Esperanta gramatiko resume: ĉiuj reguloj sur unu paĝo

Ĉi tiu gramatika resumo kunmetas la tutan Esperantan gramatikon sur unu paĝo, ĉar la lingvo estas regula: ĉiu vorto havas fiksan finaĵon, radikoj neniam ŝanĝiĝas, ne ekzistas neregulaj verboj nek gramatika genro, kaj estas nur unu artikolo. Por printi la paĝon aŭ konservi ĝin kiel PDF, uzu la printan komandon de via retumilo (Ctrl+P, ĉe Mac Cmd+P).

#Alfabeto kaj prononco

La alfabeto havas 28 literojn, ĉiu kun unu sono, kaj neniu litero restas silenta: a b c ĉ d e f g ĝ h ĥ i j ĵ k l m n o p r s ŝ t u ŭ v z. La literoj q, w, x kaj y ne apartenas al ĝi.

• Akcento: ĝi falas sur la antaŭlastan silabon: fa-mi-LI-o, es-pe-RAN-to. La literoj j kaj ŭ ne estas vokaloj, tial aj, ej, oj, uj, aŭ, eŭ formas unu silabon: ho-DI-aŭ.
• Se via klavaro ne havas ĉ, ĝ, ŝ, skribu per la x-sistemo (cx, gx, sx, hx, jx, ux). La h-sistemo de la Fundamento mem estas ch, gh, sh, hh, jh, u.

Pli: alfabeto kaj prononco.

#Finaĵoj

La finaĵo montras la vortspecon aŭ la verbformon; la radiko antaŭ ĝi neniam ŝanĝiĝas. Dek unu finaĵoj faras la tutan laboron.

• Ordo: unue la finaĵo de la vortspeco, poste -j, poste -n. Adjektivoj kopias la -j kaj -n de sia substantivo: novajn librojn.
• Komparo: pli granda ol, la plej granda, malpli granda, tiel granda kiel.
• Vortetoj sen finaĵo: jam, nun, tre, tro, ankaŭ, nur.

Pli: gramatiko ĝenerale, substantivoj kaj adjektivoj, adverboj.

#La artikolo

Esperanto havas nur unu artikolon, la, sama por ĉiu genro, nombro kaj kazo: la domo, la domoj, la domojn. Nedifina artikolo ne ekzistas: domo sen la estas nedifina domo.

• La montras ion konatan aŭ unikan: la suno.
• Ĝi mankas antaŭ propraj nomoj (Petro, Esperanto) kaj antaŭ posedaj kaj montraj vortoj: mia libro, tiu domo, normale ne la mia libro.
• Lingvonomoj kun -a ricevas ĝin: la angla.

Pli: la artikolo la.

#Personaj kaj posedaj pronomoj

• La posedaj formoj estas adjektivoj: miaj libroj, mian libron. Kun la ili povas stari sen substantivo: la mia.
• Si kaj sia rilatas al la subjekto de sia propozicio, nur en la tria persono: Li lavas sin (li mem), Li lavas lin (alian viron).
• Neoficiala: ri por homo, kies sekso ne gravas aŭ estas nekonata. La malnova ci (singulara „vi”) preskaŭ neniam estas uzata.

Pli: pronomoj.

#La akuzativo: -n

La finaĵo -n markas, kion verbo trafas, kaj ĝi montras ankaŭ direkton, tempon kaj mezuron.

• Adjektivoj, posedaj pronomoj kaj tabelvortoj je -u kaj -a kopias ĝin: tiujn belajn katojn.
• Neniu -n post esti, iĝi kaj ŝajni: Mi estas instruisto.
• Post prepozicio ne venas -n, krom por direkto post loka prepozicio: en la domo, en la domon. Post al, el, de kaj ĝis ĝi neniam aperas.
• Ĉar la objekto estas markita, la vortordo estas libera.

Pli: la akuzativo.

#Verboj

Verbo havas unu formon por ĉiu persono kaj nombro: mi, vi, li, ni, ili parolas. Ses finaĵoj donas ĉiujn formojn, kaj neniu verbo estas malregula.

• Nereala „se”-propozicio uzas -us en ambaŭ partoj: Se mi havus tempon, mi venus.
• Post verboj de deziro kaj peto ke postulas -u: Mi volas, ke vi venu.
• La pasivo estas esti kun pasiva participo, kaj la aganto ricevas de: La letero estas skribita de Anna.
• -ig- faras transitivan verbon, -iĝ- netransitivan: sidi, sidigi „igi iun sidi”, sidiĝi „fariĝi sidanta”.

Pli: verboj.

#Participoj

Ses participaj sufiksoj montras la fazon de la ago. La vokalo donas la fazon (a daŭra, i finita, o ankoraŭ ne komencita), kaj la litero n markas la aktivon.

• Finaĵoj: -a faras adjektivon (la dormanta infano), -e adverbon (Legante, mi lernas.), -o personon (lernanto; ankaŭ esper·ant·o, „persono, kiu esperas”).
• Kunmetitaj formoj: esti kun participo: Mi estis manĝanta (la manĝado daŭris), Mi estas manĝinta (la manĝado finiĝis), La pordo estas fermita (la pordo jam estas fermita).

Pli: participoj.

#Tabelvortoj: la 45 vortoj

Kvin komencoj kunigitaj kun naŭ finaĵoj donas 45 vortojn. Legu ĉiun kiel komenco + finaĵo: neni- + -am = neniam.

• -j kaj -n: vortoj je -u kaj -a ricevas ambaŭ (kiujn, tian), vortoj je -o ricevas -n (kion), vortoj je -e ricevas -n nur por direkto (kien), la ceteraj neniam ŝanĝiĝas.
• Ki-vortoj komencas ankaŭ rilatajn subpropoziciojn kaj nerektajn demandojn: la viro, kiu venis; Mi ne scias, kie li loĝas.
• ĉi montras proksimecon: tiu ĉi aŭ ĉi tiu, ĉi tie. ajn forigas ĉian limigon: kiu ajn „egale kiu”. da sekvas kvanton: kiom da mono.

Pli: ĉiuj 45 tabelvortoj.

#Numeraloj

La 13 bazaj numeraloj ne ricevas -j nek -n (krom unu en la senco „kelkaj”: unuj … aliaj): nul 0, unu 1, du 2, tri 3, kvar 4, kvin 5, ses 6, sep 7, ok 8, naŭ 9, dek 10, cent 100, mil 1000. Numeraloj skribitaj kune multipliĝas, numeraloj skribitaj aparte adiciiĝas.

La dekuma signo estas komo: 3,5 legiĝas tri komo kvin.

Pli: numeraloj, nombra konvertilo.

#Prepozicioj kaj konjunkcioj

Esperanto havas 33 prepoziciojn. Ili neniam ŝanĝiĝas, kaj la substantivo post ili restas en la baza formo: kun mi.

Ankaŭ konjunkcioj neniam ŝanĝiĝas:

Pli: prepozicioj, konjunkcioj.

#Vortfarado

Vorto konsistas el (prefikso) + radiko + (sufikso) + finaĵo: mal·san·ul·ej·o „hospitalo” (kontraŭo + sana + persono + loko + substantivo). En kunmetaĵoj la ĉefa vorto staras laste: vapor·ŝip·o estas speco de ŝipo. Ĉiu afikso estas ankaŭ radiko: ejo, ilo.

#Oficialaj prefiksoj

PMEG nombras dek oficialajn prefiksojn; en kelkaj listoj aldoniĝas fi-.

#Oficialaj sufiksoj

Kun la ses participaj sufiksoj la oficialaj afiksoj sumiĝas al 47. Aliaj, ekzemple kilo-, tele- kaj -i- en Francio, estas neoficialaj.

Pli: vortfarado, prefiksoj, sufiksoj.

#Demandoj kaj neado

• Respondoj estas jes kaj ne. La verbo restas sur sia loko, kaj ne ekzistas helpverbo kiel la angla do.
• Unu nea vorto en propozicio sufiĉas: Mi vidis nenion. Du neaj vortoj nuligas unu la alian: Mi ne vidis nenion signifas „mi vidis ion”.

Pli: demandoj kaj neado.

#Vortordo

La baza ordo estas subjekto, verbo, objekto. Ĉar la objekto portas -n, la ordo povas ŝanĝiĝi: La hundo mordis la katon kaj La katon mordis la hundo signifas la samon.

Pli: vortordo.

#La 16 reguloj, ĉiu per unu frazo

La 16 reguloj de la Fundamento (1905) estas la oficiala kerno de la gramatiko.

1. Artikolo. Ekzistas nur la difina la; nedifina artikolo ne ekzistas.
2. Substantivoj. Ili finiĝas per -o, ricevas -j en la pluralo kaj -n en la akuzativo; aliajn rilatojn esprimas prepozicioj.
3. Adjektivoj. Ili finiĝas per -a, akordas kun sia substantivo kaj komparas per pli, plej, ol.
4. Numeraloj. La bazaj numeraloj ne ŝanĝiĝas; la ceteraj formiĝas per kunmetado, per -a, -obl-, -on-, -op- kaj per po.
5. Pronomoj. Mi, vi, li, ŝi, ĝi, si, ni, ili, oni; -a donas la posedajn formojn, -n la akuzativon.
6. Verboj. Ili ne ŝanĝiĝas laŭ persono aŭ nombro: -as, -is, -os, -us, -u, -i, ses participoj, pasivo per esti.
7. Adverboj. Ili finiĝas per -e kaj komparas same kiel adjektivoj.
8. Prepozicioj. Post ili staras la baza formo de la substantivo.
9. Legado. Ĉiu vorto estas legata tiel, kiel ĝi estas skribita.
10. Akcento. Ĝi falas sur la antaŭlastan silabon.
11. Kunmetaĵoj. Oni kunmetas la radikojn; la ĉefa vorto staras laste.
12. Neado. En propozicio sufiĉas unu nea vorto.
13. Direkto. -n montras movon al loko: kie – kien.
14. Je. Kiam neniu prepozicio taŭgas, oni uzas je, kiu mem ne havas signifon.
15. Fremdaj vortoj. Internaciaj vortoj restas senŝanĝaj, adaptitaj nur al la Esperanta skribo; la parencajn vortojn oni formas per Esperantaj finaĵoj.
16. Apostrofo. La fina -o de substantivo kaj la -a de la povas forfali: de l' mondo.

Pli: la 16 reguloj klarigitaj.

#Oftaj demandoj

#Kiel printi ĉi tiun gramatikan resumon aŭ konservi ĝin kiel PDF?

Premu Ctrl+P (Windows, Linukso) aŭ Cmd+P (Mac), poste elektu printilon aŭ „Konservi kiel PDF”. En la printita versio la menuo kaj la paĝopiedo estas kaŝitaj.

#Kiom da finaĵoj, tabelvortoj kaj afiksoj havas Esperanto?

Esperanto havas 11 gramatikajn finaĵojn, 45 tabelvortojn, 33 prepoziciojn, 10 oficialajn prefiksojn, 31 oficialajn sufiksojn kaj 6 participajn sufiksojn.

#Ĉu la Esperanta gramatiko vere estas regula?

Jes. Ne ekzistas neregulaj verboj (eĉ esti sekvas la tabelon), neregulaj pluraloj nek gramatika genro, kaj estas nur du kazoj: la baza formo kaj la akuzativo.

#Kion ĉi tiu resumo ne enhavas?

Ĝi ne enhavas interjekciojn, neoficialajn afiksojn, datojn, horojn kaj la subtilaĵojn de la kunmetitaj verboformoj. Legu pri tio ĉe interjekcioj, prefiksoj, sufiksoj kaj numeraloj.

#Fontoj

• Fundamento de Esperanto – angla gramatiko (la 16 reguloj) – Akademio de Esperanto
• Akademia Vortaro: klarigoj kaj statistikoj – Akademio de Esperanto (11 finaĵoj)
• PMEG: Tabelvortoj – bazaj reguloj, Personaj pronomoj, Participoj, Nombroj, N-finaĵo, Vortordo, Neado
• PMEG: Prefiksoj, Sufiksoj, Rolvortetoj (prepozicioj)
• Gramatiko de Esperanto – Vikipedio