Sentoj kaj emocioj en Esperanto: feliĉa, malĝoja, laca

En Esperanto oni diras, kiel oni sentas sin, per esti kaj adjektivo – Mi estas feliĉa, Mi estas laca – aŭ per sentoverbo: Mi ĝojas, Mi timas, Mi enuas. Kelkaj vortpartoj (mal-, -iĝ-, -ig-, -em-) faras el unu radiko tutan familion de sentoj. La prononcaj gvidiloj dividas la vortojn en silabojn, kun la akcenta silabo en majuskloj; ĝi estas ĉiam la antaŭlasta.

#Sentoj kiel adjektivoj

Adjektivoj finiĝas per -a kaj ricevas -j en la pluralo: Ni estas feliĉaj.

Nuancoj. La vortaro ReVo diras, ke gaja estas sento, kiun oni sentas kaj montras ekstere, dum ĝoja estas pli profunda, pli interna sento. Same malgaja estas pli malpeza, pli ekstera humoro, kaj malĝoja profunda funebro. Trista ankaŭ estas ofta: PMEG nomas ĝin ofte uzata alternativo al malgaja kaj malĝoja, kvankam ReVo citas uzkonsilon, kiu preferas la mal--formojn. Feliĉa povas signifi ankaŭ „bonŝanca”; por ordinara ŝanco diru bonŝanca. Ĵaluza estas timo perdi ion, kio apartenas al vi; deziri tion, kion havas alia, estas envii.

Sentoj en -ita. Ĉagrenita, surprizita kaj ravita (tre ĝojigita) venas de la verboj ĉagreni, surprizi kaj ravi. La finaĵo -ita donas la rezultan staton, do Mi estas surprizita signifas, ke io surprizis min. Vidu participojn.

#Sentoj kiel verboj

Ami, ŝati, malami. En moderna uzo ŝati estas la pli milda vorto kaj ami la pli forta; ReVo notas, ke pli frue estis inverse. PMEG klarigas, ke ŝati kaj plaĉi signifas preskaŭ la samon, sed interŝanĝas la rolojn: Mi ŝatas la libron egalas al La libro plaĉas al mi. Por milda malŝato diru Mi ne ŝatas ĝin, kaj gardu malami por vera malamo. En kelkaj vortaroj malŝati aperas kiel „ne ŝati”, sed ReVo difinas ĝin kiel rigardi ion kiel senvaloran aŭ malgravan, do Mi ne ŝatas estas la pli sekura frazo. Pri amo inter homoj vidu Mi amas vin.

Kio sekvas la verbon. La kaŭzon oni donas per pri aŭ pro: ReVo havas kaj ĝoji pri la bonaĵo, kaj mi ĝojas pro via helpo. Tuta propozicio ricevas ke: Mi ĝojas, ke vi venis; Mi timas, ke pluvos. La samaj partoj sekvas esti kaj adjektivon: Mi estas ĝoja, ke vi venis. Malsato kaj soifo troviĝas ĉe manĝaĵoj kaj trinkaĵoj, kaj malvarmo kaj varmo ĉe vetero kaj sezonoj.

#Kvar manieroj diri, kiel vi sentas vin

En senti sin (laŭvorte „senti sin mem”) la vorto min estas objekto, kaj la adjektivo post ĝi priskribas vin, do ĝi ne ricevas -n: Ni sentas nin solaj. PMEG nomas tion priskribo, aldonita per la verbo. Por la grado de bonfarto uzu adverbon: Mi sentas min bone. La lasta ŝablono venas el PMEG, kiu citas Estas al mi malvarme el la traduko de fabeloj de Andersen far Zamenhof; al mi nomas la personon, kiu sentas.

#Vortpartoj, kiuj kreas sentojn

Pli en prefiksoj kaj sufiksoj. Kelkaj punktoj por atenti:

• Kontraŭo aŭ nur „ne”. Mal- estas la kontraŭa ideo, dum ne nur neas ĝin. La paro de PMEG estas ami → malami: Mi ne amas lin (mi ne sentas amon), sed Mi malamas lin (mi sentas malamon).
• Ne ĝojiĝi. ReVo ne listigas ĝojiĝi, ĉar ĝoji jam signifas „senti ĝojon”.
• Timo. Timiĝi ekzistas, sed PMEG rekomendas ektimi por subita timo.
• Pasema stato. PMEG diras, ke -em- povas nomi ankaŭ momentan emon: dormema signifas „sentanta dormemon”, ne „multe dormanta”.

#Demandi pri sentoj kaj respondi

ReVo difinas farti kiel esti en bona aŭ malbona stato rilate al la korpaj funkcioj, kaj Kiel vi fartas? ankoraŭ estas la norma saluta demando; la respondojn vidu ĉe salutoj. Kiel vi sentas vin? demandas pri via humoro nun.

#Konsoli kaj reagi

La ordonoj finiĝas per -u, la volitivo, kaj ne faras ilin neaj. Mallongaj ekkrioj kiel Ve! kaj Hura! estas interjekcioj.

#Sentoj en via lingvo kaj en Esperanto

• Du vortoj por „happy”. La germana distingas glücklich (Esperante feliĉa, ankaŭ „bonŝanca”) kaj froh (ĝoja); la nederlanda same gelukkig kaj blij. Se via lingvo havas nur unu tian vorton, elektu inter feliĉa kaj ĝoja laŭ la nuanco.
• Plaĉi. La konstruo de plaĉi similas al la hispana gustar (me gusta la canción), la itala piacere (mi piace la canzone), la germana gefallen (das Lied gefällt mir) kaj la pola podobać się (ta piosenka mi się podoba): la afero estas subjekto, kaj la persono ricevas al. Atentu: la hispana gustar ne egalas al Esperanta gusti, kiu rilatas al la gusto de manĝaĵo.
• Esperi kaj atendi. La hispana kaj portugala esperar signifas kaj „esperi”, kaj „atendi”. En Esperanto esperi estas nur „esperi”; „atendi” estas atendi.
• Senti. La franca sentir signifas ankaŭ „flari”, kaj la itala sentire ankaŭ „aŭdi”. En Esperanto senti signifas nur „senti”; por flari diru flari, por aŭdi aŭdi. La hispana lo siento („mi bedaŭras”) en Esperanto estas Mi bedaŭras.
• Estas al mi malvarme. La germana Mir ist kalt kaj la rusa Мне холодно konstruiĝas same: la sentanto staras en dativo, ĉi tie al mi, kaj la sento estas adverbo.

#Oftaj demandoj

#Kiel diri en Esperanto, ke mi estas feliĉa?

Mi estas feliĉa aŭ Mi estas ĝoja. Mi ĝojas sola signifas „mi sentas ĝojon”, kutime pri io konkreta.

#Kiel diri en Esperanto, ke mi estas laca?

Mi estas laca. Por tre laca diru Mi estas lacega, kaj por la procezo Mi laciĝas.

#Kiel diri en Esperanto, ke mi estas malĝoja?

Mi estas malĝoja, Mi estas malgaja aŭ Mi estas trista. Ĉiuj tri estas uzataj, kaj malĝoja estas la plej profunda.

#Kiel diri en Esperanto, ke mi timas?

Mi timas, kun objekto (Mi timas la hundon) aŭ propozicio (Mi timas, ke pluvos). Por trankviligi iun diru Ne timu.

#Kio estas la diferenco inter feliĉa kaj ĝoja?

Feliĉa estas la kutima „happy” kaj signifas ankaŭ „bonŝanca”. Ĝoja signifas „sentanta ĝojon”, kaj ĝoji estas senti ĝojon pri io.

#Fontoj

• feliĉa, ĝoji, ĝoja, malĝoja, gaja, malgaja, kontenta, trista, kolera, timi, laca, enui – ReVo
• esperi, bedaŭri, sopiri, honti, envii, ŝati, ami, malami, plaĉi, ĉagreni, ravi – ReVo
• trankvila, soleca, fiera, ĵaluza, nervoza, kondolenci, kunsenti, farti, okazi – ReVo
• EM, IĜ, ET, MAL, EK – PMEG
• IĜ-verboj (timiĝi, ektimi), priskribaj verboj (esti, fariĝi), similsignifaj verboj (ŝati, plaĉi) – PMEG
• Tatoeba (CC BY 2.0 FR), frazoj konfirmitaj kiel uzataj: #1150510 Kio estas al vi?, #435657 Kio okazis?, #3952972 Kio ĝenas vin?, #656588 Kiel vi sentas vin?, #1840821 Mi sentas min sola, #12091947 Kial vi estas malĝoja?, #4810793 Mi kondolencas, #550822 Kia domaĝo, #1015630 Ne ploru, #429408 Ne timu, #466730 Trankviliĝu, #470078 Mi enuas