Esperantopedia

Via kontoAmikojMesaĝojAgordojAdministra panelo

Gramatiko

Prefiksoj en Esperanto: ĉiuj 10 oficialaj kun ekzemploj

Dek oficialaj prefiksoj, ĉiu kun unu fiksa signifo – kaj mal- faras el vorto ĝian ĝustan kontraŭon.

Ĝisdatigita: 6 min. da legado

Esperanto havas 10 oficialajn prefiksojn: bo-, ĉef-, dis-, ek-, eks-, ge-, mal-, mis-, pra- kaj re-. Naŭ devenas el la Fundamento de Esperanto (1905); mis- fariĝis oficiala en 1929. Prefikso aldonas fiksan signifon kaj neniam ŝanĝas la vortspecon: fermi → malfermi.

Prefiksoj estas unu parto de la Esperanta vortfarado. La alia parto, la 31 sufiksoj, staras post la radiko.

La 10 oficialaj prefiksoj

PrefiksoSignifoEkzemploj
bo-parenco pro geedziĝobopatro (patro de la edz(in)o), bofrato, bofilino
ĉef-plej grava, estraĉefurbo, ĉefministro
dis-en diversajn direktojn, disendisĵeti, disdoni
ek-komenco aŭ subiteco de agoekdormi, ekridi, ekvidi
eks-iama, ne plueksedzo, eksreĝo
ge-ambaŭ seksoj kunegepatroj, gefratoj, geedzoj
mal-rekta kontraŭomalbona, malgranda, malfermi
mis-erare, malĝustemiskompreni, misuzi, miskalkuli
pra-unu generacio pli malproksima; pratempapraavo, praarbaro
re-denove; reenrelegi, reveni, redoni

La fontoj kalkulas iom malsame. PMEG kaj lernu listigas la dek suprajn. La angla Vikipedio listigas fi- anstataŭ ĉef-, kaj la superrigardo de la ReVo-redaktantoj pri afiksoj atingas 12, aldonante kaj fi-, kaj la prepozicion trans-. PMEG traktas fi kiel oficialan interjekcion, kiun oni uzas ankaŭ kiel prefikson (fihomo), kaj trans- kiel prepozicion. Ĉi tiu paĝo sekvas PMEG: dek.

Vortfarilo
malprefiksomalo, kontraŭo
bonradikobona
afinaĵoadjektivo

malbonakontraŭa al bona

ekprefiksokomenco, subiteco
dormradikodormi
ifinaĵoinfinitivo

ekdormikomenci dormi

boprefiksoparenco per edziĝo
patrradikopatro
insufiksoina sekso
ofinaĵosubstantivo

bopatrinopatrino de la edzo aŭ de la edzino

Elektu radikon, poste aldonu prefikson, sufiksojn kaj finaĵon: la vorto kaj ĝia signifo tuj ŝanĝiĝas.

malmalo, kontraŭobonbonaaadjektivo

= malbonakontraŭa al bona

Ekzemploj

prefikso
radiko
sufiksoj (ĝis 2)
finaĵo

Mal-: la kontraŭo

Mal- donas la rektan kontraŭon de vorto (PMEG). Unu radiko kun mal- kovras ambaŭ finojn de skalo, do oni lernas unu radikon anstataŭ du. Ĝi funkcias ĉe ĉiu vortspeco:

VortspecoBaza vortoKun mal-
Adjektivobona, granda, varmamalbona, malgranda, malvarma
Verbofermi, helpi, amimalfermi, malhelpi, malami
Substantivoamiko, lumo, ordomalamiko, mallumo, malordo
Adverbo, vortetopli, plej, supremalpli, malplej, malsupre
Prepozicioantaŭmalantaŭ

Sola, mal- estas ankaŭ radiko: malo, male.

Mal- kontraŭ ne-

Ne simple neas; mal- esprimas la kontraŭon. Malagrabla estas la kontraŭo de agrabla, dum neagrabla signifas nur „ne agrabla” – nek plaĉa, nek malplaĉa. PMEG kontrastigas mallaŭdi (kritiki) kaj ne laŭdi (simple ne laŭdi).

Kie mal- ne funkcias

Mal- uziĝas nur tie, kie ekzistas vera kontraŭo. Multaj paroj havas du apartajn radikojn: tago – nokto, komenci – fini, nigra – blanka (PMEG). Kelkaj parolantoj uzas apartajn radikojn kiel kurta por mallonga, sed tiuj restas multe malpli oftaj ol la mal-formoj. Bona vortaro montras, kiuj paroj ekzistas.

Notoj pri la ceteraj prefiksoj

  • ek- aldoniĝas al verboj kaj havas du sencojn: la komencon de ago (ekdormi) kaj subitan, mallongan agon (ekkrii). Sola: eki.
  • re- signifas „denove” (relegi) aŭ „reen” (reveni). Sola: ree.
  • ge- estas normale multe-nombra: gepatroj, geedzoj. La unu-nombra gepatro estas pli nova, eksperimenta uzo (PMEG).
  • bo- neniam staras sola: bopatrino, bofilo.
  • pra- iras malantaŭen en la tempo: praavo, prapraavo, praulo.
  • eks- markas iaman rolon: eksedzino. Sola: eksa, eksiĝi.
  • mis- aldonas la ideon de eraro sen renversi la signifon: misdirekti. Komparu mal-, kiu renversas la signifon.
  • ĉef- estas ankaŭ ordinara radiko: ĉefo, ĉefa.
  • dis- apartigas aferojn: disiĝi.

Prepozicioj kaj aliaj vortoj uzataj kiel prefiksoj

Multaj oficialaj vortoj funkcias kiel prefiksoj, kvankam oni ne kalkulas ilin tiaj. Prepozicioj estas la plej granda grupo: alveni, eliri, kunlabori, senhejma. Aliaj estas ne- (nekredebla), for- (foriri), mem- (memstara) kaj la radiko vic- (vicprezidanto). PMEG nomas ilin afiksecaj elementoj.

Neoficialaj prefiksoj

Ĉi tiuj prefiksoj ne estas oficialaj afiksoj. Ili devenas nek el la Fundamento, nek el decido de la Akademio, do oni povas bone paroli la lingvon sen ili. Vortoj faritaj per ili tamen estas oftaj en scienco, tekniko kaj ĉiutaga lingvo, kaj multaj aperas en vortaroj kiel ReVo kaj PIV. PMEG priskribas 29 el ili kaj traktas la 24 SI-prefiksojn aparte.

Plejparte temas pri internaciaj prefiksoj. Ili taŭgas en vortoj, kiuj jam ekzistas en aliaj lingvoj, ekzemple ultrasono. PMEG malkonsilas krei per ili novajn vortojn, kiam Esperanta elemento faras la saman laboron: kontraŭ-, super-, sub-, antaŭ- aŭ ĉef-. PMEG notas ankaŭ, ke ses el ili mankas en la vortaro PIV: afro-, aŭdio-, aŭto-, eŭro-, stif-, video-.

PrefiksoSignifoEkzemplojRimarko
afro-afrikaafroamerikano „amerikano de afrika deveno”Apenaŭ uzata.
anti-kontraŭa, malamika, opoziciaantifaŝisto „malamiko de faŝismo”, antimaterio „materio el inverse ŝargitaj partikloj”Plej ofte pli bonas kontraŭ-, sed fakaj vortoj kiel antimaterio estas tute aprobindaj.
arĥi-, arki-la ĉefa, la superaarĥiduko „ĉefduko”Uzu ĝin nur kie ekzistas responda internacia vorto kun arĥi-. Alie uzu ĉef-. ReVo konsilas ĉefepiskopo anstataŭ arĥiepiskopo.
aŭdio-tekniko de registrado kaj reproduktado de sonoaŭdiodiskoPMEG preferas la radikon aŭdi-.
aŭto-(per si) mem, propraaŭtodidakto „tiu, kiu lernis per si mem”, aŭtobiografioEvitu ĝin en la senco „aŭtomata”: ĝi konfuziĝas kun aŭto „aŭtomobilo”. Diru aŭtomata.
bio-vivo, vivanta estaĵobiografio, biodiverseco „diverseco de vivantaj estaĵoj”Iafoje rigardebla kiel vera prefikso en modernaj vortoj. Plej multaj bio-vortoj estas ankaŭ rigardeblaj kiel nekunmetitaj.
des-senigadodesinfekti „malinfekti, seninfektigi”, desherbi „senherbigi”Proponita, sed malmulte uzata. PMEG preferas mal- aŭ kunmetaĵon kun sen- kaj -ig-. Ne konfuzu kun la vorteto des en ju pli … des pli ….
eko-ekologiaekosistemo „ekologia sistemo”, ekoturismo „turismo, kiu ne minacas la naturmedion”Uzata en modernaj vortoj. Ĝi estas mallongigo de ekologia.
eŭro-Eŭropo, eŭropaEŭrovizio „eŭropa televizio”Malrekomendata pro konfuzo kun eŭro (monunuo). Uzu la plenan radikon Eŭrop-.
hiper-super, tro, transhiperacideco „tromulteco de acido en stomako”Scienca. Pli bonas super- aŭ tro-: superacideco, troacideco.
infra-subinfrasono „sono tiel malaltfrekvenca, ke ĝi estas neaŭdebla”Normale sub-. Anstataŭ infraruĝa diru transruĝa.
ko-komplemento; kunkosinuso „sinuso de la komplementa angulo”Vera prefikso nur en matematiko. Kooperativo kaj similaj vortoj estas nekunmetitaj radikoj.
kver-transversakversekco „transversa sekco”Teknika. Normale oni uzas transversa.
makro-grandskala, grandegamakromolekulo „molekulo kun alta molekulpezo”Scienca. Komparu mikro-.
meta-pri si mem (pri la propra scienco, arto ktp.)metalingvo „lingvo uzata por paroli pri lingvaj fenomenoj”, metapoezio „poezio, kiu temas pri poezio”Scienco kaj arto. Metafiziko estas aparta vorto, ne „fiziko pri fiziko”.
mikro-malgrandskala, malgrandegamikrofilmo „filmo kun ekstreme malgrandaj fotoj”, mikroorganismo „ekstreme malgranda organismo”Ankaŭ SI-prefikso (vidu la suban tabelon).
mini-tre malgranda, mallonga, malaltaminijupo „tre mallonga jupo”, minigolfo „malgrandskala varianto de la ludo golfo”Uzata, kiam ekzistas responda internacia vorto. Principe same bone taŭgas -et-: jupeto.
mono-unu, unuopamonorelo „unurela fervojo”Konfuzebla kun mono (pagilo). PMEG preferas unu-: unurelo.
pre-antaŭ, senpere antaŭprefaco, prelegoTiuj estas establitaj nekunmetitaj radikoj. En novaj vortoj uzu antaŭ-.
proto-ĉefa, plej unua, primitiva, originaprototipo „unua tipo, unua ekzemplero”Scienco kaj tekniko.
pseŭdo-malvera, neaŭtentika, kaŝitapseŭdonimoZamenhof ofte uzis ĝin kiel veran prefikson. PMEG preferas kaŝ-, ŝajn- aŭ kvazaŭ-.
retro-en la kontraŭa direkto, en la malkutima direktoretroiri „iri dorsdirekte”, retroaktiva „aktiva aŭ valida por jam pasinta tempo”Sufiĉe ofta. Ĝi estas pli preciza ol re-, kiu havas ankaŭ aliajn signifojn.
san-sanktaSanfranciskoNur en loknomoj. PMEG konsilas Sankta aŭ la originalan formon, ne miksaĵojn kiel Sandomingo.
semi-, hemi-duonasemicirklo, hemisferoSufiĉe ofta, kiam ekzistas responda internacia vorto. PMEG preferas duon-.
stif-parenco pro nova geedziĝo de gepatro–Proponita anstataŭ duon- aŭ vic- en kelkaj parencvortoj. Apenaŭ uzata.
tele-longdistanca, per longdistanca komunikilotelevidi „vidi per televizio”, telekomuniki „komuniki longdistance per ia tekniko”PMEG: tre bezonata en la moderna mondo, do uzu ĝin senhezite.
termo-varmotermometro, termostatoPor novaj vortoj PMEG konsilas varm-, por eviti konfuzon kun termo (matematika vorto).
ultra-ekstrema, eksternormalaultrasono „sono tiel altfrekvenca, ke ĝi estas neaŭdebla”, ultraviolaTeknika. Por novaj vortoj PMEG konsilas trans- aŭ ekstrem-.
video-tekniko de registrado kaj reproduktado de moviĝantaj bildojvideofilmoPMEG preferas la radikon vide-.

SI-prefiksoj

PMEG listigas 24 prefiksojn por mezurunuoj. Ili sekvas la internacian SI-sistemon kaj staras nur antaŭ nomoj de mezurunuoj: kilo- + metro → kilometro. Pluraj el la rezultaj vortoj jam estas oficialaj radikoj, kaj PMEG malkonsilas krei per ili vortojn nur Esperantajn.

PrefiksoFaktoroSimboloEkzemplo
kveta-10³⁰Qkvetagramo „kvintiliono da gramoj”
rona-10²⁷Rronagramo „mil kvadrilionoj da gramoj”
jota-10²⁴Yjotagramo „kvadriliono da gramoj”
zeta-10²¹Zzetagramo „mil trilionoj da gramoj”
eksa-10¹⁸Eeksagramo „triliono da gramoj”
peta-10¹⁵Ppetagramo „mil bilionoj da gramoj”
tera-10¹²Tteragramo „biliono da gramoj”
giga-10⁹Ggigaherco „miliardo da hercoj”
mega-10⁶Mmegavato „miliono da vatoj”
kilo-10³kkilogramo „mil gramoj”
hekto-10²hhektolitro „cent litroj”
deka-10¹dadekametro „dek metroj”
deci-10⁻¹ddecilitro „dekona litro”
centi-10⁻²ccentimetro „centona metro”
mili-10⁻³mmilimetro „milona metro”
mikro-10⁻⁶µmikrometro „milion-ona metro”
nano-10⁻⁹nnanosekundo „miliard-ona sekundo”
piko-10⁻¹²ppikosekundo „bilion-ona sekundo”
femto-10⁻¹⁵ffemtosekundo „mil-bilion-ona sekundo”
ato-10⁻¹⁸aatosekundo „trilion-ona sekundo”
zepto-10⁻²¹zzeptosekundo „mil-trilion-ona sekundo”
jokto-10⁻²⁴yjoktosekundo „kvadrilion-ona sekundo”
ronto-10⁻²⁷rrontosekundo „mil-kvadrilion-ona sekundo”
kvekto-10⁻³⁰qkvektosekundo „kvintilion-ona sekundo”

La ekzemploj estas regulaj kombinoj de prefikso kaj mezurunuo. PMEG nomas kilo-, hekto-, deci-, centi- kaj mili- la plej ofte uzataj; la ceteraj aperas preskaŭ nur en faka lingvo. La kvar plej novaj prefiksoj (kveta-, rona-, ronto-, kvekto-, aldonitaj al SI en 2022) estas ankoraŭ apenaŭ uzataj.

Du similformaj elementoj postulas atenton. Eksa- (10¹⁸) ne estas eks- „iama”, kaj mikro- estas ankaŭ la ĝenerala prefikso por „tre malgranda” el la supra listo.

Ekzemplaj frazoj

  • La butiko malfermiĝas je la naŭa.
  • Bonvolu ne miskompreni min.
  • Miaj gepatroj loĝas en Varsovio.
  • Post la koncerto la homoj disiris.
  • Subite la bebo ekploris.
  • Mi relegis la leteron antaŭ ol respondi.
  • Mia bopatrino kuiras tre bone.
  • Ŝi estas la ĉefkuiristo de la restoracio.
  • Niaj prapatroj vivis tute alie.

Oftaj demandoj

Kiom da prefiksoj havas Esperanto?

Dek oficialajn: bo-, ĉef-, dis-, ek-, eks-, ge-, mal-, mis-, pra-, re-. Kelkaj fontoj listigas fi- anstataŭ ĉef-, kaj multaj prepozicioj ankaŭ funkcias kiel prefiksoj. PMEG priskribas ankaŭ 29 neoficialajn prefiksojn kaj 24 SI-prefiksojn.

Kion signifas mal- en Esperanto?

Mal- faras el vorto ĝian rektan kontraŭon: bona → malbona, fermi → malfermi.

Kio estas la diferenco inter mal- kaj ne-?

Ne nur neas: neagrabla estas „ne agrabla”. Mal- esprimas la kontraŭon: malagrabla estas aktive malplaĉa.

Ĉu prefikso povas esti uzata kiel memstara vorto?

Jes. Plej multaj prefiksoj ricevas finaĵojn kiel ĉiu radiko: eksa, ree, malo, eki.

Kiu prefikso estis aldonita post 1905?

Nur mis-, oficialigita en 1929. Ĉiuj aliaj devenas el la Fundamento.

Ĉu kilo-, mega- kaj mili- estas oficialaj Esperantaj prefiksoj?

Ne, sed ili estas la akceptita maniero nomi oblojn kaj partojn de mezurunuoj. Ili staras nur antaŭ nomoj de mezurunuoj (kilometro „mil metroj”, megavato „miliono da vatoj”, milimetro „milona metro”), laŭ la internacia SI-sistemo.

Kiujn neoficialajn prefiksojn oni uzas plej ofte?

El la ĝeneralaj PMEG nomas tele- (televidi „vidi per televizio”) tre bezonata. Oftaj estas ankaŭ eko-, bio-, retro- kaj mini-. Ĉe mezuroj plej ofte uzataj estas kilo-, hekto-, deci-, centi- kaj mili-.

Fontoj

Se Esperantopedia helpis vin, vi povas subteni ĝin.