Interjekcioj en Esperanto: ho, ve, hura, nu kaj sonimitoj

Esperanto havas naŭ oficialajn interjekciojn: adiaŭ, bis, fi, ha, he, ho, hura, nu kaj ve. Interjekcio (PMEG diras ekkrio aŭ ekkria vorteto) estas mallonga vorto, kiu esprimas senton aŭ vokas atenton. Ĝi staras ekster la ordinara gramatiko: ĝi havas nenian finaĵon, ricevas neniun kazon kaj ne interagas kun la ceteraj vortoj de la frazo, sed ofte estas kompleta eldiro per si mem (PMEG). Ĉiuj aliaj – aha, hej, oj, hm kaj la vortoj por bestaj kaj aliaj sonoj – estas neoficialaj, kaj PMEG diras, ke parolantoj rajtas libere krei tiajn vortojn.

Salutoj kiel Saluton! kaj Dankon! similas al interjekcioj, sed ne estas tiaj; ili estas substantivoj en la akuzativo, kiel klarigite pli sube.

#La naŭ oficialaj interjekcioj

Ses el ili jam troviĝis en la Fundamento de 1905 (en la Universala Vortaro aŭ en la Ekzercaro). Tri aldoniĝis poste per Oficialaj Aldonoj de la Lingva Komitato kaj de la Akademio de Esperanto: he (1OA, 1909), hura (3OA, 1921) kaj bis (4OA, 1929).

La ekzemploj de fi, ha, ho kaj nu venas el la Ekzercaro de Zamenhof (§ 26). La statuso kaj la datoj sekvas la Akademian Vortaron de la Akademio.

#Nu: la ĉiuflanka vorto

Nu anoncas, ke sekvos io atentinda. PMEG listigas multajn uzojn, interalie:

• malpacienco: Nu, iru pli rapide!
• konsento: Nu, bone, mi venos.
• heziteco: Nu... mi ne scias.
• rezignacio: Nu, tia estas la vivo.
• konsolo: Nu, nu, ĉio estos bone.

ReVo aldonas, ke nu havas ankaŭ konjunkcian sencon; sekvanta „!” aŭ „...” markas la interjekcion.

#Ho, ha, he kaj ve

Ho estas la plej ĝenerala. Ĝi estas ofta antaŭ alparolo (ho, Dio!) kaj en kombinoj kiel ho ve kaj he ho. Ha pli proksimas al ekmiro; duobligita, ha ha imitas ridon. He altiras atenton. Ve esprimas malĝojon kaj povas servi kiel averto: Ve al vi, se vi tion faros!

#Adiaŭ kaj bis en la praktiko

PMEG rimarkigas, ke adiaŭ malmulte uziĝas en la praktiko. Oni kutime diras ĝis (la) revido! aŭ ĝis!, kiuj atendas novan renkonton; vidu la salutojn. Bis limiĝas al artaj kaj muzikaj kuntekstoj kaj ankaŭ maloftas; parolantoj pli ofte diras pli, plian aŭ denove.

#Neoficialaj interjekcioj

PMEG listigas pli ol kvardek ekzemplojn kaj aldonas, ke formoj kaj signifoj varias laŭ parolanto kaj situacio, do la klarigojn oni ne prenu tro serioze. Neoficiala ne signifas malĝusta: tiuj vortoj estas normalaj en parolo kaj skribo.

La doloro-ekkrio aŭ skribiĝas same kiel la konjunkcio aŭ; la kunteksto distingas ilin. Laŭ la listo de PMEG hej ne estas saluto: por saluti oni diras Saluton!.

#Sonimitoj kaj bestaj voĉoj

Sonimitoj (onomatopeoj) estas la plej libera parto de la lingvo. PMEG diras, ke gramatikaj reguloj ne validas por ili, kaj ili povas rompi la ordinarajn sonregulojn: sss havas tri samajn konsonantojn kaj neniun vokalon.

• Puf! La libro falis de la breto.
• La anaso diras „gik gak”, kaj la rano diras „kva”.

Ĉiu radiko povas perdi sian finaĵon kaj fariĝi ekkrio aŭ sono. PMEG donas halt! (de halti), ek! „komencu!”, eks! „for!” kaj help!. Verboj donas sonojn per forlaso de la finaĵo, foje kun ŝanĝoj: kraki → krak!, plaŭdi → plaŭ!, boji → boj!, tinti → tin tin!, pafi → pif, paf!. PMEG konsilas fari tion modere kaj nur ĉe radikoj kun unu vokalo, ĉar nuda rapid! lasas la akcenton neklara.

#Vortoj faritaj el interjekcioj

Oficiala interjekcio ne havas finaĵon, sed kelkaj havas derivaĵojn kun ordinaraj finaĵoj (vidu vortfaradon). Jenaj formoj estas konfirmitaj en PMEG aŭ en ReVo:

• Ni adiaŭis niajn amikojn en la stacidomo.
• La infanoj huraas.

PMEG kaj ReVo listigas neniujn derivaĵojn de he, ho aŭ nu, do ne inventu tiajn.

#Saluton kaj Dankon ne estas interjekcioj

Saluton! kaj Dankon! aspektas kiel ekkrioj, sed estas substantivoj kun la akuzativa finaĵo. PMEG traktas ilin kiel mallongigitajn frazojn: Saluton! = (Mi donas al vi) saluton, kaj Dankon! = (Mi donas al vi) dankon. Same Bonan matenon! = (Mi deziras al vi) bonan matenon. La -n markas la objekton de verbo, kiu ne plu estas dirata. Pri respondoj vidu la ĝentilajn frazojn.

Aliaj esprimoj, kiuj nur ŝajnas interjekcioj:

• Jes, ne, jen estas E-vortecaj vortetoj (PMEG), similaj al adverboj (adverboj).
• Pardonu!, Bonvolu!, Helpu! estas imperativoj per -u.
• Kia bela tago! estas farita per tabelvorto; PMEG listigas Kia ĝoja festo! inter la mallongigitaj frazoj, ne inter la interjekcioj.

#Prononco kaj skribo

Normale la akcento falas sur la antaŭlastan vokalon (vidu la alfabeton): HU-ra, A-ha, HO-la. PMEG rimarkigas, ke interjekcioj ofte ricevas alian akcenton ol tiun, kiun la skribo sugestas. Tiam ĝi rekomendas dividi aŭ alie skribi la vorton, por ke la skribo kongruu kun la sono.

La telefona alvoko estas ha lo, ĉiam dirata „ha-LO”. Skribite halo, ĝi legiĝus kiel la ordinara substantivo halo, akcentita HA-lo. La litero ŭ normale sekvas a aŭ e, sed en 2023 la Akademio akceptis ĝin en aliaj pozicioj en ekkriaj vortoj kaj sonimitoj, kiel en ŭa kaj kŭaks.

#Uzo kaj kulturo

• Multaj el la citaĵoj de ReVo por ve, ho, nu kaj hura venas el tradukoj de Zamenhof de Andersen, Schiller kaj la Malnova Testamento. Lia Preĝo sub la verda standardo alvokas per ho la „potencan, senkorpan Misteron”.
• PMEG priskribas ha lo kiel alvokon uzatan precipe telefone. ReVo, citante uzogvidilon, tie preferas saluton.

#Ekzemplaj frazoj

• Ho, kia bela vespero!
• Ha, jen vi estas!
• He, atendu min!
• Nu, kion ni faru nun?
• Ve, la lasta buso jam foriris!
• Fi, kia malpura ĉambro!
• Hura, morgaŭ komenciĝas la ferioj!
• Post la koncerto ĉiuj kriis: Bis! Bis!
• Adiaŭ, kara amiko!
• Aj, mi tranĉis mian fingron!

#Oftaj demandoj

#Kiom da interjekcioj havas Esperanto?

Naŭ estas oficialaj: adiaŭ, bis, fi, ha, he, ho, hura, nu, ve. Multaj pliaj estas neoficialaj, kaj parolantoj povas libere krei sonimitojn.

#Ĉu Saluton estas interjekcio?

Ne. Ĝi estas la substantivo saluto kun la akuzativa finaĵo -n, mallongigo de Mi donas al vi saluton. Dankon funkcias same.

#Kiel diri „ouch” Esperante?

Por doloro uzu aj! aŭ aŭ!. Oj! esprimas maldolĉan bedaŭron aŭ doloron.

#Kio estas la Esperanta vorto por „hooray”?

Hura! Ĝi estas oficiala interjekcio, aldonita en 1921. Krii „hura” estas hurai: La infanoj huraas.

#Ĉu interjekcioj povas ricevi finaĵojn?

Kelkaj povas: veo, adiaŭi, bisi, fia, hurai. Aliaj, kiel ho kaj nu, ne havas normajn derivaĵojn.

#Kie falas la akcento en hura kaj aha?

Laŭ la regulo sur HU-ra kaj A-ha. Multaj parolantoj diras hu-RA kaj a-HA; tiam PMEG sugestas skribi hu ra kaj a ha.

#Fontoj

• PMEG ĉap. 18 – Ekkriaj vortetoj kaj sonimitoj
• PMEG 18.1 – Oficialaj ekkrioj
• PMEG 18.2 – Ordinaraj radikoj kiel ekkrioj
• PMEG 18.3 – Neoficialaj ekkrioj kaj sonimitoj
• PMEG 18.4 – Elparolado kaj skribado
• PMEG 32.3 – Mallongigitaj frazoj (Saluton!, Dankon!)
• Fundamento de Esperanto – Ekzercaro, § 26 kaj Universala Vortaro
• Akademia Vortaro – statuso de ĉiu elemento kaj klarigoj kun la datoj de la Oficialaj Aldonoj
• Akademio de Esperanto – Deklaro pri la litero ŭ (9-a de Aprilo 2023)
• ReVo (Reta Vortaro): ve, hura, nu, bis, adiaŭ, hola
• Vikipedio, Preĝo sub la verda standardo