Nauka
Alfabet esperanto i wymowa: 28 liter po polsku
Jedna litera, jeden dźwięk, akcent na przedostatniej sylabie – po tej stronie przeczytasz na głos każde esperanckie słowo.
Alfabet esperanto ma 28 liter: 5 samogłosek (a, e, i, o, u) i 23 spółgłoski. Każda litera oznacza jeden podstawowy dźwięk, każdą się wymawia i nie ma liter niemych. Sześć liter ma daszek lub półkole – ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ, ŭ – a liter q, w, x i y w alfabecie nie ma. Dla Polaka to dobra wiadomość: pięć z tych sześciu liter to znane mu „cz”, „dż”, „ch”, „ż” i „sz”, a ŭ brzmi jak „ł”.
Wszystkie 28 liter
Nazwy liter układają się we wzór: samogłoska nazywa się sama sobą, a spółgłoska dostaje końcówkę -o (bo, co, ĉo). Polskie odpowiedniki są przybliżone; kolumna IPA pochodzi z PMEG, standardowej gramatyki opisowej.
| Litera | Nazwa | IPA | Brzmi jak (po polsku) | Przykład |
|---|---|---|---|---|
| A a | a | [a] | a w „kara” | akvo – „woda” |
| B b | bo | [b] | b w „bok” | bona – „dobry” |
| C c | co | [ts] | c w „cena” – nigdy k, s ani ć | paco – „pokój” |
| Ĉ ĉ | ĉo | [tʃ] | cz w „czas” – nie ć | ĉokolado – „czekolada” |
| D d | do | [d] | d w „dom” | domo – „dom” |
| E e | e | [e] | e w „test” | eta – „malutki” |
| F f | fo | [f] | f w „fala” | familio – „rodzina” |
| G g | go | [ɡ] | g w „góra” – zawsze twarde | granda – „duży” |
| Ĝ ĝ | ĝo | [dʒ] | dż w „dżem” | ĝardeno – „ogród” |
| H h | ho | [h] | lekki wydech, jak h w angielskim „hat” – słabszy niż polskie „h” | hundo – „pies” |
| Ĥ ĥ | ĥo | [x] | ch w „chata” | ĥoro – „chór” |
| I i | i | [i] | i w „imię” | infano – „dziecko” |
| J j | jo | [j] | j w „jak” | jes – „tak” |
| Ĵ ĵ | ĵo | [ʒ] | ż (rz) w „żaba” | ĵurnalo – „gazeta” |
| K k | ko | [k] | k w „kot” | kato – „kot” |
| L l | lo | [l] | l w „las” – nie ł | lingvo – „język” |
| M m | mo | [m] | m w „mama” | mano – „ręka” |
| N n | no | [n] | n w „noc” – nie ń | nokto – „noc” |
| O o | o | [o] | o w „oko” | ovo – „jajko” |
| P p | po | [p] | p w „pan” | pano – „chleb” |
| R r | ro | [r] | r w „rok” – drżące, jak po polsku | rozo – „róża” |
| S s | so | [s] | s w „sok” – nigdy z ani ś | suno – „słońce” |
| Ŝ ŝ | ŝo | [ʃ] | sz w „szal” | ŝipo – „statek” |
| T t | to | [t] | t w „tak” | tago – „dzień” |
| U u | u | [u] | u w „ule” | urbo – „miasto” |
| Ŭ ŭ | ŭo | [w] | ł w „łata” – tylko po samogłosce | aŭto – „samochód” |
| V v | vo | [v] | w w „woda” | vivo – „życie” |
| Z z | zo | [z] | z w „zero” | zebro – „zebra” |
Fundamento de Esperanto z 1905 roku opisuje wymowę osobno w każdej wersji językowej. Wersja polska podaje polskie odpowiedniki liter z daszkiem: ĉ = cz, ĝ = dż, ĥ = ch, ĵ = ż, ŝ = sz, a ŭ nazywa „u krótkim”. Dziś ŭ najłatwiej wymawiać jak polskie „ł”: aŭto brzmi niemal jak „ałto”.
Gdzie pada akcent?
Akcent pada zawsze na przedostatnią samogłoskę wyrazu. Litery j i ŭ nie są samogłoskami, więc się nie liczą. Polski tekst Fundamento mówi to krótko: akcent pada zawsze na przedostatnią zgłoskę.
W ĉiutage „codziennie” każde i i u to osobna sylaba, więc akcent pada na ta. W Eŭropo „Europa” i kiuj „którzy, które” pary eŭ i uj tworzą po jednej sylabie.
| Słowo | Sylaby | Znaczenie |
|---|---|---|
| saluton | sa-LU-ton | „cześć” |
| familio | fa-mi-LI-o | „rodzina” |
| radio | ra-DI-o | „radio” |
| ankaŭ | AN-kaŭ | „także” |
| hodiaŭ | ho-DI-aŭ | „dzisiaj” |
| Esperanto | es-pe-RAN-to | „esperanto” |
Każde i i u obok innej samogłoski to pełna sylaba, dlatego mówimy fa-mi-LI-o, a nie „fa-MIL-jo”. Gdy w poezji lub piosence końcówkę rzeczownika -o zastępuje apostrof, akcent zostaje na swoim miejscu: famili' czytamy fa-mi-LI.
Pary samogłosek (dyftongi)
Sześć połączeń samogłoski z j lub ŭ tworzy jedną sylabę. PMEG opisuje je jako samogłoskę i półsamogłoskę; podręczniki często nazywają je dyftongami.
| Para | Brzmi jak | Przykład |
|---|---|---|
| aj | aj w „kraj” | kaj – „i” |
| ej | ej w „hej” | plej – „najbardziej” |
| oj | oj w „oj!” | hundoj – „psy” |
| uj | uj w „fuj!” | kiuj – „którzy, które” |
| aŭ | au w „auto”, czytane „ał” | aŭto – „samochód” |
| eŭ | eu w „Europa” | Eŭropo – „Europa” |
W zwykłych wyrazach ŭ występuje niemal zawsze po a lub e, a w 2023 roku Akademia Esperanta zaleciła zachowanie tej zasady w nowych słowach. Po spółgłosce piszemy v, nie ŭ: akvo – „woda”, kvin – „pięć”. Nie myl v z ŭ: v to polskie „w”, a ŭ to „ł”.
Jak wymawiać esperanckie r?
PMEG zaleca r dziąsłowe, drżące, wymawiane przy zębach jak w hiszpańskim czy włoskim. Polskie „r” jest takie samo, więc Polak nie musi niczego zmieniać. Równie poprawne jest r języczkowe znane z niektórych akcentów francuskich i niemieckich. W praktyce mówcy używają też innych r i są rozumiani. Ważne są dwie rzeczy: odróżniaj r od l (revi – „marzyć” i levi – „unosić”) i nie gub r po samogłosce (parko – „park” nie może brzmieć jak pako – „paczka”).
Pisanie bez ĉ, ĝ, ŝ: system h i system x
Jeśli nie możesz pisać liter z daszkiem, istnieją dwa zapisy zastępcze. System h pochodzi z samego Fundamento: pisz ch, gh, hh, jh, sh oraz zwykłe u zamiast ŭ. Uwaga na polski odruch: w systemie h ch oznacza ĉ, a nie polskie „ch” (to jest ĥ, zapisywane hh). System h bywa niejednoznaczny: flughaveno – „lotnisko” to flug·haven·o, nie fluĝaveno. System x dodaje literę x, która nie należy do alfabetu esperanto: cx, gx, hx, jx, sx, ux. Jest nieoficjalny, ale jednoznaczny i popularny w internecie. Akademia Esperanta w 2007 roku zaakceptowała zapisy zastępcze na potrzeby techniczne.
Wskazówki dla Polaków
- Używaj polskich dźwięków. ĉ = „cz”, ĝ = „dż”, ŝ = „sz”, ĵ = „ż”, ĥ = „ch”. Nie zamieniaj ich na miękkie: ĉiam – „zawsze” zaczyna się od „cz”, nie od „ć”.
- Nie zmiękczaj. W polskiej pisowni ni, si, ci, zi oznaczają ń, ś, ć, ź. W esperanto n, s, c, z nigdy się nie zmiękczają: nigra – „czarny”, sinjoro – „pan”, cirko – „cyrk”, zigzago – „zygzak” wymawiaj z twardą spółgłoską i wyraźnym i. Podobnie po „cz, sz, ż, dż” mów i, nie „y”: ŝi – „ona” to „szi”, nie „szy”.
- Nie ogłuszaj końcówek. Polszczyzna zamienia dźwięczne spółgłoski na końcu wyrazu na bezdźwięczne („sad” brzmi jak „sat”). W esperanto dźwięczność zostaje: w sed – „ale” końcowe d ma zostać dźwięczne.
- Licz samogłoski, nie sylaby „po polsku”. Polskie „historia” czytamy „his-TOR-ja” (końcowe „ia” to jedna sylaba), a esperanckie historio to hi-sto-RI-o. Polskie „MU-zy-ka” i „gra-MA-ty-ka” mają akcent na trzeciej sylabie od końca, a muziko i gramatiko – na przedostatniej: mu-ZI-ko, gra-ma-TI-ko.
- Oddzielaj h od ĥ. W polszczyźnie „h” i „ch” brzmią tak samo, a w esperanto to dwa dźwięki: h jest lekkim wydechem, ĥ – polskim „ch”. Ĥ to najrzadsza litera, a wiele słów z nią ma formy z k: ĥemio = kemio – „chemia”.
Następny krok: poznaj słowa, które usłyszysz najpierw, w artykule Podstawowe zwroty w esperanto.
Częste pytania
Ile liter ma alfabet esperanto?
28 liter: alfabet łaciński bez q, w, x i y plus sześć liter ze znakami: ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ i ŭ.
Czy esperanto czyta się tak, jak się pisze?
Tak. Każda litera oznacza jeden dźwięk i każda jest wymawiana. Gdy znasz 28 liter i zasadę akcentu, przeczytasz na głos każde słowo.
Gdzie pada akcent w esperanckich słowach?
Zawsze na przedostatnią samogłoskę: ta-BLO jest błędne, TA-blo – „stół” jest poprawne. Litery j i ŭ nie liczą się jako samogłoski.
Dlaczego esperanto używa liter takich jak ĉ i ŝ?
Każdy dźwięk ma mieć dokładnie jedną literę. Zamiast par liter, jak polskie „cz” czy „sz”, esperanto używa jednej litery ze znakiem, więc pisownia nigdy nie bywa dwuznaczna.
Jak pisać ĉ, ĝ i ŝ?
Na telefonie dodaj esperanto do klawiatury (Gboard obsługuje je na Androidzie i iPhonie) i przytrzymaj literę, na przykład c dla ĉ. Na komputerze zainstaluj esperancki układ klawiatury albo pisz systemem x (cx, gx, sx); nasza wyszukiwarka słownika i ćwiczenia kursu zamieniają go w trakcie pisania.
Źródła
Jeśli Esperantopedia Ci pomogła, możesz ją wesprzeć.