Imiesłowy w esperanto: -ant-, -int-, -ont-, -at-, -it-, -ot-

Q: Czym różni się -ata od -ita?

-Ata opisuje czynność w toku, -ita – zakończoną. La pordo estas fermata znaczy „drzwi są (właśnie) zamykane”; la pordo estas fermita – „drzwi są zamknięte”.

Q: Jak tworzy się stronę bierną w esperanto?

Użyj esti z imiesłowem biernym: La libro estas legata – „Książka jest czytana”. Wykonawcę wprowadza de (albo fare de).

Q: Czy potrzebuję czasów złożonych typu estas manĝinta?

Rzadko. Proste formy -as, -is, -os wystarczają w większości sytuacji; czasy złożone pomagają, gdy liczy się dokładna faza czynności.

Esperanto ma sześć przyrostków imiesłowowych: trzy czynne (-ant-, -int-, -ont-) i trzy bierne (-at-, -it-, -ot-). Samogłoska pokazuje fazę czynności – a trwającą, i zakończoną, o jeszcze nierozpoczętą – dokładnie jak końcówki czasowników -as, -is, -os. Litera n oznacza stronę czynną. Wszystkie sześć zawiera reguła 6 z 16 reguł Fundamento de Esperanto (1905).

Imiesłów przedstawia czynność jako cechę osoby lub rzeczy (PMEG). Z końcówkami -a, -e i -o staje się przymiotnikiem, przysłówkiem albo rzeczownikiem. Sześć przyrostków imiesłowowych liczy się osobno od 31 zwykłych przyrostków.

Sześć imiesłowów w skrócie

	Trwające (a)	Zakończone (i)	Przyszłe (o)
Czynne – robi	-ant-: leganta „czytający”	-int-: leginta „który przeczytał”	-ont-: legonta „który ma czytać”
Bierne – jest robione	-at-: legata „czytany”	-it-: legita „przeczytany”	-ot-: legota „do przeczytania”

izakończonyatrwającyoprzyszły

Z końcówkami -a, -e i -o

Przyrostek	-a (przymiotnik)	-e (przysłówek)	-o (osoba)
-ant-	leganta „czytający”	legante „czytając”	leganto „czytelnik”
-int-	leginta „który przeczytał”	leginte „przeczytawszy”	leginto „ten, kto przeczytał”
-ont-	legonta „który ma czytać”	legonte „mając zamiar czytać”	legonto „ten, kto będzie czytał”
-at-	legata „czytany”	legate „będąc czytanym”	legato „ten, kogo się czyta”
-it-	legita „przeczytany”	legite „zostawszy przeczytanym”	legito „ten, kogo przeczytano”
-ot-	legota „do przeczytania”	legote „mając zostać przeczytanym”	legoto „ten, kogo się przeczyta”

Formy na -a opisują rzeczownik i zgadzają się z nim jak każdy przymiotnik: la dormanta infano – „śpiące dziecko”; la skribitaj leteroj – „napisane listy”.

Formy na -e opisują, co podmiot zdania robi w tym samym czasie, przed główną czynnością albo po niej. Zobacz też przysłówki.

Legante, mi lernas. – „Czytając, uczę się.”
Fininte la laboron, li foriris. – „Skończywszy pracę, wyszedł.”

Formy na -o nazywają osobę: lernanto „uczeń” (ten, kto się uczy), parolanto „mówiący, mówca”, mortinto „zmarły”, kaptito „jeniec” (ten, kogo pojmano). Jednym z nich jest nazwa języka: esper·ant·o „ten, kto ma nadzieję”. Zamenhof wydał swoją pierwszą książkę w 1887 roku pod pseudonimem Doktoro Esperanto (zobacz Zamenhof).

Imiesłowy polskie a esperanckie

Polak zna część tych form z własnego języka, ale esperanto ma ich więcej:

Esperanto	Polski odpowiednik	Przykład
-anta	imiesłów przymiotnikowy czynny	leganta – „czytający”
-ata	imiesłów bierny (niedokonany)	legata – „czytany”
-ita	imiesłów bierny (dokonany)	legita – „przeczytany”
-ante	imiesłów przysłówkowy współczesny	legante – „czytając”
-inte	imiesłów przysłówkowy uprzedni	leginte – „przeczytawszy”
-inta, -onta, -ota	brak – trzeba omówić zdaniem	leginta – „który przeczytał”

Faza, nie czas zegarowy

Imiesłowy pokazują, na jakim etapie jest czynność względem czasownika głównego, a nie względem chwili obecnej (PMEG). Porównaj:

La letero estis skribata en la paŭzo. – „List był pisany w czasie przerwy.” (wciąż w toku)
La letero estis skribita en la paŭzo. – „List został napisany w czasie przerwy.” (wtedy już skończony)

Polakowi ta różnica wydaje się naturalna, bo odpowiada parze aspektów: „pisany” (niedokonany) i „napisany” (dokonany).

Czasy złożone: esti + imiesłów

Forma esti „być” z imiesłowem daje bardziej precyzyjne czasy. Zmień estas na estis, estos, estus lub estu, aby przesunąć całą formę w czasie. Czasy proste opisuje strona o czasownikach.

Esperanto	Znaczenie
Mi estas manĝinta.	„Zjadłem (jestem już po jedzeniu).”
Mi estis manĝinta, kiam li venis.	„Kiedy przyszedł, byłem już po jedzeniu.”
Mi estos manĝinta.	„Będę już po jedzeniu.”
Mi estis manĝanta.	„Jadłem (byłem w trakcie jedzenia).”
Mi estas manĝonta.	„Zaraz będę jadł.”
Mi estus manĝinta.	„Byłbym zjadł.”
La pomo estas manĝata.	„Jabłko jest jedzone.”
La pomo estas manĝita.	„Jabłko jest zjedzone.”
La pomo estos manĝita.	„Jabłko będzie zjedzone.”
La pomo estas manĝota.	„Jabłko ma zostać zjedzone.”

Stronę bierną tworzy esti z imiesłowem biernym. Wykonawcę wprowadza de: La letero estis skribita de Petro – „List został napisany przez Piotra”. Gdy de mogłoby zostać źle odczytane, jaśniejsze jest fare de.

PMEG uważa proste końcówki -as, -is, -os, -us, -u na ogół za lepsze: Mi manĝis „zjadłem, jadłem” zwykle wystarcza zamiast Mi estis manĝinta. Zamenhof nigdy nie używał form zrośniętych, takich jak manĝintas zamiast estas manĝinta. PMEG uznaje je za logiczne, ale trudne do zrozumienia; jakiś użytek mają tylko nieliczne, jak sciintus „byłby wiedział”.

Spór ata/ita

W latach 50. i na początku 60. XX wieku pisarze esperanccy spierali się o imiesłowy bierne. Jedna grupa, zwana atistoj, odczytywała samogłoski głównie jako znaczniki czasu. O domu zbudowanym dawno temu pisali La domo estis konstruata – „Dom został zbudowany”.

Druga grupa, itistoj, odczytywała je jako aspekt: -it- dla czynności zakończonej, więc La domo estis konstruita. 25 listopada 1967 roku Akademia Esperanta rozstrzygnęła, 26 głosami na 31, że imiesłowy wyrażają aspekt, i dodała, że tylko takie odczytanie odpowiada użyciu Zamenhofa.

W 1989 roku Akademia potwierdziła tę decyzję, nazywając odczytanie aspektowe starszym, bardziej literackim i fundamentalnym. Współczesne gramatyki, takie jak PMEG, opisują imiesłowy właśnie tak: trwające, zakończone, jeszcze nierozpoczęte – co dla mówiącego po polsku brzmi jak „budowany” i „zbudowany”.

Przykłady w zdaniach

La dormanta bebo ne aŭdis la bruon. – „Śpiące niemowlę nie słyszało hałasu.”
Ŝi rigardis la falantan neĝon. – „Patrzyła na padający śnieg.”
Mi trovis la perditan ŝlosilon sub la lito. – „Znalazłem zgubiony klucz pod łóżkiem.”
Ni renkontiĝos la venontan semajnon. – „Spotkamy się w przyszłym tygodniu.”
Promenante en la parko, mi renkontis malnovan amikon. – „Spacerując po parku, spotkałem starego przyjaciela.”
Manĝinte, ni iris promeni. – „Po jedzeniu poszliśmy na spacer.”
La parolanto dankis la aŭskultantojn. – „Mówca podziękował słuchaczom.”
La domo estis konstruita antaŭ cent jaroj. – „Dom został zbudowany sto lat temu.”
La ponto estas ankoraŭ konstruata. – „Most jest wciąż budowany.”

Częste pytania

Czym różni się -ata od -ita?

-Ata opisuje czynność w toku, -ita – zakończoną. La pordo estas fermata znaczy „drzwi są (właśnie) zamykane”; la pordo estas fermita – „drzwi są zamknięte”.

Jak tworzy się stronę bierną w esperanto?

Użyj esti z imiesłowem biernym: La libro estas legata – „Książka jest czytana”. Wykonawcę wprowadza de (albo fare de).

Co znaczy samo słowo „Esperanto”?

To rzeczownikowa forma imiesłowu czynnego czasu teraźniejszego od esperi „mieć nadzieję”: esper·ant·o, „ten, kto ma nadzieję”. Pochodzi od pseudonimu Zamenhofa Doktoro Esperanto (1887).

Czy potrzebuję czasów złożonych typu estas manĝinta?

Rzadko. Proste formy -as, -is, -os wystarczają w większości sytuacji; czasy złożone pomagają, gdy liczy się dokładna faza czynności.

Co znaczy imiesłów z końcówką -e?

Opisuje czynność podmiotu towarzyszącą czasownikowi głównemu, jak polskie imiesłowy na „-ąc” i „-wszy”: Fininte, li foriris – „Skończywszy, wyszedł”.

#Sześć imiesłowów w skrócie

#Z końcówkami -a, -e i -o

#Imiesłowy polskie a esperanckie

#Faza, nie czas zegarowy

#Czasy złożone: esti + imiesłów

#Spór ata/ita

#Przykłady w zdaniach

#Częste pytania

#Czym różni się -ata od -ita?

#Jak tworzy się stronę bierną w esperanto?

#Co znaczy samo słowo „Esperanto”?

#Czy potrzebuję czasów złożonych typu estas manĝinta?

#Co znaczy imiesłów z końcówką -e?

#Źródła