La 16 reguloj de la Esperanta gramatiko, klarigitaj

La 16 reguloj estas la gramatika parto de la Fundamento de Esperanto, la libro de 1905, kiu difinas la lingvon. L. L. Zamenhof unue publikigis ilin en la Unua Libro, kiu aperis ruslingve en Varsovio la 26-an de Julio 1887. Ili traktas finaĵojn, tempojn, pronomojn, akcenton kaj kelkajn ĝeneralajn principojn.

La reguloj estas devigaj, sed ne kompletaj. La Bulonja Deklaracio (1905) faris la Fundamenton netuŝebla: neniu rajtas ŝanĝi ĝin, kvankam oni povas aldoni novajn vortojn kaj oficialajn decidojn.

La oficiala teksto ekzistas en la franca, angla, germana, rusa kaj pola lingvoj. Esperantaj tradukoj ekzistas, sed ili ne apartenas al la Fundamento.

#Antaŭ la reguloj: la alfabeto

La gramatiko komenciĝas per la alfabeto de 28 literoj, po unu sono por ĉiu litero, inkluzive de ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ kaj ŭ. Sekvas du rimarkoj: ŭ aperas nur post vokaloj, kaj presejoj sen supersignaj literoj rajtas skribi anstataŭe ch, gh, hh, jh, sh, u. Plena gvidilo: la Esperanta alfabeto.

#Vortspecoj (reguloj 1–8)

#Regulo 1: la artikolo

Ekzistas unu artikolo, la, sama por ĉiuj genroj, nombroj kaj kazoj. Nedifina artikolo ne ekzistas: domo estas iu ajn domo. La regulo eĉ permesas al komencantoj komence tute ne uzi la. Pli: la artikolo la.

#Regulo 2: substantivoj

Substantivoj finiĝas per -o, kaj la multe-nombro aldonas -j. Ekzistas nur du kazoj: la baza formo (nominativo) kaj la akuzativo per -n. Aliajn rilatojn esprimas prepozicioj: patro, patroj, patron, de la patro, al la patro.

#Regulo 3: adjektivoj

Adjektivoj finiĝas per -a kaj ricevas -j kaj -n same kiel substantivoj. Por komparado servas pli, plej kaj ol: pli blanka ol neĝo. Pli: substantivoj kaj adjektivoj.

#Regulo 4: numeraloj

La bazaj numeraloj estas unu, du, tri, kvar, kvin, ses, sep, ok, naŭ, dek, cent, mil. Pli grandajn nombrojn oni kunmetas el ili: kvincent tridek tri (533). Finaĵoj kaj sufiksoj faras vicordajn numeralojn (kvara), obligajn (-obl-), dividajn (-on-) kaj kolektajn (-op-), kaj po montras distribuon: po kvin. Pli: numeraloj.

#Regulo 5: pronomoj

La personaj pronomoj estas mi, vi, li, ŝi, ĝi, si, ni, ili, oni. Per -a oni faras la posedan formon (mia), kaj pronomoj ricevas -n kiel substantivoj (min). Pli: pronomoj.

#Regulo 6: verboj

Verboj neniam ŝanĝiĝas laŭ persono aŭ nombro. Ses finaĵoj faras la tutan laboron: -i infinitivo, -as nuna tempo, -is pasinta, -os venonta, -us kondicionalo, -u volitivo. Ses participoj (-ant-, -int-, -ont-, -at-, -it-, -ot-) esprimas aktivan kaj pasivan signifon.

La pasivo estas esti kun pasiva participo, kaj la aganto staras post de: ŝi estas amata de ĉiuj. La angla teksto de 1905 nomas -us „subjunctive”; hodiaŭ oni nomas ĝin kondicionalo. Pli: verboj kaj participoj.

#Regulo 7: adverboj

Adverboj finiĝas per -e kaj komparas same kiel adjektivoj: mia frato kantas pli bone ol mi. Pli: adverboj.

#Regulo 8: prepozicioj

Post prepozicioj staras la baza formo (nominativo): kun la patro. La sistema escepto estas regulo 13, laŭ kiu -n post loka prepozicio montras direkton. Pli: prepozicioj.

#Ĝeneralaj reguloj (reguloj 9–16)

#Regulo 9: legado

Ĉiun vorton oni legas ĝuste tiel, kiel ĝi estas skribita. Mutaj literoj ne ekzistas.

#Regulo 10: akcento

La akcento ĉiam falas sur la antaŭlastan silabon: fa-mi-li-o, es-pe-ran-to.

#Regulo 11: kunmetitaj vortoj

Kunmetaĵojn oni faras per simpla kunigo de vortoj, kun la ĉefa vorto ĉe la fino: vaporŝipo estas speco de ŝipo. La teksto de 1905 apartigas la vorterojn per apostrofoj por lernantoj (patr'o); tiun kutimon oni ne plu uzas. Pli: vortfarado.

#Regulo 12: neado

Unu nea vorto en propozicio sufiĉas. Se la propozicio jam havas alian nean vorton, ne forfalas: mi neniam vidis, mi nenion vidis. Pli: demandoj kaj neado.

#Regulo 13: direkto

Por montri movon al loko, vorto ricevas -n: kie? – kien?, tie – tien, mi iras Parizon. Hodiaŭ al Parizo estas pli kutima. Pli: la akuzativo.

#Regulo 14: la prepozicio je

Ĉiu prepozicio havas fiksan signifon. Kiam neniu taŭgas, oni uzu je, kiu ne havas propran signifon: ĝoji je tio. Anstataŭ je oni povas uzi la akuzativon sen prepozicio: ĝoji tion.

#Regulo 15: fremdaj vortoj

Internaciajn vortojn Esperanto prenas kun Esperanta ortografio, sen aliaj ŝanĝoj. Oni prenas nur la bazan vorton; la parencajn vortojn oni faras per Esperantaj finaĵoj kaj afiksoj: teatro, teatra (ne teatrikala).

#Regulo 16: la apostrofo

La fina -o de substantivo kaj la -a de la povas forfali kaj esti anstataŭigitaj per apostrofo: de l' mondo, Ŝiller' anstataŭ Ŝillero. Hodiaŭ tio okazas preskaŭ nur en poezio kaj kantoj.

#Kion la 16 reguloj ne traktas

La reguloj estis verkitaj en la 1880-aj jaroj, en tradicia stilo kaj el eŭropa vidpunkto. La komentoj de PMEG nomas la kredon, ke Esperanto havas nur 16 regulojn, ofta miskompreno. Temoj, kiujn ili apenaŭ tuŝas aŭ tute preterlasas:

• la 45 tabelvortoj (kiu, tiu, ĉiu…) kaj la signifoj de prefiksoj kaj sufiksoj, kiuj aperas anstataŭe en la vortaro kaj la ekzercoj de la Fundamento;
• la vortordo, jes-ne-demandoj per ĉu kaj subpropozicioj per ke;
• kiam uzi la refleksivan si anstataŭ li aŭ ŝi;
• la akuzativo por datoj kaj mezuroj (lundon, du horojn);
• kian tempon esprimas la participoj – tion klarigis la Akademio de Esperanto per decidoj de 1967 kaj 1989;
• kiel la sufiksoj -ig- kaj -iĝ- faras el netransitivaj verboj transitivajn kaj male.

#Kie trovi la plenan gramatikon

• PMEG (Plena Manlibro de Esperanta Gramatiko) de Bertilo Wennergren: la plej kompleta senpaga referenco, rete ekde 1995, verkita en Esperanto. Versio 15.5 datiĝas de Junio 2024.
• La Fundamento mem: krom la reguloj, ĝia Ekzercaro kaj ĝia Universala Vortaro montras la gramatikon en uzo.
• Decidoj de la Akademio de Esperanto: oficialaj klarigoj, ekzemple pri la participoj.

Por esperantistoj, kiuj volas citi la regulojn en Esperanto: PMEG publikigas Esperantan version de la Fundamenta gramatiko kun komentoj al ĉiu regulo. Ĝi estas praktika por instruado, sed oficiale validas nur la nacilingvaj tekstoj de 1905.

#Ekzemplaj frazoj

• La libro estas sur la tablo.
• Mi vidas du katojn.
• La bluaj floroj estas tre belaj.
• En la klaso estas dudek tri lernantoj.
• Ŝi skribis al mi longan leteron.
• Hieraŭ mi laboris, hodiaŭ mi ripozas.
• Li kuras rapide.
• Ni veturos al la maro per trajno.
• Mia avino havas grandan legomĝardenon.
• Hodiaŭ neniu venis.
• La infanoj kuris en la parkon.
• Mi venos je la tria.

#Oftaj demandoj

#Ĉu Esperanto vere havas nur 16 gramatikajn regulojn?

Ne. La 16 reguloj estas la oficiala kerno, sed ili preterlasas la vortordon, la tabelvortojn, la uzon de si kaj multe pli. Kompletaj gramatikoj kiel PMEG havas centojn da paĝoj.

#Kiu verkis la 16 regulojn, kaj kiam?

L. L. Zamenhof, la kreinto de Esperanto. Ili unue aperis en la Unua Libro en 1887 kaj en 1905 fariĝis parto de la Fundamento de Esperanto.

#Ĉu oni rajtas ŝanĝi la 16 regulojn?

Ne. Ekde la Bulonja Deklaracio (1905) la Fundamento estas netuŝebla. La Akademio de Esperanto povas aldoni vortojn kaj fari decidojn, sed ne reverki la regulojn.

#Ĉu ekzistas oficiala Esperanta versio de la 16 reguloj?

Ne. La oficialaj tekstoj estas en la franca, angla, germana, rusa kaj pola. Esperantaj tradukoj, ekzemple tiu en PMEG, ne havas oficialan statuson.

#Fontoj

• Fundamento de Esperanto kaj ĝia angla gramatiko – Akademio de Esperanto
• Gramatiko en la Fundamento, kun komentoj – PMEG
• Participoj (decidoj de 1967 kaj 1989) – Akademio de Esperanto
• Apostrofo: normala uzo – PMEG
• Fundamento de Esperanto, Unua Libro, Bulonja Deklaracio, Plena Manlibro de Esperanta Gramatiko – Vikipedio