Lerni
Esperanta alfabeto kaj prononco: ĉiuj 28 literoj
Unu litero, unu sono, akcento sur la antaŭlasta silabo – post ĉi tiu paĝo vi povas laŭte legi ĉiun Esperantan vorton.
La Esperanta alfabeto havas 28 literojn: 5 vokalojn (a, e, i, o, u) kaj 23 konsonantojn. Ĉiu litero havas unu bazan sonon, ĉiu litero estas prononcata kaj silentaj literoj ne ekzistas. Ses literoj portas supersignon – ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ, ŭ – kaj la literoj q, w, x kaj y ne apartenas al la alfabeto.
Ĉiuj 28 literoj
La nomoj de la literoj sekvas simplan modelon: vokalo nomiĝas per si mem, konsonanto aldonas -o (bo, co, ĉo). La komparoj kun aliaj lingvoj estas proksimumaj; la IPA-kolumno sekvas PMEG, la ĉefan referencan gramatikon.
| Litero | Nomo | IPA | Simila sono en aliaj lingvoj | Ekzemplo |
|---|---|---|---|---|
| A a | a | [a] | a en la hispana casa, la itala casa, la germana Mann | akvo |
| B b | bo | [b] | b en la angla boy, la franca bon, la pola bok | bona |
| C c | co | [ts] | z en la germana Zeit, c en la pola cena, ц en la rusa; neniam [k] aŭ [s] | paco |
| Ĉ ĉ | ĉo | [tʃ] | ch en la angla church, cz en la pola czas, č en la ĉeĥa, c en la itala ciao | ĉokolado |
| D d | do | [d] | d en la angla dog, la franca dos | domo |
| E e | e | [e] | e en la hispana mesa, la franca été; neniam diftonge kiel en la angla day | eta |
| F f | fo | [f] | f en la angla fun, la germana Fisch | familio |
| G g | go | [ɡ] | g en la angla go, la germana gut, la hispana gato – ĉiam malmola | granda |
| Ĝ ĝ | ĝo | [dʒ] | j en la angla jam, g en la itala gente, dż en la pola dżem | ĝardeno |
| H h | ho | [h] | h en la angla hat, la germana Haus; ne silenta kiel en la franca aŭ la hispana | hundo |
| Ĥ ĥ | ĥo | [x] | ch en la germana Bach, j en la hispana jota, ch en la pola chata, х en la rusa | ĥoro |
| I i | i | [i] | i en la hispana si, la itala vino | infano |
| J j | jo | [j] | j en la germana ja, la pola jak, la sveda ja; y en la angla yes | jes |
| Ĵ ĵ | ĵo | [ʒ] | j en la franca jour, ż en la pola żaba, ж en la rusa, s en la angla measure | ĵurnalo |
| K k | ko | [k] | k en la franca café, la hispana casa; sen forta aspirado | kato |
| L l | lo | [l] | l en la angla let, la hispana luna | lingvo |
| M m | mo | [m] | m en la angla map, la hispana mano | mano |
| N n | no | [n] | n en la angla no, la hispana nada | nokto |
| O o | o | [o] | o en la hispana no, la germana so; neniam diftonge kiel en la angla go | ovo |
| P p | po | [p] | p en la franca pas, la hispana padre; sen forta aspirado | pano |
| R r | ro | [r] | rulata r en la hispana perro, la itala Roma, la pola rok, la rusa рад | rozo |
| S s | so | [s] | s en la angla see, ß en la germana Fuß; ĉiam senvoĉa, neniam [z] | suno |
| Ŝ ŝ | ŝo | [ʃ] | sh en la angla she, sch en la germana Schule, sz en la pola szafa, ch en la franca chat, ш en la rusa | ŝipo |
| T t | to | [t] | t en la franca tout, la hispana tomate; sen forta aspirado | tago |
| U u | u | [u] | u en la hispana uno, u en la germana gut, ou en la franca nous | urbo |
| Ŭ ŭ | ŭo | [w] | w en la angla cow; aperas preskaŭ nur post a aŭ e, kiel dua parto de diftongo | aŭto |
| V v | vo | [v] | v en la angla very, w en la germana Wasser, w en la pola woda, в en la rusa | vivo |
| Z z | zo | [z] | z en la angla zoo, la franca zéro, s antaŭ vokalo en la germana Sonne | zebro |
La Fundamento de Esperanto (1905) donis anglajn ŝlosilvortojn, ekzemple make por e kaj not por o. En la plej multaj nunaj prononcmanieroj ili reprezentas glitsonojn aŭ aliajn vokalojn. Celu stabilajn vokalojn sen glitsono, kiel en la hispana aŭ la itala; ĉu vokalo estas longa aŭ mallonga, ne gravas (PMEG).
Kie staras la akcento?
La akcento ĉiam falas sur la antaŭlastan vokalon de la vorto. La literoj j kaj ŭ ne estas vokaloj, do ili ne kalkuliĝas.
En ĉiutage la i kaj la u estas apartaj silaboj (ĉi-u-TA-ge), do la akcento falas sur ta. En Eŭropo kaj kiuj la paroj eŭ kaj uj estas po unu silabo.
| Vorto | Silaboj | Rimarko |
|---|---|---|
| saluton | sa-LU-ton | tri silaboj, akcento sur la meza |
| familio | fa-mi-LI-o | la i antaŭ o estas aparta silabo |
| radio | ra-DI-o | same: i kaj o ne kunfandiĝas |
| ankaŭ | AN-kaŭ | ŭ ne estas vokalo, do la akcento estas sur la unua silabo |
| hodiaŭ | ho-DI-aŭ | aŭ estas unu silabo, kvazaŭ unu vokalo |
| Esperanto | es-pe-RAN-to | ankaŭ la nomo de la lingvo sekvas la regulon |
Ĉiu i kaj u apud alia vokalo estas plena silabo, tial oni diras fa-mi-LI-o, ne fa-MIL-jo. Kiam en poezio aŭ kantoj oni forigas la substantivan finaĵon -o kaj anstataŭigas ĝin per apostrofo, la akcento restas sur la sama silabo: famili' prononcu fa-mi-LI.
Vokalaj paroj (diftongoj)
Ses kombinoj kunigas vokalon kun j aŭ ŭ en unu silabon. PMEG priskribas ilin kiel vokalon plus duonvokalon; lernolibroj ofte nomas ilin diftongoj.
| Paro | Prononcu proksimume kiel | Ekzemplo |
|---|---|---|
| aj | angla eye, hispana aire, germana Mai | kaj |
| ej | hispana rey, angla day (sen la longa fino) | plej |
| oj | angla boy, hispana hoy | hundoj |
| uj | u + j rapide, kiel en la pola tuj aŭ la angla phooey | kiuj |
| aŭ | angla how, germana Haus, hispana causa | aŭto |
| eŭ | e + w, kiel en la hispana Europa | Eŭropo |
En ordinaraj vortoj ŭ preskaŭ ĉiam sekvas a aŭ e, kaj en 2023 la Akademio de Esperanto rekomendis konservi tion ankaŭ en novaj vortoj. La grupon kv prononcu [kv], ne [kw] kiel en la angla queen: akvo, kvin.
Kiel prononci la Esperantan r?
PMEG rekomendas rulatan (treman) r-on, faratan ĉe la dentoj, kiel en la hispana aŭ la itala. Rulata uvula r, kiel en kelkaj francaj aŭ germanaj prononcmanieroj, estas same ĝusta. Praktike parolantoj uzas ankaŭ aliajn r-sonojn kaj tamen estas komprenataj. Du aferoj gravas: distingu r disde l (revi kontraŭ levi) kaj ne forlasu ĝin post vokalo (parko ne sonu kiel pako).
Skribo sen ĉ, ĝ, ŝ: la h-sistemo kaj la x-sistemo
Se vi ne povas tajpi la supersignajn literojn, ekzistas du anstataŭaj skribmanieroj. La h-sistemo devenas el la Fundamento mem: skribu ch, gh, hh, jh, sh kaj simplan u anstataŭ ŭ. Ĝi povas esti ambigua: flughaveno estas flug·haven·o, ne fluĝaveno. La x-sistemo aldonas x, kiu ne estas Esperanta litero: cx, gx, hx, jx, sx, ux. Ĝi estas neoficiala, sed senambigua kaj ofta en la reto. La Akademio de Esperanto akceptis anstataŭajn skribmanierojn en 2007 por teknikaj bezonoj.
Kiujn sonojn atenti laŭ la gepatra lingvo?
Parolantoj de malsamaj lingvoj kutime faras malsamajn erarojn. Jen la plej oftaj tendencoj; ili ne validas por ĉiuj individuoj.
| Gepatra lingvo | Atentu pri |
|---|---|
| Angla | Puraj, klaraj vokaloj: e kaj o ne diftongu, kaj senakcentaj silaboj ne reduktiĝu al neŭtrala vokalo (banano = ba-NA-no). c estas [ts], g ĉiam malmola, kv estas [kv]. |
| Franca | La akcento falas sur la antaŭlastan silabon, ne sur la lastan. h estas prononcata. u estas [u] (kiel ou en la franca), ne [y]. |
| Germana | z ne estas la germana z (tiu sonas kiel Esperanta c); la Esperanta z sonas kiel la germana s antaŭ vokalo. v estas [v] (la germana w). Finaj b, d, g restu voĉaj (sed, ne [set]). st kaj sp estas [st], [sp], ne [ʃt], [ʃp] (stelo). |
| Hispana | v kaj b estas apartaj sonoj. h estas prononcata. j estas [j], ne [x]. Ne aldonu e- antaŭ s + konsonanto (stelo, ne „estelo”). |
| Itala | c antaŭ e kaj i estas [ts], ne [tʃ] (centro); g antaŭ e kaj i estas [ɡ], ne [dʒ] (geografio). |
| Pola kaj aliaj slavaj lingvoj | ĉ estas cz, ne ć; ŝ estas sz, ne ś; ĵ estas ż aŭ rz. En la pola h kaj ch sonas same, sed en Esperanto h [h] kaj ĥ [x] estas apartaj. Ne moligu konsonantojn antaŭ e kaj i. Finaj voĉaj konsonantoj ne senvoĉiĝu. |
| Brazila portugala | di kaj ti estas [di], [ti], ne [dʒi], [tʃi]. Fina -o ne sonu [u] kaj fina -e ne sonu [i]. |
| Japana | Distingu r kaj l. Ne enŝovu vokalojn inter konsonantojn (stelo, ne „suteroo”). |
Sekva paŝo: lernu la vortojn, kiujn vi aŭdos unue, en Bazaj frazoj.
Oftaj demandoj
Kiom da literoj havas la Esperanta alfabeto?
28 literojn: la latina alfabeto sen q, w, x kaj y, plus ses literojn kun supersigno – ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ kaj ŭ.
Ĉu Esperanto prononciĝas, kiel ĝi skribiĝas?
Jes. Ĉiu litero reprezentas unu sonon, kaj ĉiu litero estas prononcata. Kiam vi konas la 28 literojn kaj la akcentoregulon, vi povas laŭte legi ĉiun vorton.
Kie estas la akcento en Esperantaj vortoj?
Ĉiam sur la antaŭlasta vokalo: ta-BLO estas malĝusta, TA-blo estas ĝusta. La literoj j kaj ŭ ne estas vokaloj.
Kial Esperanto uzas literojn kiel ĉ kaj ŝ?
Ĉiu sono bezonas ĝuste unu literon. Anstataŭ parojn kiel la anglaj ch aŭ sh, Esperanto uzas unu literon kun supersigno, do la skribo neniam fariĝas ambigua.
Kiel tajpi ĉ, ĝ kaj ŝ?
Sur telefono aldonu Esperanton al via klavaro (Gboard subtenas ĝin en Android kaj en iPhone) kaj longe premu literon, ekzemple c por ĉ. Sur komputilo instalu Esperantan klavaran aranĝon aŭ skribu per la x-sistemo (cx, gx, sx); nia vortara serĉo kaj la ekzercoj de la kurso konvertas ĝin dum vi tajpas.
Fontoj
- Literoj (la alfabeto kaj literonomoj) – PMEG
- Bazaj elparolaj reguloj (prononco, akcento, r, ĥ) – PMEG
- Fundamento de Esperanto – gramatiko (1905, angle) – Akademio de Esperanto
- Pri apartaj teknikaj bezonoj (2007) – Akademio de Esperanto
- Deklaro pri la Esperanta litero ŭ (2023) – Akademio de Esperanto
- X-sistemo – Vikipedio
Se Esperantopedia helpis vin, vi povas subteni ĝin.