Przyimki w esperanto: wszystkie 33 z przykładami

Q: Jaki przypadek stoi po przyimku w esperanto?

Mianownik: kun mia amiko – „z moim przyjacielem”. Jedynym wyjątkiem jest kierunek po przyimku miejsca, gdy rzeczownik przyjmuje -n: en la domon „do domu”.

Q: Czym różni się kun od per?

Kun znaczy „razem z” osobą lub rzeczą; per – „za pomocą” narzędzia lub sposobu, jak polski narzędnik. Mi skribas kun amiko per krajono – „Piszę z przyjacielem ołówkiem.”

Q: Czym różni się de od da?

Da łączy ilość z tym, co się mierzy: glaso da vino „kieliszek wina”. De wskazuje właściciela, pochodzenie lub sprawcę: la glaso de Petro „kieliszek Piotra”. Oba odpowiadają polskiemu dopełniaczowi.

Esperanto ma 33 oficjalne przyimki i wszystkie były już w Fundamento de Esperanto (1905). Nigdy nie zmieniają formy, zawsze stoją przed rzeczownikiem, a rzeczownik po nich zostaje w mianowniku (reguła 8 z 16 reguł). Polak nie musi więc pamiętać, że „z” wymaga narzędnika, „do” dopełniacza, a „o” miejscownika.

Jest jeden wyjątek: po przyimku miejsca końcówka -n oznacza ruch ku miejscu. Gdy żaden przyimek nie pasuje znaczeniem, esperanto używa je – jedynego przyimka bez własnego znaczenia.

Przyimki miejsca i ruchu w skrócie

Dwanaście słów mówi, gdzie coś jest względem czegoś innego, a pięć opisuje ruch: al „do”, de „od”, el „z (wnętrza)”, tra „przez” i ĝis „aż do”. Wśród dwunastu jest też malantaŭ „za”, które nie należy do 33 przyimków, lecz powstało z mal- + antaŭ. Wszystkie przykładowe zdania pochodzą z PMEG.

en wLi kuŝis en la lito. Leżał w łóżku.

Wszystkie 33 przyimki

Przyimek	Znaczenie	Przykład	Tłumaczenie
al	do, ku; (komuś)	al la urbo; doni al Petro	„do miasta; dać Piotrowi”
anstataŭ	zamiast	teo anstataŭ kafo	„herbata zamiast kawy”
antaŭ	przed (miejsce i czas)	antaŭ la domo; antaŭ la leciono	„przed domem; przed lekcją”
apud	obok, przy	apud la fenestro	„przy oknie”
ĉe	przy; u (kogoś)	ĉe la tablo; ĉe mi	„przy stole; u mnie”
ĉirkaŭ	wokół; około	ĉirkaŭ la lago; ĉirkaŭ tri horoj	„wokół jeziora; około trzech godzin”
da	(ilość czegoś)	glaso da akvo	„szklanka wody”
de	od, z; (czyj); przez (sprawca)	de Varsovio; la libro de Petro; amata de ĉiuj	„z Warszawy; książka Piotra; kochany przez wszystkich”
dum	podczas	dum la tago	„w ciągu dnia”
ekster	poza, na zewnątrz	ekster la urbo	„poza miastem”
el	z (wnętrza); z (materiału); spośród	el la domo; el ligno; unu el ni	„z domu; z drewna; jeden z nas”
en	w; do (z -n)	en la ĉambro; en la ĉambron	„w pokoju; do pokoju”
ĝis	do (czasu); aż do	ĝis morgaŭ; ĝis la stacio	„do jutra; aż do stacji”
inter	między, wśród	inter la arboj	„między drzewami”
je	bez stałego znaczenia	je la tria horo	„o trzeciej godzinie”
kontraŭ	przeciw; naprzeciw	kontraŭ la vento	„pod wiatr”
krom	oprócz	ĉiuj krom mi	„wszyscy oprócz mnie”
kun	(razem) z	kun amiko	„z przyjacielem”
laŭ	według; wzdłuż	laŭ mi; laŭ la rivero	„moim zdaniem; wzdłuż rzeki”
malgraŭ	mimo	malgraŭ la pluvo	„mimo deszczu”
per	za pomocą (czym?)	per krajono; per trajno	„ołówkiem; pociągiem”
po	po (rozdzielnie)	po tri pomoj	„po trzy jabłka”
por	dla; żeby	por vi; por lerni	„dla ciebie; żeby się uczyć”
post	po (czas); za (miejsce)	post la leciono; post la domo	„po lekcji; za domem”
preter	obok, mijając	preter la domo	„obok domu (mijając go)”
pri	o (temat)	pri la vetero	„o pogodzie”
pro	z powodu	pro la pluvo	„z powodu deszczu”
sen	bez	sen mono	„bez pieniędzy”
sub	pod	sub la tablo	„pod stołem”
super	nad	super la urbo	„nad miastem”
sur	na	sur la tablo	„na stole”
tra	przez (na wskroś)	tra la arbaro	„przez las”
trans	po drugiej stronie, przez	trans la rivero	„po drugiej stronie rzeki”

Słowa takie jak malantaŭ „za, z tyłu” (mal- + antaŭ) i ekde „począwszy od” powstały z tych 33 i nie liczy się ich osobno. PMEG wymienia też kilka przyimków nieoficjalnych, np. far „autorstwa”. Większość piszących używa zamiast niego fare de.

Polskie przyimki, które w esperanto się rozdzielają

Polskie „z”, „przez”, „za” i „o” mają po kilka znaczeń, a esperanto daje każdemu osobne słowo. Część pracy, którą w polskim wykonują przypadki, przejmują per, da i de.

Po polsku	Esperanto	Przykład
„z” (razem z kimś)	kun	Mi manĝas kun amiko. – „Jem z przyjacielem.”
„z” (z wnętrza, z materiału)	el	ringo el oro – „pierścionek ze złota”
„z, od” (punkt wyjścia)	de	letero de Petro – „list od Piotra”
narzędnik (czym?)	per	Mi manĝas per forko. – „Jem widelcem.”
dopełniacz ilości	da	kilogramo da pomoj – „kilogram jabłek”
dopełniacz przynależności	de	la domo de mia patro – „dom mojego ojca”
„do” (miejsce, osoba)	al	Mi iras al la urbo. – „Idę do miasta.”
„do” (czas, granica)	ĝis	ĝis morgaŭ – „do jutra”
„przez” (na wskroś)	tra	tra la arbaro – „przez las”
„przez” (sprawca)	de	amata de ĉiuj – „kochany przez wszystkich”
„przez” (czas trwania)	dum lub -n	dum du semajnoj / du semajnojn – „przez dwa tygodnie”
„za” (z powodu)	pro	Dankon pro la helpo. – „Dziękuję za pomoc.”
„za” (miejsce)	malantaŭ, post	malantaŭ la domo – „za domem”
„o” (temat)	pri	Ni parolas pri la vetero. – „Rozmawiamy o pogodzie.”
„o” (godzina)	je	je la oka – „o ósmej”

Je: przyimek bez znaczenia

Reguła 14 Fundamento mówi, że każdy przyimek ma stałe znaczenie. Gdy żaden nie pasuje, używa się je. Jego najczęstsze zastosowania (PMEG) to:

Godziny i święta: je la oka – „o ósmej”; je Pasko – „na Wielkanoc”.
Różnica miary: je unu jaro pli juna – „o rok młodsza”.
Części ciała i dolegliwości: kapti je la brako – „złapać za ramię”; malsana je la brusto – „chory na płuca”.
Uczucia i wiara: kredi je Dio – „wierzyć w Boga”.

Jak widać, polski używa tu za każdym razem innego przyimka. PMEG radzi unikać je, gdy istnieje dokładniejszy przyimek. O godzinach piszemy na stronie o liczebnikach i czasie.

Kierunek: przyimek + -n

Przyimki miejsca (en, sur, sub, antaŭ, apud, inter, trans i inne) mówią, gdzie coś jest. Dodaj -n do rzeczownika, a powiedzą, dokąd (reguła 13). To jedno z zastosowań biernika – i ta sama logika co w polskim „na stole – na stół”, „pod stołem – pod stół”.

Położenie (bez -n)	Ruch (z -n)
La kato saltas sur la tablo. – „Kot skacze po stole.”	La kato saltas sur la tablon. – „Kot wskakuje na stół.”
La birdo flugas en la ĉambro. – „Ptak lata po pokoju.”	La birdo flugas en la ĉambron. – „Ptak wlatuje do pokoju.”

Tylko przyimki, które mogą też oznaczać miejsce, przyjmują kierunkowe -n. Al, el, de i ĝis nigdy nie oznaczają miejsca, dlatego nigdy nie łączą się z -n: al la urbo, el la lernejo. Kierunkowe -n zawsze oznacza ruch w stronę miejsca, nigdy od niego (PMEG).

Biernik zamiast przyimka

Reguła 14 pozwala też użyć samego -n zamiast je: Mi ridas je lia naiveco = Mi ridas lian naivecon – „Śmieję się z jego naiwności”. Dziś przy czasownikach takich jak ridi zdarza się to rzadko. Często natomiast w określeniach czasu i miary:

Mi venos lundon. – „Przyjdę w poniedziałek.”
Ni restis tri tagojn. – „Zostaliśmy trzy dni.”
Ĝi kostas dek eŭrojn. – „To kosztuje dziesięć euro.”

Przyimki jako przedrostki i rdzenie

Większość przyimków działa też jako przedrostki czasowników, a znaczenie zostaje bliskie przyimkowi. Polak rozpozna ten mechanizm od razu: subskribi to dosłownie „pod-pisać”, a antaŭvidi – „prze-widzieć”.

Słowo	Części	Znaczenie
alveni	al + veni	„przybyć”
eliri	el + iri	„wyjść”
eniri	en + iri	„wejść”
kunlabori	kun + labori	„współpracować”
subskribi	sub + skribi	„podpisać”
transiri	trans + iri	„przejść na drugą stronę”
priskribi	pri + skribi	„opisać”
antaŭvidi	antaŭ + vidi	„przewidzieć”

Przyimki przyjmują też zwykłe końcówki: apuda „sąsiedni”, kontraŭa „przeciwny”, antaŭe „przedtem”, poste „potem”, kune „razem”, ĉirkaŭi „otaczać”. Całe wyrażenie może stać się jednym słowem: sen hejmo → senhejma „bezdomny”, inter nacioj → internacia „międzynarodowy”. Zobacz słowotwórstwo i przedrostki.

Przykłady w zdaniach

La kato dormas sub la tablo. – „Kot śpi pod stołem.”
La kato kuris sub la tablon. – „Kot pobiegł pod stół.”
Mi atendos vin antaŭ la kinejo. – „Poczekam na ciebie przed kinem.”
Post la leciono ni iris al kafejo. – „Po lekcji poszliśmy do kawiarni.”
Ŝi venas el Brazilo. – „Ona pochodzi z Brazylii.”
Mi ricevis leteron de mia avino. – „Dostałem list od mojej babci.”
Ni promenis tra la arbaro. – „Szliśmy przez las.”
Mi laboras ĉe granda firmao. – „Pracuję w dużej firmie.”
Li parolis pri sia vojaĝo dum la tuta vespero. – „Mówił o swojej podróży przez cały wieczór.”

Częste pytania

Ile przyimków ma esperanto?

Esperanto ma 33 oficjalne przyimki, wszystkie z Fundamento z 1905 roku. Formy pochodne, takie jak malantaŭ, i słowa nieoficjalne, takie jak far, nie są wliczane.

Jaki przypadek stoi po przyimku w esperanto?

Mianownik: kun mia amiko – „z moim przyjacielem”. Jedynym wyjątkiem jest kierunek po przyimku miejsca, gdy rzeczownik przyjmuje -n: en la domon „do domu”.

Czym różni się kun od per?

Kun znaczy „razem z” osobą lub rzeczą; per – „za pomocą” narzędzia lub sposobu, jak polski narzędnik. Mi skribas kun amiko per krajono – „Piszę z przyjacielem ołówkiem.”

Kiedy używać je?

Tylko wtedy, gdy żaden inny przyimek nie pasuje. Najczęściej przy godzinach: je la tria – „o trzeciej”.

Czym różni się de od da?

Da łączy ilość z tym, co się mierzy: glaso da vino „kieliszek wina”. De wskazuje właściciela, pochodzenie lub sprawcę: la glaso de Petro „kieliszek Piotra”. Oba odpowiadają polskiemu dopełniaczowi.

#Przyimki miejsca i ruchu w skrócie

#Wszystkie 33 przyimki

#Polskie przyimki, które w esperanto się rozdzielają

#Je: przyimek bez znaczenia

#Kierunek: przyimek + -n

#Biernik zamiast przyimka

#Przyimki jako przedrostki i rdzenie

#Przykłady w zdaniach

#Częste pytania

#Ile przyimków ma esperanto?

#Jaki przypadek stoi po przyimku w esperanto?

#Czym różni się kun od per?

#Kiedy używać je?

#Czym różni się de od da?

#Źródła