Gramatyka esperanto: końcówki, reguły i tabela

Gramatyka esperanta opiera się na jednej zasadzie: rdzenie nigdy się nie zmieniają, a niewielki zestaw końcówek zawsze znaczy to samo. Słowo zakończone na -o to rzeczownik, na -a – przymiotnik, na -as – czasownik w czasie teraźniejszym. Nie ma czasowników nieregularnych, nieregularnej liczby mnogiej ani rodzaju gramatycznego.

Dla Polaka to ogromna ulga: zamiast siedmiu przypadków są tylko dwa, a zamiast trzech rodzajów – żaden. 16 reguł, które L. L. Zamenhof ogłosił w 1887 roku, szkicują ten system; opisany niżej rdzeń wystarcza do większości zdań, jakie spotkasz.

#Cała gramatyka na jednej karcie

Oficjalny słownik Akademii Esperanta (Akademio de Esperanto) wylicza dokładnie 11 końcówek gramatycznych:

Końcówki łączą się w stałej kolejności: najpierw ta, która oznacza część mowy, potem -j, na końcu -n: grandajn domojn – „duże domy” (jako dopełnienie). Przymiotniki powtarzają -j i -n swojego rzeczownika, co pokazuje strona o rzeczownikach i przymiotnikach.

Czasowniki nigdy nie przyjmują -j ani -n i nie odmieniają się przez osoby: mi lernas, vi lernas, ili lernas – „uczę się, uczysz się, oni się uczą”.

#Końcówki w zdaniach

Każda końcówka w krótkim, codziennym zdaniu:

• -o: La domo estas nova. – „Dom jest nowy.”
• -a: Ni loĝas en nova domo. – „Mieszkamy w nowym domu.”
• -e: Ŝi parolas malrapide kaj klare. – „Ona mówi powoli i wyraźnie.”
• -i: Mi volas lerni Esperanton. – „Chcę uczyć się esperanta.”
• -as: Nun mi lernas la vortojn. – „Teraz uczę się słówek.”
• -is: Hieraŭ ni lernis dum unu horo. – „Wczoraj uczyliśmy się przez godzinę.”
• -os: Morgaŭ mi skribos al vi. – „Jutro napiszę do ciebie.”
• -us: Se mi havus tempon, mi vojaĝus. – „Gdybym miał czas, podróżowałbym.”
• -u: Venu kun ni! – „Chodź z nami!”
• -j: Miaj amikoj estas en la parko. – „Moi przyjaciele są w parku.”
• -n: Mi vidas grandan ŝipon. – „Widzę duży statek.”
• Wszystko razem: Miaj novaj amikoj rapide lernis la gravajn vortojn. – „Moi nowi przyjaciele szybko nauczyli się ważnych słów.”

#Pozostałe elementy

• Jeden rodzajnik. Polszczyzna nie ma rodzajników, esperanto ma jeden: la, taki sam dla każdego rodzaju i liczby. Rodzajnika nieokreślonego (jak angielskie „a”) nie ma wcale. Zobacz rodzajnik.
• Swobodny szyk. Ponieważ -n oznacza dopełnienie, La hundo vidas la katon i La katon vidas la hundo znaczą to samo: „Pies widzi kota” – zupełnie jak polskie „Kota widzi pies”. Zobacz biernik.
• Słowotwórstwo. Przedrostki i przyrostki zmieniają jeden rdzeń w wiele słów: sana – „zdrowy”, malsana – „chory”, malsanulo – „chory, pacjent”, malsanulejo – „szpital”. Zobacz słowotwórstwo.
• 45 słów tabelowych. Siatka 5 × 9 słów pytających i odpowiadających: kiu – „kto”, tiu – „tamten”, ĉiu – „każdy”. Zobacz słowa tabelowe.

Jeden rdzeń, dziesiątki słówZ jednego rdzenia wyrasta cała rodzina słów: samo san- daje ich w Reta Vortaro 23. Zobacz, jak budują ją przedrostki, przyrostki i złożenia.Zobacz rodziny słów →

#Częste pytania

#Czy gramatyka esperanto ma wyjątki?

W odmianie nie ma żadnych: każdy rzeczownik tworzy liczbę mnogą przez -j, a każdy czasownik ma te same sześć końcówek, łącznie z esti – „być”. Słowo po słowie trzeba się uczyć tylko słownictwa, na przykład tego, czy dany czasownik łączy się z dopełnieniem.

#Czy esperanto ma rodzaj gramatyczny?

Nie. Rzeczowniki i przymiotniki nie zmieniają się według rodzaju. Formy żeńskie tworzy przyrostek -in-: patro – „ojciec”, patrino – „matka”.

#Gdzie jest oficjalna gramatyka esperanta?

W Fundamento de Esperanto (1905), które podaje 16 reguł w pięciu językach – również po polsku. Najpełniejszym współczesnym opisem jest PMEG Bertila Wennergrena, dostępny bezpłatnie w internecie (po esperancku).

#Źródła

• Fundamento de Esperanto: gramatyka po polsku – Akademio de Esperanto
• Akademia Vortaro: objaśnienia i statystyki – 11 końcówek
• PMEG – Plena Manlibro de Esperanta Gramatiko – Bertilo Wennergren, wersja 15.5 (2024)
• Gramatyka języka esperanto – Wikipedia