# Esperanto và Thông linh học: vì sao người Brasil dùng nó

Source: https://esperantopedia.org/vi/ve-esperanto/thong-linh-hoc/
Language: vi
Updated: 2026-11-05

> Liên đoàn Thông linh Brasil dạy Esperanto từ năm 1912 và xuất bản sách của Kardec bằng Esperanto. Con người, sách, nhóm hoạt động, tranh luận về trung lập.

Nhiều tín đồ Thông linh học (Spiritism) ở Brasil học Esperanto vì phong trào của họ đã thúc đẩy nó hơn một thế kỷ. **Liên đoàn Thông linh Brasil** (*Federação Espírita Brasileira*, FEB) mở một khóa Esperanto miễn phí năm **1912**, lập một ban Esperanto vào cuối thập niên 1930 và xuất bản những cuốn sách cơ bản của Thông linh học bằng Esperanto. Các tín đồ coi ngôn ngữ này là công cụ cho tình huynh đệ giữa các dân tộc và là cách đưa giáo lý của mình vượt ra ngoài tiếng Bồ Đào Nha.

Mối hợp tác này là hiện tượng của Brasil. Bản thân Esperanto không có tôn giáo: từ năm 1905 phong trào đã xác định nó là một ngôn ngữ trung lập mà bất kỳ ai cũng có thể dùng cho bất kỳ mục đích nào.

## Thông linh học là gì?

Thông linh học (*Espiritismo*, còn gọi là Kardec học) là một học thuyết tôn giáo và triết học do giáo viên người Pháp **Hippolyte Léon Denizard Rivail** (1804–1869), viết dưới tên **Allan Kardec**, sáng lập. Nó bắt đầu từ việc xuất bản cuốn *The Spirits' Book* (*Le Livre des Esprits*) vào ngày **18 tháng 4 năm 1857**. Các tín đồ tin rằng linh hồn người chết có thể giao tiếp qua đồng tử, rằng con người tái sinh, và rằng lòng từ thiện là con đường dẫn đến tiến bộ đạo đức.

Học thuyết này đến Brasil vào giữa thế kỷ 19 và trở thành một tôn giáo lớn ở đó. Điều tra dân số năm 2010 đếm khoảng **3,8 triệu** tín đồ Thông linh, xấp xỉ 2% dân số. Điều tra dân số năm 2022, tính những người từ 10 tuổi trở lên, cho tỷ lệ **1,8%**, so với 2,2% trên cùng cơ sở năm 2010. Nhiều người Brasil tự nhận là Công giáo thỉnh thoảng cũng dự các buổi sinh hoạt Thông linh, nên tầm ảnh hưởng của phong trào rộng hơn điều mà điều tra dân số cho thấy.

## Thông linh học và Esperanto gặp nhau như thế nào?

Không phải qua Kardec. Ông mất năm **1869**, mười tám năm trước khi L. L. Zamenhof công bố Esperanto ở Warszawa năm **1887** (xem [lịch sử Esperanto](https://esperantopedia.org/vi/ve-esperanto/lich-su/)). Về sau các tín đồ Thông linh nối hai điều này lại qua các tác phẩm của Kardec, vốn tiên đoán nhân loại sẽ tiến tới sự thống nhất về tôn giáo và ngôn ngữ. Một thông điệp từ linh hồn đăng trên tạp chí *Revue spirite* của Kardec vào tháng 11 năm 1862 nói về một ngôn ngữ chung trong tương lai cho tất cả mọi người.

Những nhịp cầu đầu tiên được bắc vào thập niên 1900:

- Năm **1908**, nhà văn Thông linh Camilo Chaigneau xuất bản bài “Thông linh học và Esperanto”, đề xuất dùng Esperanto cho một tạp chí trung tâm của những người Thông linh và Esperanto.
- **Francisco Valdomiro Lorenz** (1872–1957), một nhà đa ngữ sinh ra ở Séc, học Esperanto khi còn thiếu niên, viết giáo trình Esperanto đầu tiên cho người Séc (1890), thư từ với Zamenhof và di cư sang Brasil năm 1891. Ông trở thành người tiên phong của cả hai phong trào ở đó.
- **Ismael Gomes Braga** (1891–1969) biến mối gắn bó này thành một chương trình bên trong FEB (xem bên dưới).

## Liên đoàn Thông linh Brasil làm gì cho Esperanto?

FEB được thành lập ở Rio de Janeiro năm **1884** và đặt tại Brasília từ năm 1984. Liên đoàn đại diện Brasil trong Hội đồng Thông linh Quốc tế và điều hành một nhà xuất bản lớn, đã in hơn 10 triệu bản sách của Kardec. Công việc Esperanto của họ có một quá trình dài:

| Năm | Cột mốc |
|---|---|
| 1897 | FEB mở hiệu sách và bắt đầu xuất bản văn học Thông linh (31 tháng 3) |
| 1912 | Một khóa Esperanto miễn phí mở tại FEB (3 tháng 5) |
| 1936–1937 | Một ban Esperanto được thành lập (các nguồn ghi một trong hai năm), do Ismael Gomes Braga lãnh đạo cho đến khi ông mất năm 1969 |
| 1944 | FEB xuất bản *Voĉoj de poetoj el la spirita mondo*, những bài thơ được đồng tử Lorenz nhận bằng Esperanto |
| 1946 | *La Libro de la Spiritoj* (*The Spirits' Book*), do Luiz da Costa Porto Carreiro Neto dịch, là cuốn đầu tiên trong các sách cơ bản của Kardec bằng Esperanto |

Ngày nay tất cả các tác phẩm chính của Kardec đều có bằng Esperanto từ FEB: *The Spirits' Book*, *The Mediums' Book*, *The Gospel According to Spiritism*, *Heaven and Hell* và *Genesis*. Liên đoàn cũng xuất bản giáo trình Esperanto và vẫn tổ chức các khóa Esperanto.

Phương pháp của Braga là làm việc trên “những đường song song”: dạy Esperanto cho các tín đồ Thông linh, và đưa Thông linh học đến những người Esperanto bằng các bản dịch tốt. Theo nhà nghiên cứu David Pardue, FEB tóm tắt chương trình của mình bằng ba chữ E – *Evangelho, Espiritismo, Esperanto* (“Phúc Âm, Thông linh học, Esperanto”), và logo của họ nhấn mạnh một chữ “e” thường.

## Ismael Gomes Braga là ai?

Braga là người tổ chức then chốt của Esperanto Thông linh ở Brasil. Sinh năm **1891** ở Ubá, Minas Gerais, ông là kế toán và nhà ngôn ngữ tự học, học Esperanto từ thời thiếu niên. Những người ngưỡng mộ gọi ông là “Zamenhof của Brasil” – xem [Zamenhof](https://esperantopedia.org/vi/ve-esperanto/zamenhof/) để biết bản gốc.

Năm 1937, ông thuyết phục chủ tịch FEB, Guillon Ribeiro, lập ban Esperanto, và ông lãnh đạo nó cho đến khi qua đời ở Rio de Janeiro năm 1969. Ông cũng viết một số tài liệu tham khảo chuẩn của Brasil về ngôn ngữ này:

- *Dicionário Português-Esperanto* (1954)
- *Dicionário Esperanto-Português* (1956)
- *Grande Dicionário Esperanto-Português* (1964)

## Chico Xavier có viết sách bằng Esperanto không?

Không trực tiếp. **Francisco Cândido “Chico” Xavier** (2 tháng 4 năm 1910 – 30 tháng 6 năm 2002), đồng tử nổi tiếng nhất Brasil, tạo ra hơn 400 cuốn sách mà các tín đồ Thông linh coi là do linh hồn truyền cho viết (“psychographed”), tất cả bằng tiếng Bồ Đào Nha. Đến năm 2010 chúng đã bán hơn 50 triệu bản, và ông dành tiền nhuận bút cho từ thiện. Hơn một chục cuốn đã được dịch sang Esperanto, trong đó có *Antaŭ du mil jaroj* (1951) và *Nia Hejmo* (*Nosso Lar*, 1959).

Tên ông gắn với Esperanto qua hai văn bản mà các tín đồ Thông linh cho là của linh hồn:

- **“Missão do Esperanto”** (“Sứ mệnh của Esperanto”), nhận vào tháng 1 năm 1940 và được cho là của người hướng dẫn tâm linh của Xavier, Emmanuel. Nó mô tả Esperanto là một bài học về tình huynh đệ, không thay thế các ngôn ngữ khác. Braga đã dịch nó sang Esperanto.
- ***O Esperanto como revelação*** (“Esperanto như một sự mặc khải”, 1976), mười thông điệp được cho là của linh hồn Lorenz, nhận sau khi ông mất. Một ấn bản song ngữ có bản dịch Esperanto *Esperanto kiel revelacio* của Benedicto Silva.

## Có cuốn sách Thông linh nào nhận trực tiếp bằng Esperanto không?

Có. Tuyển tập thơ đồng tử đầu tiên viết bằng Esperanto là ***Voĉoj de poetoj el la spirita mondo*** (“Tiếng nói của các nhà thơ từ thế giới linh hồn”), do FEB xuất bản ở Rio de Janeiro năm **1944**. Đồng tử là Lorenz, không phải Chico Xavier. Các bài thơ được cho là của các nhà văn đã khuất, trong đó có Zamenhof, nhà thơ Séc Stanislav Schulhof và nhà thơ Brasil Cruz e Sousa.

Tuyển tập thứ hai, *Mediuma poemaro*, do Porto Carreiro Neto nhận, xuất hiện năm 1972. Porto Carreiro Neto (1895–1964) là giáo sư hóa học, thành viên Viện Hàn lâm Esperanto và dịch giả của nhiều cuốn sách của Xavier.

## Ngày nay có những tổ chức Esperanto Thông linh nào?

- **Spiritisma Esperanto-Asocio** (SEA, “Hội Esperanto Thông linh”) được thành lập ở Brasil ngày 7 tháng 9 năm 2008 với tên BAES và đổi tên năm 2023. Hội thúc đẩy Esperanto trong các tín đồ Thông linh và Thông linh học qua Esperanto, tổ chức một buổi họp mặt hằng năm và xuất bản tạp chí *Konsolanto* (“Người an ủi”).
- **Hội đồng Thông linh Quốc tế** (*Conselho Espírita Internacional*), thành lập ngày 28 tháng 11 năm 1992 và đặt tại Brasília, tập hợp các tổ chức Thông linh quốc gia từ hơn 30 nước. Theo Pardue, năm 2000 hội đồng đã chọn Esperanto là một trong các ngôn ngữ làm việc và lập một ban Esperanto.
- **Spirita Eldona Societo F. V. Lorenz** (*Sociedade Editora Espírita F. V. Lorenz*), một nhà xuất bản ở Rio de Janeiro mang tên Lorenz, phát hành sách Thông linh bằng Esperanto.

Các nhóm này hoạt động bên cạnh, chứ không nằm bên trong, phong trào Esperanto chung được mô tả ở [các tổ chức Esperanto](https://esperantopedia.org/vi/ve-esperanto/to-chuc/).

## Thông linh học đóng góp bao nhiêu cho Esperanto ở Brasil?

Rất nhiều, nhưng chưa ai đo chính xác. Năm 2023, Brasil có số hội viên cá nhân của Hiệp hội Esperanto Thế giới nhiều thứ ba – 279, sau Pháp và Đức (xem [Esperanto theo quốc gia](https://esperantopedia.org/vi/ve-esperanto/cac-quoc-gia/)). Pardue, viết trên tạp chí *Esperantologio / Esperanto Studies* năm 2001, nhận thấy phần lớn sự ủng hộ cho phong trào Brasil đến từ các nhóm Thông linh.

Đóng góp này thể hiện qua các khóa học tại trung tâm Thông linh, từ điển của Braga, dòng bản dịch đều đặn và những độc giả mua sách Esperanto. Có bao nhiêu người nói Esperanto ở Brasil là tín đồ Thông linh thì vẫn chưa biết: Pardue xếp đây là một câu hỏi nghiên cứu còn bỏ ngỏ, và không có khảo sát đáng tin nào được biết đến.

## Esperanto có phải ngôn ngữ của Thông linh học không?

Không. **Tuyên ngôn Boulogne**, được thông qua tại [Đại hội Esperanto Thế giới](https://esperantopedia.org/vi/ve-esperanto/dai-hoi-the-gioi/) lần thứ nhất tháng 8 năm 1905, xác định phong trào là nỗ lực truyền bá một ngôn ngữ trung lập. Mọi ý tưởng hay hy vọng khác mà một người nói gắn với nó là chuyện “hoàn toàn riêng tư” của người đó, theo lời tuyên ngôn. Ai biết và dùng Esperanto đều được tính là người Esperanto, bất kể mục đích.

Hiệp hội Esperanto Thế giới tuyên bố hoàn toàn trung lập về tôn giáo, chính trị và quốc tịch khi thành lập năm 1908. Các nhóm Esperanto tôn giáo hợp tác với hiệp hội mà không phải là thành viên đầy đủ. Thông linh học cũng chỉ là một trong nhiều tín ngưỡng có liên hệ với Esperanto: có các hội Esperanto Công giáo (IKUE, 1910) và Tin Lành (KELI, 1911), tôn giáo Oomoto của Nhật Bản đã thúc đẩy ngôn ngữ này từ đầu thập niên 1920, và Đức tin Bahá’í khuyến khích một ngôn ngữ phụ trợ quốc tế.

Sự gần gũi này vẫn gây ra va chạm ở cả hai phía:

- **Cái nhìn từ bên ngoài.** Wikipedia tiếng Bồ Đào Nha ghi nhận rằng một số người Brasil không nói Esperanto cho rằng đó là một “ngôn ngữ Thông linh”.
- **Bên trong phong trào.** Một thành viên của danh sách thư Spirito nói với Pardue rằng những người Esperanto luôn được chào đón trong giới Thông linh, nhưng chiều ngược lại không phải lúc nào cũng đúng: một số người Esperanto chế giễu niềm tin Thông linh, nên một số tín đồ Thông linh không muốn bị nhận diện như vậy.
- **Lập trường của Thông linh học.** Các tác giả Thông linh nhìn chung chấp nhận rằng bản thân ngôn ngữ là trung lập. Điều họ trân trọng là “ý tưởng nội tại” (*interna ideo*) về tình huynh đệ của nó, mà họ thấy gần với lý tưởng của mình.

## Câu hỏi thường gặp

### Vì sao các tín đồ Thông linh lại học Esperanto?

Các lãnh đạo của họ, và những thông điệp linh hồn mà họ coi là xác thực, trình bày Esperanto như công cụ cho tình huynh đệ và để truyền bá Thông linh học khắp thế giới. Liên đoàn Thông linh Brasil đã khuyến khích nó từ năm 1912 bằng các khóa học miễn phí và sách.

### Allan Kardec có nói Esperanto không?

Không. Kardec mất năm 1869, còn Esperanto được công bố năm 1887. Về sau các tín đồ Thông linh đọc những đoạn trong sách của ông về một ngôn ngữ chung trong tương lai như là chỉ về Esperanto.

### Esperanto có phải một tôn giáo không?

Không. Esperanto là một ngôn ngữ. Tuyên ngôn Boulogne năm 1905 làm cho phong trào trung lập, và người thuộc mọi tín ngưỡng cũng như không tín ngưỡng đều dùng nó.

### Chico Xavier có nói Esperanto không?

Sách của ông được viết bằng tiếng Bồ Đào Nha; hơn một chục cuốn sau đó đã được dịch sang Esperanto. Hai văn bản ông nhận, vào năm 1940 và 1976, ca ngợi ngôn ngữ này. Cuốn sách thơ đồng tử đầu tiên bằng Esperanto (1944) đến từ một đồng tử khác, Francisco Valdomiro Lorenz.

### Tôi có thể đọc những cuốn sách Thông linh nào bằng Esperanto?

Cả năm tác phẩm chính của Kardec, nhiều sách của Chico Xavier, và thơ nguyên tác như *Voĉoj de poetoj el la spirita mondo* (1944). Phần lớn do Liên đoàn Thông linh Brasil xuất bản. Để đọc chúng, hãy bắt đầu với [khóa học Esperanto miễn phí](https://esperantopedia.org/vi/hoc/khoa-hoc/) của chúng tôi.

## Nguồn

- David Pardue, ["Uma só língua, uma só bandeira, um só pastor: Spiritism and Esperanto in Brazil"](https://web.archive.org/web/20060923050241/http://www.math.uu.se/esperanto/207pardue.pdf), *Esperantologio / Esperanto Studies* 2 (2001), pp. 11–27
- Wikipedia, [Kardecist spiritism](https://en.wikipedia.org/wiki/Kardecist_spiritism), [Brazilian Spiritist Federation](https://en.wikipedia.org/wiki/Brazilian_Spiritist_Federation), [Esperanto – Spiritism](https://en.wikipedia.org/wiki/Esperanto#Spiritism), [Esperanto – Baháʼí Faith](https://en.wikipedia.org/wiki/Esperanto#Bah%C3%A1%CA%BC%C3%AD_Faith) và [Religion in Brazil](https://en.wikipedia.org/wiki/Religion_in_Brazil)
- SBT News, ["Censo 2022: número de católicos atinge menor patamar da história; evangélicos crescem"](https://sbtnews.sbt.com.br/noticia/brasil/censo-2022-numero-de-catolicos-atinge-menor-patamar-da-historia-evangelicos-crescem), ngày 6 tháng 6 năm 2025 (điều tra dân số IBGE 2022: người theo thuyết Thông linh giảm từ 2,2% xuống 1,8% số người từ 10 tuổi trở lên)
- Wikipédia (pt), [Federação Espírita Brasileira](https://pt.wikipedia.org/wiki/Federa%C3%A7%C3%A3o_Esp%C3%ADrita_Brasileira), [Ismael Gomes Braga](https://pt.wikipedia.org/wiki/Ismael_Gomes_Braga), [Chico Xavier](https://pt.wikipedia.org/wiki/Chico_Xavier), [Francisco Valdomiro Lorenz](https://pt.wikipedia.org/wiki/Francisco_Valdomiro_Lorenz), [Religião no Brasil](https://pt.wikipedia.org/wiki/Religi%C3%A3o_no_Brasil) và [Esperanto – Espiritismo](https://pt.wikipedia.org/wiki/Esperanto#Espiritismo)
- Vikipedio, [Ismael Gomes Braga](https://eo.wikipedia.org/wiki/Ismael_Gomes_Braga), [Brazila Spiritisma Federacio](https://eo.wikipedia.org/wiki/Brazila_Spiritisma_Federacio), [Francisco Valdomiro Lorenz](https://eo.wikipedia.org/wiki/Francisco_Valdomiro_Lorenz), [Chico Xavier](https://eo.wikipedia.org/wiki/Chico_Xavier) và [Allan Kardec](https://eo.wikipedia.org/wiki/Allan_Kardec)
- Vikipedio, [Spiritisma Esperanto-Asocio](https://eo.wikipedia.org/wiki/Spiritisma_Esperanto-Asocio) và [Internacia Spiritisma Konsilantaro](https://eo.wikipedia.org/wiki/Internacia_Spiritisma_Konsilantaro); Spiritisma Esperanto-Asocio, [konsolanto.org](https://www.konsolanto.org/)
- Zêus Wantuil, *Grandes espíritas do Brasil* (Rio de Janeiro: FEB, 1969) – về *Voĉoj de poetoj el la spirita mondo*, tuyển tập thơ đồng cốt đầu tiên bằng tiếng Esperanto
- Vikipedio, [Deklaracio pri Esperanto](https://eo.wikipedia.org/wiki/Deklaracio_pri_Esperanto), [Esperantismo](https://eo.wikipedia.org/wiki/Esperantismo) và [Universala Esperanto-Asocio](https://eo.wikipedia.org/wiki/Universala_Esperanto-Asocio); Wikipedia, [Declaration of Boulogne](https://en.wikipedia.org/wiki/Declaration_of_Boulogne)