Esperantopedia

Twoje kontoZnajomiWiadomościUstawieniaPanel admina

Gramatyka

Przedrostki w esperanto: wszystkie 10 z przykładami

Dziesięć oficjalnych przedrostków, każdy o jednym stałym znaczeniu – a mal- zmienia słowo w jego dokładne przeciwieństwo.

Aktualizacja: 6 min czytania

Esperanto ma 10 oficjalnych przedrostków: bo-, ĉef-, dis-, ek-, eks-, ge-, mal-, mis-, pra- i re-. Dziewięć pochodzi z Fundamento de Esperanto (1905); mis- stał się oficjalny w 1929 roku. Przedrostek dodaje stałe znaczenie i nigdy nie zmienia części mowy: fermi „zamykać” → malfermi „otwierać”.

Przedrostki to jedna część słowotwórstwa esperanta. Druga, 31 przyrostków, stoi po rdzeniu.

10 oficjalnych przedrostków

PrzedrostekZnaczeniePrzykładyTłumaczenie
bo-powinowactwo przez małżeństwobopatro, bofrato, bofilino„teść, szwagier, synowa”
ĉef-główny, naczelnyĉefurbo, ĉefministro„stolica, premier”
dis-roz-, w różne stronydisĵeti, disdoni„rozrzucić, rozdać”
ek-początek lub nagłość czynnościekdormi, ekridi, ekvidi„zasnąć, roześmiać się, dostrzec”
eks-były, eks-eksedzo, eksreĝo„były mąż, były król”
ge-obie płcie razemgepatroj, gefratoj, geedzoj„rodzice, rodzeństwo, małżonkowie”
mal-dokładne przeciwieństwomalbona, malgranda, malfermi„zły, mały, otwierać”
mis-błędniemiskompreni, misuzi, miskalkuli„źle zrozumieć, niewłaściwie użyć, źle obliczyć”
pra-pierwotny; pokolenie dalejpraavo, praarbaro„pradziadek, puszcza pierwotna”
re-ponownie; z powrotemrelegi, reveni, redoni„przeczytać ponownie, wrócić, oddać”

Źródła liczą nieco inaczej. PMEG i lernu podają dziesięć powyższych. Angielska Wikipedia wymienia fi- zamiast ĉef-, a przegląd afiksów autorstwa redaktorów ReVo dochodzi do 12, dodając zarówno fi-, jak i przyimek trans-. PMEG traktuje fi jako oficjalny wykrzyknik, którego używa się też jak przedrostka (fihomo „podły człowiek”), a trans- jako przyimek. Ta strona idzie za PMEG: dziesięć.

Konstruktor słów
malprzedrostekprzeciwieństwo
bonrdzeńdobry
akońcówkaprzymiotnik

malbonazły

ekprzedrostekpoczątek, nagłość
dormrdzeńspać
ikońcówkabezokolicznik

ekdormizasnąć

boprzedrostekpowinowaty
patrrdzeńojciec
inprzyrostekpłeć żeńska
okońcówkarzeczownik

bopatrinoteściowa

Wybierz rdzeń, potem dodaj przedrostek, przyrostki i końcówkę – słowo i jego znaczenie zmieniają się na bieżąco.

malprzeciwieństwobondobryaprzymiotnik

= malbonazły

Przykłady

przedrostek
rdzeń
przyrostki (do 2)
końcówka

Co Polak już zna

Kilka przedrostków działa bardzo podobnie jak w polszczyźnie:

  • pra- to dokładnie polskie „pra-”: praavo „pradziadek”, prapraavo „prapradziadek”.
  • dis- przypomina „roz-”: disĵeti „rozrzucić”, disdoni „rozdać”, disiĝi „rozejść się”.
  • ek- często odpowiada polskim przedrostkom „za-” i „wy-”, które czynią czasownik dokonanym: ekdormi „zasnąć”, ekkrii „wykrzyknąć”.
  • eks- to polskie „eks-” albo „były”: eksedzino „była żona”.

Za to bo- oszczędza Polakowi całą listę słów: bopatro „teść”, bopatrino „teściowa”, bofilo „zięć”, bofilino „synowa”, bofrato „szwagier”, bofratino „szwagierka”.

Mal-: przeciwieństwo

Mal- daje dokładne przeciwieństwo słowa (PMEG). Jeden rdzeń z mal- pokrywa oba końce skali, więc uczysz się jednego rdzenia zamiast dwóch. Działa na każdym rodzaju słowa:

Część mowySłowo podstawoweZ mal-
Przymiotnikbona „dobry”, granda „duży”, varma „ciepły”malbona „zły”, malgranda „mały”, malvarma „zimny”
Czasownikfermi „zamykać”, helpi „pomagać”, ami „kochać”malfermi „otwierać”, malhelpi „przeszkadzać”, malami „nienawidzić”
Rzeczownikamiko „przyjaciel”, lumo „światło”, ordo „porządek”malamiko „wróg”, mallumo „ciemność”, malordo „nieporządek”
Przysłówek, partykułapli „bardziej”, plej „najbardziej”, supre „na górze”malpli „mniej”, malplej „najmniej”, malsupre „na dole”
Przyimekantaŭ „przed”malantaŭ „za, z tyłu”

Samodzielnie mal- też jest rdzeniem: malo „przeciwieństwo”, male „przeciwnie”.

Mal- a ne-

Ne znaczy po prostu „nie”; mal- oznacza przeciwieństwo. Malagrabla to „nieprzyjemny”, a neagrabla – „nie (całkiem) przyjemny”, ani miły, ani przykry. PMEG zestawia mallaŭdi „ganić” z ne laŭdi „nie chwalić”. Uwaga: polskie „nie-” często oznacza pełne przeciwieństwo – „nieprzyjemny”, „nieuprzejmy” – więc w esperanto odpowiada mu raczej mal- niż ne-.

Gdzie mal- nie działa

Mal- stosuje się tylko tam, gdzie istnieje prawdziwe przeciwieństwo. Wiele par ma dwa osobne rdzenie: tago – nokto „dzień – noc”, komenci – fini „zaczynać – kończyć”, nigra – blanka „czarny – biały” (PMEG). Niektórzy używają osobnych rdzeni, jak kurta zamiast mallonga „krótki”, ale takie formy są znacznie rzadsze niż te z mal-. Dobry słownik pokazuje, które pary istnieją.

Uwagi o pozostałych przedrostkach

  • ek- łączy się z czasownikami i ma dwa sensy: początek czynności (ekdormi „zasnąć”) i czynność nagłą, krótką (ekkrii „krzyknąć”). Samodzielnie: eki „zacząć”.
  • re- znaczy „ponownie” (relegi „przeczytać jeszcze raz”) albo „z powrotem” (reveni „wrócić”). Samodzielnie: ree „znowu”.
  • ge- występuje zwykle w liczbie mnogiej: gepatroj „rodzice”, geedzoj „mąż i żona”. Liczba pojedyncza gepatro „rodzic” to nowsze, eksperymentalne użycie (PMEG).
  • bo- nigdy nie stoi samodzielnie: bopatrino „teściowa”, bofilo „zięć”.
  • pra- cofa w czasie: praavo „pradziadek”, prapraavo „prapradziadek”, praulo „przodek”.
  • eks- oznacza dawną rolę: eksedzino „była żona”. Samodzielnie: eksa „były”, eksiĝi „zrezygnować, ustąpić”.
  • mis- dodaje ideę błędu, nie odwracając znaczenia: misdirekti „skierować w złą stronę”. Porównaj mal-, które znaczenie odwraca.
  • ĉef- to także zwykły rdzeń: ĉefo „szef”, ĉefa „główny”.
  • dis- rozprasza: disiĝi „rozejść się, rozproszyć się”.

Przyimki i inne słowa w roli przedrostków

Wiele oficjalnych słów działa jak przedrostki, choć się ich tak nie liczy. Największą grupę tworzą przyimki – podobnie jak w polskim, gdzie „przy-być” czy „bez-domny” też zawierają przyimki: alveni „przybyć”, eliri „wyjść”, kunlabori „współpracować”, senhejma „bezdomny”. Inne to ne- (nekredebla „niewiarygodny”), for- (foriri „odejść”), mem- (memstara „samodzielny”) i rdzeń vic- (vicprezidanto „wiceprezydent”).

Przedrostki nieoficjalne

Te przedrostki nie są oficjalnymi afiksami. Nie pochodzą ani z Fundamento, ani z decyzji Akademii, więc możesz dobrze mówić po esperancku bez nich. Słowa z nimi są jednak częste w nauce, technice i mowie codziennej, a wiele z nich występuje w słownikach, takich jak ReVo i PIV. PMEG opisuje 29 z nich, a 24 przedrostki jednostek SI omawia osobno.

Większość to przedrostki międzynarodowe. Nadają się do słów, które już istnieją w innych językach, jak ultrasono „ultradźwięk”. PMEG odradza tworzenie z nimi nowych słów, gdy to samo zrobi element esperancki: kontraŭ-, super-, sub-, antaŭ- albo ĉef-. Zauważa też, że sześciu z nich brakuje w słowniku PIV: afro-, aŭdio-, aŭto-, eŭro-, stif-, video-.

PrzedrostekZnaczeniePrzykładUwaga
afro-afrykańskiafroamerikano „Afroamerykanin”Prawie nieużywany.
anti-przeciwny, wrogiantifaŝisto „antyfaszysta”, antimaterio „antymateria”Zwykle lepsze jest kontraŭ-, ale terminy techniczne, jak antimaterio, są akceptowane.
arĥi-, arki-główny, najwyższyarĥiduko „arcyksiążę”Używaj tylko tam, gdzie istnieje międzynarodowe słowo z arĥi-. W innych wypadkach ĉef-. „Arcybiskup” to ĉefepiskopo; ReVo odradza arĥiepiskopo.
aŭdio-technika dźwięku (audio)aŭdiodisko „płyta audio”PMEG woli rdzeń aŭdi-.
aŭto-sam, własnyaŭtodidakto „samouk”Unikaj go w znaczeniu „automatyczny”: koliduje z aŭto „samochód”. Mów aŭtomata.
bio-życie, istota żywabiografio „biografia”, biodiverseco „bioróżnorodność”Coraz częściej odbierany jako prawdziwy przedrostek. Wiele słów z bio- to też pojedyncze rdzenie.
des-usunięcie, cofnięciedesinfekti „dezynfekować”, desherbi „pielić”Proponowany, ale mało używany. PMEG woli mal- albo sen-…-ig-. Nie mylić z partykułą des w ju pli … des pli … „im więcej … tym więcej …”.
eko-ekologicznyekosistemo „ekosystem”, ekoturismo „ekoturystyka”W użyciu. To skrócona forma ekologia.
eŭro-europejskiEŭrovizio „Eurowizja”Odradzany: koliduje z eŭro „euro”. Użyj Eŭrop-.
hiper-nadmierny, ponadhiperacideco „nadkwaśność”Nauka. Zwykle jaśniejsze jest super- albo tro.
infra-poniżejinfrasono „infradźwięk”Normalnie sub-. Na „podczerwony” mów transruĝa, nie infraruĝa.
ko-dopełnienie (w matematyce)kosinuso „cosinus”Prawdziwy przedrostek tylko w matematyce. Kooperativo „spółdzielnia” i podobne słowa to pojedyncze rdzenie.
kver-poprzecznykversekco „przekrój poprzeczny”Techniczny. Zwykłe słowo to transversa.
makro-wielkoskalowy, ogromnymakromolekulo „makrocząsteczka”Nauka. Porównaj mikro-.
meta-o samym sobie, poziom wyżejmetalingvo „metajęzyk”, metapoezio „poezja o poezji”Nauka i sztuka. Metafiziko „metafizyka” to osobne słowo, a nie „fizyka o fizyce”.
mikro-bardzo małymikrofilmo „mikrofilm”, mikroorganismo „mikroorganizm”Jest też przedrostkiem SI (zob. tabelę niżej).
mini-bardzo mały, bardzo krótkiminijupo „minispódniczka”, minigolfo „minigolf”Używany, gdy istnieje słowo międzynarodowe. Esperancki sposób to -et-.
mono-jeden, pojedynczymonorelo „kolej jednoszynowa”Koliduje z mono „pieniądze”. PMEG woli unu-: unurelo.
pre-przedprefaco „przedmowa”, prelego „wykład”To utrwalone pojedyncze rdzenie. W nowych słowach używaj antaŭ-.
proto-pierwszy, pierwotnyprototipo „prototyp”Nauka i technika.
pseŭdo-fałszywy, rzekomypseŭdonimo „pseudonim”Zamenhof często używał go jak prawdziwego przedrostka. PMEG woli ŝajn-, kvazaŭ- albo kaŝ-.
retro-wsteczretroiri „iść wstecz”, retroaktiva „działający wstecz”Dość częsty. Jest jaśniejszy niż re-, które ma dwa sensy.
san-świętySanfrancisko „San Francisco”Tylko w nazwach miejsc. PMEG radzi Sankta albo formę oryginalną, a nie mieszanki w rodzaju Sandomingo.
semi-, hemi-półsemicirklo „półkole”, hemisfero „półkula”Dość częsty, gdy istnieje słowo międzynarodowe. PMEG woli duon-.
stif-przyszywany krewny (w nazwach pokrewieństwa)–Proponowany zamiast duon- albo vic- w niektórych słowach oznaczających pokrewieństwo. Prawie nieużywany.
tele-daleko, na odległośćtelevidi „oglądać telewizję”, telekomuniki „porozumiewać się na odległość”PMEG: bardzo potrzebny we współczesnym świecie, więc używaj go swobodnie.
termo-ciepłotermometro „termometr”, termostato „termostat”W nowych słowach PMEG radzi varm-, żeby uniknąć kolizji z termo „termin”.
ultra-skrajny, ponadultrasono „ultradźwięk”, ultraviola „ultrafioletowy”Techniczny. W nowych słowach PMEG radzi trans- albo ekstrem-.
video-technika wideovideofilmo „film wideo”PMEG woli rdzeń vide-.

Przedrostki jednostek SI

PMEG wymienia 24 przedrostki jednostek miary. Wywodzą się z międzynarodowego układu SI i stoją tylko przed nazwami jednostek: kilo- + metro → kilometro „kilometr”. Kilka powstałych w ten sposób słów jest już oficjalnymi rdzeniami, a PMEG odradza tworzenie z tymi przedrostkami słów wyłącznie esperanckich.

PrzedrostekMnożnikPolska nazwaPrzykład
kveta-10³⁰kwetta-kvetagramo „kwettagram”
rona-10²⁷ronna-ronagramo „ronnagram”
jota-10²⁴jotta-jotagramo „jottagram”
zeta-10²¹zetta-zetagramo „zettagram”
eksa-10¹⁸eksa-eksagramo „eksagram”
peta-10¹⁵peta-petagramo „petagram”
tera-10¹²tera-teragramo „teragram”
giga-10⁹giga-gigaherco „gigaherc”
mega-10⁶mega-megavato „megawat”
kilo-10³kilo-kilogramo „kilogram”
hekto-10²hekto-hektolitro „hektolitr”
deka-10¹deka-dekametro „dekametr”
deci-10⁻¹decy-decilitro „decylitr”
centi-10⁻²centy-centimetro „centymetr”
mili-10⁻³mili-milimetro „milimetr”
mikro-10⁻⁶mikro-mikrometro „mikrometr”
nano-10⁻⁹nano-nanosekundo „nanosekunda”
piko-10⁻¹²piko-pikosekundo „pikosekunda”
femto-10⁻¹⁵femto-femtosekundo „femtosekunda”
ato-10⁻¹⁸atto-atosekundo „attosekunda”
zepto-10⁻²¹zepto-zeptosekundo „zeptosekunda”
jokto-10⁻²⁴jokto-joktosekundo „joktosekunda”
ronto-10⁻²⁷ronto-rontosekundo „rontosekunda”
kvekto-10⁻³⁰kwekto-kvektosekundo „kwektosekunda”

Przykłady to regularne połączenia przedrostka z nazwą jednostki. PMEG jako najczęstsze wymienia kilo-, hekto-, deci-, centi- i mili-. Cztery najnowsze przedrostki (kveta-, rona-, ronto-, kvekto-, dodane do układu SI w 2022 roku) są jeszcze prawie nieużywane.

Dwa podobne przedrostki wymagają uwagi. Eksa- (10¹⁸) to nie eks- „były”, a mikro- to także ogólny przedrostek „bardzo mały” z listy wyżej.

Przykłady w zdaniach

  • La butiko malfermiĝas je la naŭa. – „Sklep otwiera się o dziewiątej.”
  • Bonvolu ne miskompreni min. – „Proszę mnie źle nie zrozumieć.”
  • Miaj gepatroj loĝas en Varsovio. – „Moi rodzice mieszkają w Warszawie.”
  • Post la koncerto la homoj disiris. – „Po koncercie ludzie się rozeszli.”
  • Subite la bebo ekploris. – „Nagle niemowlę zaczęło płakać.”
  • Mi relegis la leteron antaŭ ol respondi. – „Przeczytałem list jeszcze raz, zanim odpowiedziałem.”
  • Mia bopatrino kuiras tre bone. – „Moja teściowa gotuje bardzo dobrze.”
  • Ŝi estas la ĉefkuiristo de la restoracio. – „Ona jest szefową kuchni w tej restauracji.”
  • Niaj prapatroj vivis tute alie. – „Nasi przodkowie żyli zupełnie inaczej.”

Częste pytania

Ile przedrostków ma esperanto?

Dziesięć oficjalnych: bo-, ĉef-, dis-, ek-, eks-, ge-, mal-, mis-, pra-, re-. Niektóre źródła podają fi- zamiast ĉef-, a wiele przyimków też działa jak przedrostki. PMEG opisuje ponadto 29 przedrostków nieoficjalnych i 24 przedrostki jednostek SI.

Co znaczy mal- w esperanto?

Mal- zmienia słowo w jego dokładne przeciwieństwo: bona „dobry” → malbona „zły”, fermi „zamykać” → malfermi „otwierać”.

Czym różni się mal- od ne-?

Ne tylko zaprzecza: neagrabla to „nie (całkiem) przyjemny”. Mal- wyraża przeciwieństwo: malagrabla to „nieprzyjemny”.

Czy przedrostek może być samodzielnym słowem?

Tak. Większość przedrostków przyjmuje końcówki jak każdy rdzeń: eksa „były”, ree „znowu”, malo „przeciwieństwo”, eki „zacząć”.

Który przedrostek dodano po 1905 roku?

Tylko mis-, oficjalny od 1929 roku. Wszystkie pozostałe pochodzą z Fundamento.

Czy kilo-, mega- i mili- to oficjalne przedrostki esperanta?

Nie, ale to przyjęty sposób nazywania wielokrotności jednostek. Stoją tylko przed nazwami jednostek (kilometro „kilometr”, megavato „megawat”, milimetro „milimetr”), zgodnie z międzynarodowym układem SI.

Które nieoficjalne przedrostki są używane najczęściej?

Wśród ogólnych PMEG nazywa tele- (televidi „oglądać telewizję”) bardzo potrzebnym. Częste są też eko-, bio-, retro- i mini-. Wśród przedrostków miar najczęstsze są kilo-, hekto-, deci-, centi- i mili-.

Źródła

Jeśli Esperantopedia Ci pomogła, możesz ją wesprzeć.