Spójniki w esperanto: kaj, sed, aŭ, ke, se, ĉar i inne

Esperanto ma 16 spójników z list PMEG: sześć współrzędnych, które łączą równorzędne części (kaj, aŭ, sed, nek, plus, minus), i dziesięć, które otwierają zdanie podrzędne (ke, ĉu, se, ĉar, kvankam, dum, ĝis, kvazaŭ, apenaŭ, ol). Czternaście pochodzi z Fundamento (1905); plus i minus dodano w 1974 roku. Spójniki nigdy nie zmieniają formy i stoją tuż przed tym, co łączą lub wprowadzają.

#Wszystkie spójniki esperanta

Status: Fundamento = gramatyka i Universala Vortaro, uznane za obowiązujące w 1905 roku; OA 8 = Ósmy Oficjalny Dodatek Akademii. Dum i ĝis są też przyimkami. Tamen „jednak” i tial „dlatego” łączą myśli, ale są przysłówkami (przysłówki, słowa tabelowe); w przeciwieństwie do sed mogą stać wewnątrz zdania.

#Łączenie równorzędnych części: kaj, aŭ, sed, nek

• Kaj łączy słowa, wyrażenia lub zdania tego samego rodzaju, nigdy zdania głównego z podrzędnym (PMEG). W wyliczeniu przecinki zastępują kaj wszędzie poza miejscem przed ostatnim elementem: supon, salaton kaj fromaĝon – „zupę, sałatkę i ser”.
• Aŭ podaje alternatywy, zwykle „jedno albo drugie”, czasem „lub oba”. Jedno słowo obejmuje więc polskie „albo” i „lub”. PMEG odradza pisanie kaj/aŭ. Po przeczeniu aŭ działa jak nek: Li neniam fumas aŭ drinkas. – „Nigdy nie pali ani nie pije.”
• Sed zaznacza przeciwstawienie, a po przeczonej części podaje to, co jest prawdą: Mi ne trinkas kafon, sed teon. – „Nie piję kawy, tylko herbatę.” Może otwierać zdanie: Sed kio okazis poste? – „Ale co stało się potem?”
• Nek znaczy „i też nie” i stoi po zdaniu, które ma już ne albo słowo na neni-: Mi ne vidis lin, nek ŝin. – „Nie widziałem jego ani jej.” Znaczy tylko „i też nie”, nigdy „nawet nie” (to jest eĉ ne, PMEG).
• Plus i minus pojawiają się głównie w arytmetyce. Plus może też zastąpić kaj przy dodawaniu: dek eŭrojn plus kvindek cendojn – „dziesięć euro plus pięćdziesiąt centów”.

Cztery słowa występują także w parach. Podwojone nek nie potrzebuje dodatkowego ne (reguła 12 z 16 reguł: jedno przeczenie w zdaniu).

#Spójniki podrzędne

• Ke tylko oznacza początek zdania (PMEG), które nigdy nie dostaje -n. Po czasownikach chcenia, pytania, rozkazywania i radzenia czasownik kończy się na -u: Mi volas, ke vi helpu. – „Chcę, żebyś pomógł.” Fakty wyrażają zwykłe czasy: Mi scias, ke vi helpas.
• Słowa na ki- (kiu, kie, kiam, kiel, kial…) otwierają zdania względne i pytania zależne: Mi ne scias, kiam li venos. – „Nie wiem, kiedy przyjdzie.”
• Se z -as/-is/-os oznacza realną możliwość, z -us – możliwość wyobrażoną: Se mi havas tempon, mi helpos. / Se mi havus tempon, mi helpus. – „Jeśli mam czas, pomogę.” / „Gdybym miał czas, pomógłbym.”
• Kvankam: gdy jego zdanie stoi pierwsze, zdanie główne często dodaje tamen: Kvankam mi estas laca, mi tamen laboras. – „Chociaż jestem zmęczony, i tak pracuję.”
• Dum dotyczy dwóch trwających jednocześnie czynności, a kiam ogólnie znaczy „kiedy”.
• Ĝis wymaga zdania o jakimś momencie: Mi restis, ĝis li ekdormis. – „Zostałem, aż zasnął.”
• Kvazaŭ porównuje z czymś wyobrażonym, więc jego czasownik ma zwykle -us. Zdania z apenaŭ stoją przed zdaniem głównym.

#Połączenia z ke i ol

Bezpośrednio przed ke powszechnie akceptuje się tylko pięć przyimków: por, sen, anstataŭ, malgraŭ i krom (PMEG). Przy pozostałych dodaj tio: pri tio, ke; „ponieważ” i „zanim” opisujemy niżej.

Przy tym samym podmiocie antaŭ ol łączy się z bezokolicznikiem: antaŭ ol manĝi („zanim zjem”). W ju … des słowo ju stoi w pierwszej części, a des w drugiej, każde z pli lub malpli.

#Ĉar i pro tio ke

PMEG definiuje ĉar jako „pro tio ke”, więc znaczenie jest takie samo; trzecim odpowiednikiem jest tial ke. Ĉar jest najkrótsze, a zdanie z ĉar może też stać samodzielnie i wyjaśniać zdanie poprzednie. Gdy stoi na początku, zdanie główne może zaczynać się od tial: Ĉar pluvis, tial ni restis hejme. – „Ponieważ padało, zostaliśmy w domu.” Przed rzeczownikiem używaj przyimka pro: pro la pluvo – „z powodu deszczu”. Tial znaczy „z tego powodu”, a nie „ponieważ”.

#Ke, ĉu i se

Ke wprowadza stwierdzenie: Mi scias, ke li venos. Ĉu wprowadza pytanie typu tak–nie wewnątrz zdania i znaczy „czy”: Mi ne scias, ĉu li venos. Pytanie szczegółowe używa słowa na ki-. Zobacz pytania i przeczenia.

Polak ma tu ułatwienie: „czy” i „jeśli” to w polskim osobne słowa, tak jak ĉu i se, choć angielskie „if” obejmuje oba znaczenia. Li diros, ĉu li venos – „Powie, czy przyjdzie.” Li diros, se li venos – „Powie to, jeśli przyjdzie.”

W mowie zależnej czasownik zachowuje czas pierwotnej wypowiedzi: Li diris: "Mi estas laca" zamienia się w Li diris, ke li estas laca (PMEG). Po polsku jest tak samo – „Powiedział, że jest zmęczony” – w przeciwieństwie do angielskiego, francuskiego czy hiszpańskiego, gdzie czasownik przesuwa się w przeszłość. Zobacz czasowniki.

#Szyk wyrazów i przecinki

Spójnik stoi tuż przed tym, co łączy. Zdanie podrzędne może następować po zdaniu głównym, poprzedzać je albo stać w jego środku: Mi restas hejme, se pluvas. = Se pluvas, mi restas hejme. Zdanie z ke może też otwierać całe zdanie: Ke ŝi pravas, mi ne dubas. – „Że ma rację, nie wątpię.” Wewnątrz zdania szyk jest tak swobodny jak zawsze, ale słowo na ki- lub ĉu stoi na początku (szyk zdania).

Esperanto nie ma wiążących reguł przecinkowych (PMEG). Piszący stawiają przecinek tam, gdzie wypada naturalna pauza, zwykle przed zdaniem podrzędnym i między połączonymi zdaniami głównymi: Ili manĝis, sed ili ne satiĝis. – „Zjedli, ale nie najedli się.” Polski nawyk – obowiązkowy przecinek przed „że”, „bo”, „żeby” i „ale” – jest w esperancie dobrą praktyką, choć nie przepisem.

#Polskie spójniki po esperancku

Większość polskich spójników ma prosty odpowiednik. Trzy rzeczy wymagają uwagi: „żeby” ma w esperancie dwa odpowiedniki, „ani … ani” nie potrzebuje „nie”, a „dopóki nie” to po prostu ĝis.

#Błędy popełniane przez uczących się

#Przykłady w zdaniach

• Mi trinkas kafon, kaj mia edzino trinkas teon. – „Piję kawę, a moja żona pije herbatę.”
• Ĉu vi volas teon aŭ kafon? – „Czy chcesz herbaty, czy kawy?”
• Li estas juna, sed tre sperta. – „Jest młody, ale bardzo doświadczony.”
• Mi havas nek tempon nek monon. – „Nie mam ani czasu, ani pieniędzy.”
• Mi scias, ke vi pravas. – „Wiem, że masz rację.”
• Ŝi demandis, ĉu ni venos. – „Zapytała, czy przyjdziemy.”
• Se morgaŭ pluvos, ni restos hejme. – „Jeśli jutro będzie padać, zostaniemy w domu.”
• Ni ne iris al la plaĝo, ĉar estis malvarme. – „Nie poszliśmy na plażę, ponieważ było zimno.”
• Kvankam li estis laca, li daŭre laboris. – „Chociaż był zmęczony, nadal pracował.”
• Mi skribas al vi, por ke vi sciu, ke ĉio estas en ordo. – „Piszę do ciebie, żebyś wiedział, że wszystko jest w porządku.”

#Częste pytania

#Ile spójników ma esperanto?

Szesnaście na listach PMEG: sześć współrzędnych i dziesięć otwierających zdania podrzędne. Czternaście jest w Fundamento; plus i minus pochodzą z 1974 roku.

#Czym różni się ĉar od pro tio ke?

Znaczeniem – niczym: PMEG definiuje ĉar jako „pro tio ke”. Ĉar jest krótsze, a jego zdanie może też stać samodzielnie jako wyjaśnienie.

#Czym różni się ke od ĉu?

Ke wprowadza stwierdzenie (Mi scias, ke li venos). Ĉu wprowadza pytanie typu tak–nie wewnątrz zdania (Mi ne scias, ĉu li venos).

#Czy „jeśli” to se czy ĉu w esperancie?

Se to „jeśli” przy warunku; ĉu to „czy” w pytaniu zależnym. Zamiana jednego na drugie zmienia sens.

#Czy przed ke stawia się przecinek?

Zwykle tak, bo przecinek zaznacza naturalną pauzę przed zdaniem podrzędnym. PMEG zaznacza jednak, że wiążących reguł przecinkowych nie ma.

#Jak powiedzieć „żeby” po esperancku?

Po czasowniku chcenia lub proszenia użyj ke … -u: Mi volas, ke vi helpu. Dla celu użyj por ke: Mi skribas, por ke ĉiuj komprenu.

#Źródła

• Fundamento – gramatyka po polsku (reguły 3 i 12)
• Fundamento – Universala Vortaro
• PMEG – Kunligaj vortetoj (kaj, aŭ, sed, plus, minus)
• PMEG – Kombinitaj vortetoj (kaj … kaj, nek … nek, ĉu … ĉu, ju … des) i Nek … nek
• PMEG – Subfrazoj (ke, ĉu, se, ĉar i inne słowa wprowadzające)
• PMEG – ke po przyimkach
• PMEG – Ĉar-frazoj
• PMEG – apenaŭ, dum, ĝis, kvankam, kvazaŭ, ol
• PMEG – formy czasownika w mowie zależnej
• PMEG – przeczenie (nek)
• PMEG – szyk wyrazów i znaki interpunkcyjne
• Vikipedio – Oka Oficiala Aldono (plus, minus, 1974)
• Wikipedia (pl), Przecinek