# Lịch sử Esperanto (Quốc tế ngữ): từ 1887 đến nay

Source: https://esperantopedia.org/vi/ve-esperanto/lich-su/
Language: vi
Updated: 2026-11-05

> Esperanto được công bố ở Warszawa ngày 26 tháng 7 năm 1887. Lịch sử từ đại hội 1905, qua lệnh cấm của Đức Quốc xã và Liên Xô, đến UNESCO và Duolingo.

**Ludwik Lejzer Zamenhof**, một bác sĩ nhãn khoa người Białystok, công bố Esperanto ngày **26 tháng 7 năm 1887** ở Warszawa, trong một cuốn sách mỏng bằng tiếng Nga mà ngày nay gọi là *Unua Libro* (“Cuốn sách thứ nhất”). Chưa đầy hai thập kỷ sau, nó đã lan khắp châu Âu và xa hơn nữa. Đại hội Esperanto Thế giới đầu tiên họp năm 1905 và Hiệp hội Esperanto Thế giới được thành lập năm 1908. Phong trào đã sống sót qua sự đàn áp của Đức Quốc xã và Liên Xô, nhận được sự ủng hộ của UNESCO năm 1954 và 1985, và tìm thấy một thế hệ mới trên mạng sau năm 2000.

## Esperanto bắt đầu như thế nào?

Zamenhof lớn lên ở Białystok, một thành phố của người Ba Lan, Nga, Đức và Do Thái, những người thường nghi kỵ lẫn nhau. Ông tin rằng một ngôn ngữ thứ hai trung lập, dễ học có thể làm giảm sự thù địch như vậy. Khi còn là thiếu niên ở Warszawa, ông làm việc với một dự án ngôn ngữ, *Lingwe uniwersala*, và giới thiệu nó với bạn học trong một buổi tiệc ngày **17 tháng 12 năm 1878**.

Ông dành chín năm tiếp theo để sửa đổi và thử nghiệm nó, chủ yếu bằng cách dịch văn học. Về cuộc đời đằng sau ngôn ngữ này, xem [L. L. Zamenhof](https://esperantopedia.org/vi/ve-esperanto/zamenhof/).

## Unua Libro là gì?

*Unua Libro* là giáo trình Esperanto đầu tiên. Nhà kiểm duyệt Nga cho phép bán nó vào ngày 14 tháng 7 năm 1887 theo lịch Julius mà Đế quốc Nga khi đó sử dụng – tức **26 tháng 7 năm 1887** theo lịch ngày nay, hiện được lấy làm Ngày Esperanto. Sách được Chaim Kelter in ở Warszawa và được trả bằng của hồi môn của vị hôn thê của Zamenhof, Klara Silbernik.

Cuốn sách được viết bằng tiếng Nga và ký bằng bút danh *Doktoro Esperanto* – “Bác sĩ Người Hy Vọng”. Độc giả sớm gọi chính ngôn ngữ là “Esperanto”; tên Zamenhof tự đặt cho nó là *Lingvo Internacia*, “Ngôn ngữ Quốc tế”. Các ấn bản tiếng Ba Lan, Đức và Pháp theo sau trong năm 1887, và bản dịch tiếng Anh của Richard Geoghegan năm 1889. Cuốn sách chứa một ngữ pháp 16 quy tắc – xem [16 quy tắc](https://esperantopedia.org/vi/ngu-phap/16-quy-tac/).

Ở Việt Nam, Esperanto thường được gọi là “Quốc tế ngữ”, nghĩa đen là “ngôn ngữ quốc tế” – trùng với tên gọi ban đầu *Lingvo Internacia* mà Zamenhof đặt cho ngôn ngữ của mình.

## Ngôn ngữ lan rộng thế nào trước năm 1905?

Lúc đầu chậm, rồi nhanh. Năm 1888, Zamenhof xuất bản *Dua Libro* (“Cuốn sách thứ hai”), và câu lạc bộ ngôn ngữ thế giới ở Nürnberg, Đức – cho đến lúc đó dành cho ngôn ngữ đối thủ Volapük – chuyển sang Esperanto. Ngày 1 tháng 9 năm 1889, cũng thành phố này cho ra tạp chí Esperanto đầu tiên, *La Esperantisto*.

Năm 1894, Zamenhof đưa một loạt cải cách triệt để ra cho độc giả của tạp chí bỏ phiếu, và họ bác bỏ. Năm 1895, *La Esperantisto* đăng bản dịch một văn bản của Lev Tolstoy, và các nhà kiểm duyệt Nga cấm tạp chí. Phần lớn người đặt mua sống ở Nga nên nó đóng cửa; một tạp chí mới, *Lingvo Internacia*, thay thế nó ở Thụy Điển vào tháng 12 năm 1895.

Sau năm 1900, Pháp trở thành trung tâm tăng trưởng, với sự ủng hộ của các nhà khoa học, giáo viên và các nhà xuất bản như Hachette.

## Chuyện gì đã xảy ra tại Đại hội Thế giới đầu tiên năm 1905?

Vào **tháng 8 năm 1905**, **688 người từ khoảng 20 quốc gia** họp ở Boulogne-sur-Mer, Pháp, cho [Đại hội Esperanto Thế giới](https://esperantopedia.org/vi/ve-esperanto/dai-hoi-the-gioi/) đầu tiên. Họ thấy mình có thể trò chuyện, tranh luận và tổ chức cả một đại hội bằng Esperanto mà không cần phiên dịch.

Đại hội thông qua **Tuyên ngôn Boulogne**. Tuyên ngôn biến *Fundamento de Esperanto* (1905) – ngữ pháp, bài tập và từ điển cơ bản của Zamenhof – thành nền tảng ràng buộc của ngôn ngữ, mà không ai được thay đổi. Từ và dạng mới có thể được thêm vào, nhưng phần cốt lõi giữ cố định. Sự ổn định này là một lý do khiến Esperanto sống lâu hơn các đối thủ. Đại hội cũng lập Ủy ban Ngôn ngữ, đến năm 1948 trở thành Viện Hàn lâm Esperanto ngày nay.

**Vốn từ chính thức đã lớn lên như thế nào** Reta Vortaro đánh dấu 5.328 gốc từ là chính thức: 2.756 gốc từ Fundamento (1905), 2.569 gốc được bổ sung qua mười Phụ lục chính thức từ 1909 đến 2023, và 3 gốc do các quyết định riêng lẻ của Viện Hàn lâm. Trạng thái chính thức của các gốc từ: ký hiệu trong Reta Vortaro; năm: Akademio de Esperanto; thứ tự từ: tần suất trong Tatoeba.

Biểu đồ đếm các gốc từ được đánh dấu là chính thức trong từ điển ReVo. Viện Hàn lâm đếm “thành tố” – gốc từ, phụ tố, từ nhỏ và 11 đuôi – và được khoảng 5.373; xem [Esperanto chính thức](https://esperantopedia.org/vi/ve-esperanto/esperanto-chinh-thuc/).

## Phong trào phát triển thế nào trước Thế chiến thứ nhất?

Vào **tháng 10 năm 1907**, một ủy ban của Đoàn Đại biểu Thúc đẩy Việc Chấp nhận một Ngôn ngữ Phụ trợ Quốc tế họp ở Paris và ủng hộ một Esperanto cải cách gọi là **Ido**. Tác giả của nó, người ký tên là “Ido”, được tiết lộ năm 1908 là Louis de Beaufront, cho đến lúc đó là một người Esperanto hàng đầu; các sử gia sau này chủ yếu coi dự án là công trình của Louis Couturat. Cuộc chia rẽ lấy đi một số lãnh đạo, nhưng phần lớn người nói ở lại với Esperanto.

Ngày **28 tháng 4 năm 1908**, nhà báo trẻ người Thụy Sĩ Hector Hodler, giáo viên người Pháp Théophile Rousseau và một số người khác thành lập **Hiệp hội Esperanto Thế giới** (UEA) ở Genève. Hai năm sau, năm 1910, Đại hội Thế giới lần đầu tiên vượt Đại Tây Dương, đến Washington, D.C. Zamenhof được đề cử giải Nobel Hòa bình 14 lần từ 1907 đến 1917, bắt đầu bằng đề cử của 12 nghị sĩ Anh. Đại hội dự kiến ở Paris năm 1914 bị hủy khi chiến tranh nổ ra. Zamenhof qua đời ở Warszawa ngày **14 tháng 4 năm 1917**, trong thời kỳ Đức chiếm đóng.

## Hội Quốc Liên có xem xét Esperanto không?

Có. Từ tháng 12 năm 1920, các phái đoàn do Iran dẫn đầu đề nghị Hội Quốc Liên khuyến nghị Esperanto. Đại biểu Pháp, Gabriel Hanotaux, phản đối ngay từ đề nghị đầu tiên vào tháng 12 năm 1920, coi nó là mối đe dọa đối với tiếng Pháp như ngôn ngữ ngoại giao. Phó tổng thư ký của Hội, **Nitobe Inazō**, dự Đại hội Thế giới 1921 ở Praha với tư cách đại biểu và có báo cáo tích cực.

Một báo cáo của Hội, *Esperanto as an International Auxiliary Language*, được đưa đến Khóa họp Đại hội đồng thứ Ba năm 1922, nơi thông qua nó nhưng chuyển vấn đề trường học cho một ủy ban; ủy ban đó từ chối vào năm 1923. Pháp đã cấm Esperanto khỏi các trường công từ tháng 6 năm 1922: giáo viên được dặn không được quảng bá nó, và trường học không được cho mượn cơ sở để mở các khóa Esperanto. Dù vậy, những năm 1920 vẫn là đỉnh cao: tạp chí mới, đại hội 1923 ở Nürnberg với 4.963 người tham dự (kỷ lục cho đến 1987), hội của người lao động SAT (thành lập 1921) và, từ 1927, Ngày Sách Esperanto vào 15 tháng 12.

## Vì sao Esperanto bị đàn áp?

Các chế độ toàn trị coi một ngôn ngữ quốc tế là mối đe dọa. Cuốn lịch sử chuẩn về cuộc đàn áp này, của Ulrich Lins, có tên *La danĝera lingvo* – “Ngôn ngữ nguy hiểm”.

- **Đức Quốc xã.** Hitler công kích Esperanto trong *Mein Kampf* như công cụ của một âm mưu thế giới của người Do Thái. Các nhóm Esperanto của công nhân bị cấm năm 1933, và vào **tháng 6 năm 1936** cảnh sát chính trị giải tán mọi tổ chức Esperanto còn lại. Cả ba người con của Zamenhof đều bị sát hại trong Holocaust: Adam bị bắn ở Palmiry tháng 1 năm 1940, còn Zofia và Lidia bị giết ở Treblinka năm 1942.
- **Liên Xô.** Ban đầu Esperanto được dung thứ và thậm chí khuyến khích, và năm 1921 một Liên minh Esperanto Xô viết được chính thức công nhận đã ra đời. Trong các cuộc thanh trừng của Stalin, người đứng đầu nó, **Ernest Drezen**, bị bắt tháng 4 năm 1937 và bị bắn ngày 27 tháng 10 năm 1937. Hoạt động Esperanto thực tế không thể có từ 1937 đến 1956.

## UNESCO đã quyết định gì về Esperanto?

Ngày **10 tháng 12 năm 1954**, Đại hội đồng UNESCO ở Montevideo thông qua **nghị quyết IV.1.4.422–4224**. Nghị quyết ghi nhận những kết quả mà Esperanto đạt được trong trao đổi trí tuệ quốc tế và trong việc đưa các dân tộc đến gần nhau, và mở quan hệ tham vấn giữa UNESCO và UEA.

Năm **1985**, tại hội nghị ở Sofia, UNESCO thông qua nghị quyết thứ hai. Nghị quyết chúc mừng phong trào nhân dịp tròn một trăm năm sắp tới và mời các quốc gia thành viên kỷ niệm nó cũng như khuyến khích giảng dạy về vấn đề ngôn ngữ và Esperanto. Đại hội kỷ niệm ở Warszawa năm **1987** thu hút **5.946 người tham dự**, vẫn là kỷ lục.

## Esperanto thay đổi thế nào sau năm 1945?

UEA chuyển trụ sở sang **Rotterdam năm 1955**, nơi nó vẫn đặt đến nay. Esperanto hồi sinh ở Đông Âu sau 1956 và phát triển ngoài châu Âu – ở Trung Quốc, những nơi khác ở Đông Á, ở châu Mỹ Latinh và sau đó ở châu Phi. Năm 1996, Đại hội Thế giới lần thứ 81 ở Praha thông qua **Tuyên ngôn Praha**, bảy nguyên tắc của phong trào như dân chủ, quyền ngôn ngữ và đa dạng ngôn ngữ. [Các tổ chức](https://esperantopedia.org/vi/ve-esperanto/to-chuc/) hiện đại hình thành trong giai đoạn này. Năm 2012, Hà Nội đăng cai Đại hội Thế giới lần thứ 97, với 866 người tham dự.

## Internet đã thay đổi Esperanto thế nào?

Internet phù hợp với một cộng đồng phân tán. Các cột mốc chính:

- **2001** – Wikipedia tiếng Esperanto (*Vikipedio*) được thành lập; đến tháng 10 năm 2026 có khoảng 390.000 bài.
- **21 tháng 12 năm 2002** – trang khóa học miễn phí *lernu!* lên mạng.
- **22 tháng 2 năm 2012** – Google Dịch thêm Esperanto làm ngôn ngữ thứ 64.
- **28 tháng 5 năm 2015** – Duolingo ra mắt khóa Esperanto cho người nói tiếng Anh; đến tháng 3 năm 2020 có 2,8 triệu người đã bắt đầu các khóa Esperanto của nó.
- **2017** – ứng dụng Amikumu bắt đầu kết nối những người nói Esperanto ở gần nhau.

Những công cụ này đã đưa đến nhiều người học hơn bất kỳ chiến dịch nào trước đó, dù hầu hết bỏ cuộc sớm. Xem [có bao nhiêu người nói Esperanto](https://esperantopedia.org/vi/ve-esperanto/bao-nhieu-nguoi-noi/).

## Esperanto hiện nay ra sao?

Năm **2014**, Ba Lan đưa “tiếng Esperanto như một phương tiện mang văn hóa Esperanto” vào danh mục quốc gia về di sản văn hóa phi vật thể, và năm **2026** Áo đưa văn hóa Esperanto vào danh mục quốc gia của mình. Tháng 5 năm 2023, thư viện lịch sử của UEA được chuyển giao cho Thư viện Quốc gia Ba Lan.

Đại hội Thế giới đến châu Phi lần đầu tiên vào năm **2024**, ở Arusha, Tanzania. Đại hội lần thứ 110 họp ở Brno năm 2025, và lần thứ 111 ở **Graz, Áo, ngày 1–8 tháng 8 năm 2026**. UEA đã công bố Melbourne, Australia, cho năm 2027.

## Dòng thời gian của Esperanto

| Năm | Sự kiện |
|---|---|
| 1859 | Zamenhof sinh ở Białystok (15 tháng 12) |
| 1878 | Bản thảo đầu tiên, *Lingwe uniwersala*, được giới thiệu với bạn bè (17 tháng 12) |
| 1887 | *Unua Libro* xuất bản ở Warszawa (26 tháng 7) |
| 1888 | *Dua Libro*; câu lạc bộ ngôn ngữ thế giới ở Nürnberg chuyển từ Volapük |
| 1889 | Tạp chí đầu tiên, *La Esperantisto*, ở Nürnberg |
| 1894 | Đề xuất cải cách của Zamenhof bị độc giả bác bỏ |
| 1895 | *La Esperantisto* bị cấm ở Nga sau khi đăng Tolstoy |
| 1905 | Đại hội Thế giới đầu tiên, Boulogne-sur-Mer (688 người tham dự); *Fundamento de Esperanto*; Tuyên ngôn Boulogne |
| 1907 | Cuộc chia rẽ Ido ở Paris; đề cử giải Nobel Hòa bình đầu tiên cho Zamenhof |
| 1908 | Hiệp hội Esperanto Thế giới thành lập ở Genève (28 tháng 4) |
| 1914 | Đại hội Paris bị hủy vì Thế chiến thứ nhất |
| 1917 | Zamenhof qua đời ở Warszawa (14 tháng 4) |
| 1920–22 | Pháp chặn Esperanto tại Hội Quốc Liên |
| 1927 | 15 tháng 12 trở thành Ngày Sách Esperanto |
| 1936 | Đức Quốc xã giải tán mọi tổ chức Esperanto |
| 1937 | Cuộc thanh trừng của Stalin; lãnh đạo Esperanto Xô viết Ernest Drezen bị bắn |
| 1940–42 | Ba người con của Zamenhof bị sát hại trong Holocaust |
| 1948 | Ủy ban Ngôn ngữ và Viện Hàn lâm hợp nhất thành Viện Hàn lâm Esperanto |
| 1954 | Nghị quyết UNESCO ở Montevideo (10 tháng 12) |
| 1955 | Trụ sở UEA chuyển đến Rotterdam |
| 1985 | Nghị quyết UNESCO ở Sofia về dịp tròn một trăm năm |
| 1987 | Đại hội kỷ niệm ở Warszawa, 5.946 người tham dự (kỷ lục) |
| 1996 | Tuyên ngôn Praha |
| 2001 | Wikipedia tiếng Esperanto được thành lập |
| 2002 | *lernu!* ra mắt (21 tháng 12) |
| 2012 | Google Dịch thêm Esperanto (22 tháng 2) |
| 2014 | Ba Lan đưa Esperanto vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể |
| 2015 | Khóa Duolingo cho người nói tiếng Anh (28 tháng 5) |
| 2023 | Thư viện UEA chuyển giao cho Thư viện Quốc gia Ba Lan |
| 2024 | Đại hội Thế giới đầu tiên ở châu Phi (Arusha, Tanzania) |
| 2026 | Đại hội Thế giới lần thứ 111 ở Graz; Áo đưa văn hóa Esperanto vào di sản phi vật thể |

## Câu hỏi thường gặp

### Esperanto được sáng tạo khi nào?

Zamenhof làm việc với nó từ những năm 1870 và công bố vào ngày 26 tháng 7 năm 1887 ở Warszawa. Ngày đó được kỷ niệm là Ngày Esperanto.

### Vì sao Zamenhof tạo ra Esperanto?

Ông muốn có một ngôn ngữ thứ hai trung lập, dễ học, để người thuộc các dân tộc khác nhau giao tiếp với nhau bình đẳng. Ông lớn lên ở Białystok đa ngôn ngữ, nơi ông thấy rào cản ngôn ngữ nuôi dưỡng sự nghi kỵ giữa các cộng đồng.

### Esperanto đã từng bị cấm chưa?

Có. Đức Quốc xã giải tán mọi tổ chức Esperanto năm 1936, và ở Liên Xô hoạt động Esperanto bị đàn áp từ 1937 đến 1956, với các nhà Esperanto hàng đầu bị bắn. Đế quốc Nga cũng cấm tạp chí Esperanto đầu tiên năm 1895.

### Hội Quốc Liên có chấp nhận Esperanto không?

Không. Một đề nghị đầu những năm 1920 nhận được sự ủng hộ rộng rãi, nhưng Pháp chặn nó, và báo cáo năm 1922 của Hội không dẫn đến khuyến nghị nào cho trường học.

### UNESCO có công nhận Esperanto không?

UNESCO đã thông qua các nghị quyết có lợi cho Esperanto năm 1954 và 1985, và Hiệp hội Esperanto Thế giới có quan hệ tham vấn với UNESCO từ năm 1954. Esperanto không phải là ngôn ngữ chính thức của Liên Hợp Quốc.

## Nguồn

- Wikipedia, [Unua Libro](https://en.wikipedia.org/wiki/Unua_Libro), [History of Esperanto](https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_Esperanto) và [Declaration of Boulogne](https://en.wikipedia.org/wiki/Declaration_of_Boulogne); Vikipedio, [Unua Libro](https://eo.wikipedia.org/wiki/Unua_Libro) và [La Esperantisto](https://eo.wikipedia.org/wiki/La_Esperantisto)
- Hiệp hội Esperanto Thế giới, [danh sách các Đại hội Thế giới](https://uea.org/kongresoj/listo)
- Vikipedio, [1-a Universala Kongreso de Esperanto](https://eo.wikipedia.org/wiki/1-a_Universala_Kongreso_de_Esperanto)
- Giải Nobel, [kho lưu trữ đề cử: Lazarus Ludwig Zamenhof](https://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=10372)
- Các nghị quyết của UNESCO năm 1954 và 1985, [văn bản do ILEI tổng hợp](https://ilei.info/dok/rezolucioj_unesko_1954-1985.pdf); [UNESCO Records of the General Conference, 1985](https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000068427)
- Léon Bérard, thông tư tháng 6 năm 1922 về Esperanto trong trường học Pháp, in lại trong *Les Langues modernes*, tháng 7 năm 1922 ([bản quét qua Espéranto-France](https://esperanto-france.org/asso/IMG/pdf/circulaire_leon_berard.pdf))
- Wikipedia (de), [Deutscher Esperanto-Bund](https://de.wikipedia.org/wiki/Deutscher_Esperanto-Bund) (thời kỳ Quốc xã); Wikipedia, [Ernest Drezen](https://en.wikipedia.org/wiki/Ernest_Drezen)
- Ulrich Lins, *La danĝera lingvo* (Bleicher, 1988); ấn bản tiếng Anh *Dangerous Language* (Palgrave Macmillan, 2016–17)
- Narodowy Instytut Dziedzictwa, [Język esperanto jako nośnik kultury esperanckiej](https://niematerialne.nid.pl/) (2014); Ủy ban UNESCO Áo, [Esperanto culture in Austria](https://www.unesco.at/en/culture/intangible-cultural-heritage/inventory/element/esperantokultur-in-oesterreich-esperantokulturo-en-austrio) (2026)
- Google Translate Blog, [ngày 22 tháng 2 năm 2012](https://translate.googleblog.com/2012/02/tutmonda-helplingvo-por-ciuj-homoj.html)