbi* “nhổ cỏ” | Được đề xuất nhưng ít dùng. PMEG ưu tiên *mal-* hoặc *sen-…-ig-*. Không phải tiểu từ *des* trong *ju pli … des pli …* “càng … càng …”. |
| *eko-* | thuộc sinh thái | *ekosistemo* “hệ sinh thái”, *ekoturismo* “du lịch sinh thái” | Đang được dùng. Là dạng rút gọn của *ekologia*. |
| *eŭro-* | thuộc châu Âu | *Eŭrovizio* “Eurovision” | Không khuyến khích: dễ nhầm với *eŭro* “đồng euro”. Dùng *Eŭrop-*. |
| *hiper-* | quá mức, vượt | *hiperacideco* “tăng độ axit” | Khoa học. *Super-* hoặc *tro* thường rõ hơn. |
| *infra-* | bên dưới | *infrasono* “hạ âm” | Thường dùng *sub-*. Hãy nói *transruĝa*, không phải *infraruĝa*, cho “hồng ngoại”. |
| *ko-* | phần bù (toán học) | *kosinuso* “cosin” | Chỉ là tiền tố thật trong toán học. *Kooperativo* “hợp tác xã” và các từ tương tự là gốc đơn. |
| *kver-* | ngang | *kversekco* “mặt cắt ngang” | Kỹ thuật. Từ thông dụng là *transversa*. |
| *makro-* | quy mô lớn, khổng lồ | *makromolekulo* “đại phân tử” | Khoa học. So sánh *mikro-*. |
| *meta-* | về chính nó, cao hơn một cấp | *metalingvo* “siêu ngôn ngữ”, *metapoezio* “thơ về thơ” | Khoa học và nghệ thuật. *Metafiziko* “siêu hình học” là từ riêng, không phải “vật lý về vật lý”. |
| *mikro-* | rất nhỏ | *mikrofilmo* “vi phim”, *mikroorganismo* “vi sinh vật” | Cũng là tiền tố SI (xem bảng bên dưới). |
| *mini-* | rất nhỏ, rất ngắn | *minijupo* “váy ngắn”, *minigolfo* “golf mini” | Dùng khi đã có từ quốc tế. Cách của Esperanto là *-et-*. |
| *mono-* | một, đơn | *monorelo* “đường ray đơn” | Dễ nhầm với *mono* “tiền”. PMEG ưu tiên *unu-*: *unurelo*. |
| *pre-* | trước | *prefaco* “lời tựa”, *prelego* “bài giảng” | Đây là những gốc đơn đã quen dùng. Với từ mới hãy dùng *antaŭ-*. |
| *proto-* | đầu tiên, nguyên mẫu | *prototipo* “nguyên mẫu” | Khoa học và kỹ thuật. |
| *pseŭdo-* | giả | *pseŭdonimo* “bút danh” | Zamenhof thường dùng nó như tiền tố thật. PMEG ưu tiên *ŝajn-*, *kvazaŭ-* hoặc *kaŝ-*. |
| *retro-* | ngược về sau | *retroiri* “đi lùi”, *retroaktiva* “có hiệu lực hồi tố” | Khá phổ biến. Rõ hơn *re-*, vốn có hai nghĩa. |
| *san-* | thánh | *Sanfrancisko* “San Francisco” | Chỉ dùng trong địa danh. PMEG khuyên dùng *Sankta* hoặc dạng gốc, không pha trộn như *Sandomingo*. |
| *semi-, hemi-* | một nửa | *semicirklo* “nửa hình tròn”, *hemisfero* “bán cầu” | Khá phổ biến khi đã có từ quốc tế. PMEG ưu tiên *duon-*. |
| *stif-* | quan hệ kế (họ hàng) | – | Được đề xuất thay cho *duon-* hoặc *vic-* trong vài từ chỉ họ hàng. Hầu như không dùng. |
| *tele-* | xa, từ khoảng cách | *televidi* “xem truyền hình”, *telekomuniki* “liên lạc từ xa” | PMEG: rất cần trong thế giới hiện đại, nên dùng thoải mái. |
| *termo-* | nhiệt | *termometro* “nhiệt kế”, *termostato* “bộ điều nhiệt” | Với từ mới PMEG khuyên dùng *varm-*, để tránh nhầm với *termo* “thuật ngữ”. |
| *ultra-* | cực độ, vượt quá | *ultrasono* “siêu âm”, *ultraviola* “tử ngoại” | Kỹ thuật. Với từ mới PMEG khuyên dùng *trans-* hoặc *ekstrem-*. |
| *video-* | kỹ thuật video | *videofilmo* “phim video” | PMEG ưu tiên gốc *vide-*. |

### Tiền tố đơn vị SI

PMEG liệt kê 24 tiền tố cho đơn vị đo lường. Chúng theo hệ SI quốc tế và chỉ đứng trước tên đơn vị: *kilo-* + *metro* → *kilometro* “ki-lô-mét”. Một số từ tạo ra đã là gốc từ chính thức, và PMEG khuyên không tạo từ riêng của Esperanto bằng các tiền tố này.

| Tiền tố | Hệ số | Tên quốc tế | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| *kveta-* | 10³⁰ | quetta- | *kvetagramo* “quettagram” |
| *rona-* | 10²⁷ | ronna- | *ronagramo* “ronnagram” |
| *jota-* | 10²⁴ | yotta- | *jotagramo* “yottagram” |
| *zeta-* | 10²¹ | zetta- | *zetagramo* “zettagram” |
| *eksa-* | 10¹⁸ | exa- | *eksagramo* “exagram” |
| *peta-* | 10¹⁵ | peta- | *petagramo* “petagram” |
| *tera-* | 10¹² | tera- | *teragramo* “teragram” |
| *giga-* | 10⁹ | giga- | *gigaherco* “gigahertz” |
| *mega-* | 10⁶ | mega- | *megavato* “megawatt” |
| *kilo-* | 10³ | kilo- | *kilogramo* “ki-lô-gam” |
| *hekto-* | 10² | hecto- | *hektolitro* “héc-tô-lít” |
| *deka-* | 10¹ | deca- | *dekametro* “đề-ca-mét” |
| *deci-* | 10⁻¹ | deci- | *decilitro* “đề-xi-lít” |
| *centi-* | 10⁻² | centi- | *centimetro* “xen-ti-mét” |
| *mili-* | 10⁻³ | milli- | *milimetro* “mi-li-mét” |
| *mikro-* | 10⁻⁶ | micro- | *mikrometro* “micromet” |
| *nano-* | 10⁻⁹ | nano- | *nanosekundo* “nano giây” |
| *piko-* | 10⁻¹² | pico- | *pikosekundo* “pico giây” |
| *femto-* | 10⁻¹⁵ | femto- | *femtosekundo* “femto giây” |
| *ato-* | 10⁻¹⁸ | atto- | *atosekundo* “atto giây” |
| *zepto-* | 10⁻²¹ | zepto- | *zeptosekundo* “zepto giây” |
| *jokto-* | 10⁻²⁴ | yocto- | *joktosekundo* “yocto giây” |
| *ronto-* | 10⁻²⁷ | ronto- | *rontosekundo* “ronto giây” |
| *kvekto-* | 10⁻³⁰ | quecto- | *kvektosekundo* “quecto giây” |

Các ví dụ là sự kết hợp thông thường của tiền tố với tên đơn vị. PMEG nêu *kilo-, hekto-, deci-, centi-* và *mili-* là năm tiền tố thường gặp nhất. Bốn tiền tố mới nhất (*kveta-, rona-, ronto-, kvekto-*, được thêm vào SI năm 2022) hầu như chưa được dùng.

Cần cẩn thận với hai cặp dễ lẫn. *Eksa-* (10¹⁸) không phải *eks-* “cũ”, và *mikro-* cũng là tiền tố chung chỉ “rất nhỏ” trong danh sách ở trên.

## Ví dụ trong câu

- *La butiko malfermiĝas je la naŭa.* – “Cửa hàng mở cửa lúc chín giờ.”
- *Bonvolu ne miskompreni min.* – “Xin đừng hiểu lầm tôi.”
- *Miaj gepatroj loĝas en Varsovio.* – “Bố mẹ tôi sống ở Warszawa.”
- *Post la koncerto la homoj disiris.* – “Sau buổi hòa nhạc, mọi người tản đi.”
- *Subite la bebo ekploris.* – “Đột nhiên em bé bật khóc.”
- *Mi relegis la leteron antaŭ ol respondi.* – “Tôi đọc lại lá thư trước khi trả lời.”
- *Mia bopatrino kuiras tre bone.* – “Mẹ vợ tôi nấu ăn rất ngon.”
- *Ŝi estas la ĉefkuiristo de la restoracio.* – “Cô ấy là bếp trưởng của nhà hàng.”
- *Niaj prapatroj vivis tute alie.* – “Tổ tiên chúng ta sống hoàn toàn khác.”

## Câu hỏi thường gặp

### Tiếng Esperanto có bao nhiêu tiền tố?
Mười tiền tố chính thức: *bo-, ĉef-, dis-, ek-, eks-, ge-, mal-, mis-, pra-, re-*. Một số nguồn liệt kê *fi-* thay cho *ĉef-*, và nhiều giới từ cũng hoạt động như tiền tố. PMEG còn mô tả 29 tiền tố không chính thức và 24 tiền tố đơn vị SI.

### Mal- có nghĩa gì trong tiếng Esperanto?
*Mal-* biến một từ thành từ trái nghĩa hoàn toàn của nó: *bona* “tốt” → *malbona* “xấu”, *fermi* “đóng” → *malfermi* “mở”.

### Mal- và ne- khác nhau thế nào?
*Ne* chỉ phủ định: *neagrabla* là “không dễ chịu”. *Mal-* nêu nghĩa trái ngược: *malagrabla* là “khó chịu”.

### Tiền tố có thể dùng như một từ riêng không?
Có. Phần lớn tiền tố nhận đuôi như mọi gốc từ: *eksa* “cũ”, *ree* “lần nữa”, *malo* “điều trái ngược”, *eki* “bắt đầu”.

### Tiền tố nào được thêm sau năm 1905?
Chỉ có *mis-*, trở thành chính thức năm 1929. Tất cả các tiền tố còn lại đều đến từ Fundamento.

### Kilo-, mega- và mili- có phải tiền tố chính thức của tiếng Esperanto không?
Không, nhưng đó là cách được chấp nhận để gọi bội số của đơn vị. Chúng chỉ đứng trước tên đơn vị (*kilometro* “ki-lô-mét”, *megavato* “megawatt”, *milimetro* “mi-li-mét”), theo hệ SI quốc tế.

### Tiền tố không chính thức nào dùng nhiều nhất?
Trong nhóm tiền tố chung, PMEG nhận xét *tele-* (*televidi* “xem truyền hình”) rất cần thiết. *Eko-*, *bio-*, *retro-* và *mini-* cũng phổ biến. Với đơn vị đo, thường gặp nhất là *kilo-, hekto-, deci-, centi-* và *mili-*.

## Nguồn

- [PMEG – Prefixes (list of ten)](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/prefiksoj/index.html)
- [PMEG – MAL](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/prefiksoj/mal.html)
- [PMEG – MIS (official since 1929)](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/prefiksoj/mis.html)
- [PMEG – Afiksecaj elementoj (words used like affixes)](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/afiksecaj_elementoj/index.html)
- [PMEG – Unofficial affixes](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/neoficialaj_afiksoj/index.html)
- [PMEG – Unofficial prefixes (list of 29)](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/neoficialaj_afiksoj/prefiksoj/index.html)
- [PMEG – International affixes (SI unit prefixes)](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/neoficialaj_afiksoj/internaciaj.html)
- [PMEG – Other affix-like words (fi)](https://bertilow.com/pmeg/vortfarado/afiksoj/afiksecaj_elementoj/aliaj_vortetoj.html)
- [ReVo team – Official and unofficial affixes](https://revuloj.github.io/temoj/afiksoj.html)
- [ReVo – kilo-](https://reta-vortaro.de/revo/art/kilo.html)
- [Akademio de Esperanto – Akademia Vortaro, explanations (MIS 1929)](https://www.akademio-de-esperanto.org/akademia_vortaro/klarigoj.html)
- [Universala Vortaro (Fundamento)](https://www.akademio-de-esperanto.org/fundamento/universala_vortaro.html)
- [lernu – Prefiksoj](https://lernu.net/gramatiko/prefiksoj)
- [Wikipedia – Esperanto vocabulary](https://en.wikipedia.org/wiki/Esperanto_vocabulary)